Adhyaya 102
धर्मराजस्य चिन्ता, भीमसेनप्रेषणम्, द्रोणानीकप्रवेशप्रयत्नः (Yudhiṣṭhira’s Anxiety and the Dispatch of Bhīma; Attempted Breakthrough into Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Bhīmasena–Droṇa-pratisaṃyoga (Strategic engagement of Bhīma with Droṇa’s array)
Saṃjaya reports that as formations churn and the battle grows increasingly severe, Yudhiṣṭhira cannot locate Arjuna or Kṛṣṇa and also does not see Sātyaki, producing a crisis of situational awareness. Weighing the ethical risk of neglecting Sātyaki against the urgent need to reestablish contact with Arjuna’s movement, Yudhiṣṭhira resolves to send Bhīma along their difficult route while ensuring his own protection. He approaches Bhīma with visible distress, interprets the sound of Pāñcajanya as a sign of intense combat around Arjuna, and frames his fear as both personal grief and operational concern. Bhīma accepts the command, coordinates with Dhṛṣṭadyumna regarding the king’s defense, and departs in martial readiness. The chapter then shifts to Bhīma’s advance: Kaurava warriors attempt to encircle and delay him; Bhīma counters, breaks through units (including elephant contingents), and engages Droṇa directly. Droṇa blocks Bhīma’s entry, prompting Bhīma’s forceful reply and escalation. Bhīma damages Droṇa’s chariot, disperses opposing fighters, defeats multiple named adversaries, routs the surrounding rathin forces, and resumes his push toward Droṇa’s sector, marking a tactical breakthrough attempt amid a broader effort to reach Arjuna and Sātyaki.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रणभूमि में एक अद्भुत, पहले कभी न देखा गया दृश्य घटा: अर्जुन के रथ के लिए जल का प्राकट्य, और कृष्ण का रथ से उतरकर घोड़ों को बाणों की पीड़ा से छुड़ाना। → चारों ओर रथ-समूह, हाथी-घोड़े और शस्त्र-वर्षा अर्जुन पर टूट पड़ते हैं; धूल इतनी उड़ती है कि सूर्य तक ढँक जाता है और घायल योद्धा कृष्ण-अर्जुन को ठीक से देख भी नहीं पाते। फिर भी अर्जुन शत्रु-प्रहारों को ऐसे ‘ग्रस’ लेता है जैसे समुद्र नदियों को। इस असंभव-सा धैर्य और गति देखकर सिद्ध-चारण और सैनिकों में साधुवाद उठता है—पर कौरव पक्ष में विस्मय के साथ भय भी बढ़ता है कि जयद्रथ तक पहुँचने से उन्हें कौन रोक पाएगा। → कृष्ण जलाशय/जल-प्रबंध के सहारे घोड़ों को पानी पिलाते, स्नान कराते, चारा-दाना खिलाते और फिर उसी क्षण उन्हें रथ में जोतकर रथ को आगे बढ़ा देते हैं—यह ‘रण के बीच विश्राम’ नहीं, बल्कि विजय-यात्रा का निर्णायक पुनर्संयोजन है; कौरव सैनिक देखते-देखते कहते हैं कि ये दोनों धनुर्धारियों की आँखों के सामने ही जयद्रथ की ओर बढ़ रहे हैं और हमारी सेना को रौंदते जा रहे हैं। → अध्याय का फल यह बनता है कि पाण्डव-पक्ष की गति और मनोबल स्थिर हो जाता है—अर्जुन का रथ फिर से पूर्ण वेग में है; कौरव सेना में ‘सैन्य-विस्मय’ फैलता है, और युद्ध का प्रवाह जयद्रथ-वध की ओर और अधिक अनिवार्य प्रतीत होने लगता है। → धूल-आवरण और रण-कोलाहल के बीच कृष्ण-अर्जुन का रथ जयद्रथ की दिशा में बढ़ चुका है—अब प्रश्न यह है कि क्या कौरव-व्यूह इस वेग को रोक पाएगा, या जयद्रथ का अंत निकट है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें विन्द और अनुविन्दका वध तथा अर्जुनके द्वार जलाशयका निर्माणविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) #द१०3८5>> | बी है शततमो< ध्याय: श्रीकृष्णके द्वारा अश्वपरिचर्या तथा खा-पीकर हृष्ट-पुष्ट हुए अश्वोंद्वारा अर्जुनका पुन: शत्रुसेनापर आक्रमण करते हुए जयद्रथकी ओर बढ़ना संजय उवाच सलिले जनिते तस्मिन् कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਤ ਰੋਕੀ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਗ੍ਰਿਹ ਬਣਾਇਆ, ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕੰਗ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੂਏ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 2
वासुदेवो रथात् तूर्णमवतीर्य महाद्युति: । मोचयामास तुरगान् विनुन्नान् कड़कपत्रिभि:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕੰਗ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੂਏ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
अदृष्टपूर्व तद् दृष्टवा साधुवादों महानभूत् । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वश:,यह अदृष्टपूर्व कार्य देखकर सिद्ध, चारण तथा सैनिकोंके मुखसे निकला हुआ महान् साधुवाद सब ओर गूँज उठा
ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟਪੂਰਵ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!” ਦਾ ਮਹਾਨ ਜੈਘੋਸ਼ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
Verse 4
पदातिन तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथा: । नाशवनुवन् वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्,पैदल युद्ध करते हुए कुन्तीकुमार अर्जुनको समस्त महारथी मिलकर भी न रोक सके; यह अद्भुत-सी बात हुई
ਪੈਦਲ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ; ਇਹ ਤਾਂ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 5
आपतत्सु रथौधेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासम्भ्रमत् तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति
ਜਦੋਂ ਰਥਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਪਏ, ਤਦ ਵੀ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਘਬਰਾਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀ।
Verse 6
व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवा: । न चाव्यथत धर्मात्मा वासवि: परवीरहा
ਉਹ ਰਾਜੇ ਪਾਂਡਵ ਵੱਲ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੜ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਪਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਾਸਵੀ-ਪੁੱਤਰ, ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 7
सम्पूर्ण भूपाल पाण्डुनन्दन अर्जुनपर बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे, तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रकुमार धर्मात्मा पार्थ तनिक भी व्यथित नहीं हुए ।।
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਭੂਪਾਲ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਇੰਦਰ-ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਾਰਥ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਹਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਪਾਰਥ ਆਉਂਦੇ ਤੀਰ-ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ, ਗਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਲ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
