Adhyaya 20
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
Upa-parva: Kurukṣetra-sainyavinyāsa (Army Disposition and Omens) — within Bhīṣma Parva
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about who displayed earlier elation at sunrise and requests a precise account of ominous and favorable signs: the positions of sun, moon, and wind; animal cries around the armies; and the visible composure of young warriors. Saṃjaya reports that both armies approached in comparable magnitude and splendor, dense with elephants, chariots, and horses, appearing formidable and orderly. He notes orientation contrasts—Kauravas described as facing westward/backward while the Pāṇḍavas stand facing eastward—paired with interpretive portents: wind and auspicious alignment are associated with the Pāṇḍavas, while unsettling animal cries attend the Dhārtarāṣṭras. The narrative then inventories leadership and coalition structure: Duryodhana is centered on a distinguished elephant amid acclaim; Śakuni with Gāndhāras guards him; Bhīṣma stands foremost with white insignia; Droṇa protects the rear; additional commanders and regional forces are assigned to middle and flanks. Quantitative scaling of the host is given through elephant–chariot–horse ratios, and Bhīṣma is credited with arranging varied vyūhas (human, divine, gandharva, asura) on successive days. The chapter concludes by contrasting the Kaurava host’s vastness with the Pāṇḍavas’ perceived strategic advantage due to leadership by Keśava (Kṛṣṇa) and Arjuna.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—सूर्योदय के समय किस पक्ष के योद्धा युद्ध-इच्छा से अधिक हर्षित और उत्सुक दिख रहे थे, जब भीष्म के नेतृत्व में दोनों सेनाएँ निकट आ चुकी थीं। → संजय दोनों सेनाओं का समतुल्य, चित्र-विचित्र, रथ-गज-अश्व से परिपूर्ण दृश्य रचते हैं; साथ ही अपशकुन उभरते हैं—पाण्डवों की पीठ पर अनुकूल वायु, कौरव-पक्ष की ओर हिंसक पशुओं की ध्वनियाँ, और कौरवों के हाथियों का पाण्डव गजराजों की मदगन्ध से विचलित होना। → संजय निर्णायक संकेत देते हैं—धृतराष्ट्र की ध्वजिनी भले ‘अनन्तरूपा’ और ‘भीमा’ हो, पर वह पाण्डवों की सेना जैसी नहीं; क्योंकि पाण्डव-पक्ष में नेतृत्व केशव (कृष्ण) और अर्जुन के हाथ में है—यही युद्ध-भाग्य का धुरी-बिंदु बनता है। → भीष्म के द्वारा प्रतिदिन नये-नये व्यूह (मानुष, दैव, गान्धर्व, आसुर) रचने और कौरव-सेना के घोष-समुद्र-सा उमड़ने का वर्णन कर संजय युद्ध-व्यवस्था की व्यापकता स्थापित करते हैं, पर साथ ही संकेत करते हैं कि केवल संख्या नहीं, नेतृत्व और धर्म-बल निर्णायक होंगे। → सूर्योदय के साथ व्यूह-रचना पूर्ण है; अब प्रथम टकराव की घड़ी निकट है—किसका उत्साह टिकेगा और किसके अपशकुन फलित होंगे?
Shlokas
Verse 1
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि सैन्यवर्णने विंशो5ध्याय: ।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਭੀਸ਼ਮਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ-ਵਰਨਨ ਵਿਸ਼ੇਕ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। (20) ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 2
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! सूर्योदयके समय किस पक्षके योद्धा युद्धकी इच्छासे अधिक हर्षका अनुभव करते हुए जान पड़ते थे? भीष्मके नेतृत्वमें निकट आये हुए मेरे सैनिक अथवा भीमसेनकी अध्यक्षतामें आनेवाले पाण्डव सैनिक! उस समय कौन अधिक प्रसन्न थे? ।।
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲਿਆ—ਸੰਜਯ! ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਹर्षਿਤ ਕਿਹੜੇ ਪੱਖ ਦੇ ਯੋਧੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ—ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨੇੜੇ ਆਏ ਮੇਰੇ ਸੈਨਿਕ, ਜਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੇਠ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਪਾਂਡਵ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੌਣ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ? ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹਵਾ ਕਿਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ? ਕਿਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ? ਕਿਹੜੇ ਪੱਖ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸ।
Verse 3
संजय उवाच उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र । उभे चित्र वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਊਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਧੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਦਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਜੰਗਲ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਦਭੁਤ ਦਿਸਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 4
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषहो । तथैवोभे स्वर्गजयाय सूष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦੁੱਧਰ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਵਿਜੈ ਲਈ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 5
पश्चान्मुखा: कुरवो धार्तराष्ट्रा: स्थिता: पार्था: प्राडमुखा योत्स्यमाना: । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੌਰਵ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਸਨ। ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੈਤ੍ਯੇੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
Verse 6
चक्रे वायु: पृष्ठत: पाण्डवानां धार्तराष्ट्रज्शवापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धां श्व॒ तीव्रान् न सेहिरे तव पुत्रस्य नागा:
ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਨੂਕੂਲ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਸ਼ਵਾਪਦ ਆਦਿ ਹਿੰਸਕ ਜੰਤੂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਧੁਨੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਾਥੀ ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਦੇ ਗਜੇੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਮਸਤ-ਗੰਧ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 7
पाण्डवसेनाके पीछेकी ओरसे हवा चल रही थी और आपके पुत्रोंकी ओर देखकर हिंसक जन्तु बोल रहे थे। आपके पुत्रकी सेनामें जो हाथी थे, वे पाण्डवपक्षके गजराजोंके मदोंकी तीव्र गन्ध नहीं सहन कर पाते थे ।।
ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਹਿੰਸਕ ਜੰਤੂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਧੁਨੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਾਥੀ ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਦੇ ਗਜਰਾਜਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਮਸਤ-ਗੰਧ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਸਤ ਹੋਏ ਗਜਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੌਦਾ ਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਵੰਦੀ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 8
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्र सौवर्णसख्रग् भ्राजति चोत्तमाड़े । त॑ सर्वतः शकुनि: पर्वतीयै: सार्थ गान्धारैर्याति गान्धारराज:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਤਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਾਂਧਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਕੁਨੀ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 9
भीष्मो5ग्रत: सर्वसैन्यस्य वृद्ध: श्वेतच्छत्र: श्वेतधनु: सखड्गः । श्वेतोष्णीष: पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वेः श्वेतशैलप्रकाशै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਸੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਪਗੜੀ; ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਖੜਗ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਸਨ। ਫਿੱਕੇ ਧਵਜ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।
Verse 10
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्रा श्न सर्वे बाह्लीकानामेकदेश: शलश्न | ये चाम्बष्ठा: क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीरा: पञ्चनदाश्व शूरा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਹਲੀਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਬਸ਼ਠ ਖ਼ਤਰੀ, ