Shloka 84
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव । मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्त: शरातुरा:
viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva | mṛdnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ ||
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਭੀਮ ਨੇ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਈ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝਟਕੇ ਖਾਧੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜੰਗੀ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫੈਲ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦਦੇ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a recurring ethical insight of the epic: violence unleashes forces that easily become uncontrollable. Power without restraint and coordination can rebound upon one’s own people, turning strength (war-elephants) into self-inflicted disaster.
After Bhīma kills many mounted fighters, the Kaurava war-elephants—wounded by arrows and maddened—lose control, scatter through the formations, trample their own troops, and cry out in pain, creating panic and disorder in the Kaurava ranks.