उन पराक्रमी कुन्तीकुमारने शत्रुओंके उन बाणसमूहों, गदाओं और प्रासोंको अपने पास आनेपर उसी प्रकार ग्रस लिया, जैसे समुद्र सरिताओंको अपनेमें मिला लेता है ।।
ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਅਤੇ ਭੁਜਬਲ ਨਾਲ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਸਭ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
तत् तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्थ चो भयो: । अपूजयन् महाराज कौरवा महदद्भुतम्,महाराज! अर्जुन और भगवान् श्रीकृष्ण दोनोंके उस अत्यन्त अद्भुत पराक्रमकी समस्त कौरवोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਪਾਰਥ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
किमद्धुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत् । यदश्वान् पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਦਭੁਤ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਹੋਵੇ—ਕਿ ਪਾਰਥ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਥ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ!
Verse 11
भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ | तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्थनि
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 12
उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने हमलोगोंमें महान् भय उत्पन्न कर दिया और युद्धके मुहानेपर निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने भयानक तेजका प्रदर्शन किया ।।
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਵਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਉਸ ਘਰ ਅੰਦਰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਉਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ—ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ।
Verse 13
उपावर्तयदव्यग्रस्तान श्वान् पुष्करेक्षण: । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते,प्रजानाथ! कमलनयन श्रीकृष्णने आपके सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उद्धेगशून्य होकर उन घोड़ोंकोी टहलाया
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਮਪਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰੇਕਸ਼ਣ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 14
तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् । सर्व व्यपानुदत् कृष्ण: कुशलो हाश्वकर्मणि,घोड़ोंकी चिकित्सा करनेमें कुशल श्रीकृष्णने उनके परिश्रम, थकावट, वमन, कम्पन और घाव--सारे कष्टोंको दूर कर दिया
ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਗਲਾਨੀ, ਉਲਟੀ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ—ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 15
शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि स:,उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे बाण निकालकर उन घोड़ोंको मला और यथोचित रूपसे टहलाकर उन्हें पानी पिलाया
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਲਿਆ; ਫਿਰ ਯਥੋਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੋੜ ਕੇ ਟਹਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ।
Verse 16
स ताल्लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक््लमान् | योजयामास संदृष्ट: पुनरेव रथोत्तमे
ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘੋੜੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਨ੍ਹਲਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਘਾਹ-ਦਾਣਾ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸ ਉੱਤਮ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋਤ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
स तं रथवरं शौरि: सर्वशस्त्रभृतां वर: । समास्थाय महातेजा: सार्जुन: प्रययौ द्रुतम्,तदनन्तर सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीकृष्ण उस उत्तम रथपर अर्जुनसहित आरूढ़ हो बड़े वेगसे आगे बढ़े
ਫਿਰ ਸਭ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ੌਰੀ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਰਜੁਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 18
रथं रथवरस्याजोौ युक्त लब्धोदकैर्हयै: । दृष्टवा कुरुबलश्रेष्ठा: पुनर्विमनसो5भवन्
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਰੂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਯੋਧੇ ਮੁੜ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 19
विनिः:श्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्टा इवोरगा: । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्रेत्यब्रुवन् पृथक्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਟੁੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਧਿਕ ਸਾਨੂੰ, ਧਿਕ! ਪਾਰਥ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।”
Verse 20
त्वत्सेना: सर्वतो दृष्टवा लोमहर्षणमद्भुतम् । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन् नैतदस्तीति चाब्रुवन्
ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੀ—“ਵੀਰੋ! ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ।”
Verse 21
सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बाल: क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਾਰੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਕਤਰਧਾਰੀ ਵੀਰ ਇਕੋ ਰਥ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੁਸਵਾ ਕਰ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਰੋਕ ਟੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕਰਮ ਵਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਿਰਬਾਧ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ।
Verse 22
क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ | दर्शयित्वा$5त्मनो वीर्य प्रयातौ सर्वराजसु
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸੀਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਨਾ ਸਕੇ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੰਤਾਪਕ ਬਕਤਰਧਾਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕਰਮ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕੋ ਰਥ ਨਾਲ ਬੇਰੋਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
(यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान् । इन्द्राविष्णू पुरा राजन् जम्भस्य वधकाडुक्षिणौ ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੰਭ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਲਈ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਧਾਵੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਹੋਰ ਸੈਨਿਕ ਚੀਕ ਪਏ—“ਹੇ ਕੌਰਵੋ! ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹਰ ਜਤਨ ਕਰੋ!”
Verse 24
रथयुक्तो हि दाशाहों मिषतां सर्वधन्विनाम् । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਾਰੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਜਯਦ੍ਰਥ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 25
तत्र केचिन्मिथो राजन् समभाषन्त भूमिपा: । अदृष्टपूर्व संग्रामे तद् दृष्टया महदद्भुतम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਭੂਪਾਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 26
सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रो5त्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਵੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਖ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉਜੜ ਗਈ।
Verse 27
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 28
सिन्धुराजस्य यत् कृत्यं गतस्य यमसादनम् | तत् करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रीडनुपायवित्
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਸਿੰਧੁਰਾਜ ਜਯਦ੍ਰਥ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਉਹ ਭ੍ਰਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਹੀ ਕਰੇ।
Verse 29
ततः शीघ्रतरं प्रायात् पाण्डव: सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टे: पीतोदकै्हयै:
ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤਾਚਲ ਵੱਲ ਢਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈੰਧਵ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਚੱਲਿਆ।
Verse 30
त॑ प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभूतां वरम् । नाशवनुवन् वारयितुं योधा: क्रुद्धमिवान्तकम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਯੋਧੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅੰਤਕ—ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ—ਰੋਕਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 31
जैसे क्रोधमें भरे हुए यमराजको रोकना असम्भव है, उसी प्रकार आगे बढ़ते हुए समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुनको आपके सैनिक रोक न सके ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ, ਸੈੰਧਵ (ਜਯਦ੍ਰਥ) ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕੁਚਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਹੰਕਾ ਕੇ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् । बलाकाभ तु दाशार्ह: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸੈਨਾ ਦੇ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਦਿਆਂ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਧੌਲਾ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਘਣੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ।
Verse 33
कौन्तेयेनाग्रत: सृष्टा न्यपतन् पृष्ठतः शरा: । तूर्णात् तूर्णतरं हाश्वा: प्रावहन् वातरंहस:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕੌਂਤੇਯ ਨੇ ਅੱਗੇ ਛੱਡੇ ਤੀਰ ਪਿੱਛੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤਤਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 34
वायुके समान वेगशाली अश्व इतनी तीव्रातितीव्र गतिसे रथको लिये हुए भाग रहे थे कि कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा आगेकी ओर फेंके हुए बाण उनके रथके पीछे गिरते थे ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਅਤਿਤੀਵ੍ਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕੌਂਤੇਯ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਛੱਡੇ ਤੀਰ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡਿੱਗਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਨ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 35
सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् । दुर्योधनो<न्वयात् पार्थ त्वरमाणो महाहवे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਧਾਵਾ ਕਰ ਆਈਆਂ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਠਹਿਰ ਕੇ ਡਟ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਹੜਬੜਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 36
वातोद्धृतपताकं तं रथ जलदनि:स्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्टवा विषण्णा रथिनो5भवन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਲਹਿਰਾਂਦੀ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਪਿਧਵਜ (ਹਨੁਮਾਨ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਥੀ ਯੋਧੇ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 37
दिवाकरे5थ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्न रणे योधा: शेकु: कृष्णौ न वीक्षितुम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਧੂੜ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਐਸਾ ਘਣਾ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਵੀ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਯੋਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੇਖਣ ਤੱਕ ਜੋਗੇ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 100
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमो<ध्याय: ।। २१०० |। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सेनाविस्मयविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸੈਨਾ-ਵਿਸਮਯ’ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਸੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 263
विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । “एकमात्र दुर्योधनके अपराधसे राजा धृतराष्ट्र तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाएँ भारी विपत्तिमें फँस गयीं। सारा क्षत्रियसममाज और सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशके द्वारपर जा पहुँची है। इस बातको राजा धृतराष्ट्र नहीं समझ रहे हैं!
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵਿਨਾਸ਼ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਸ ਇਕੋ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਸਾਰਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਵੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira must decide how to act when key allies are unaccounted for: he fears public reproach if Sātyaki is neglected, yet must preserve the royal center and respond to the implied peril around Arjuna—forcing a triage of duties.
Effective leadership combines ethical reasoning with operational clarity: allocate protection for critical leadership, maintain alliance obligations, and issue decisive orders even when information is incomplete and emotions are destabilizing.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative reportage emphasizing strategic conduct and moral pressure rather than a formal soteriological conclusion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.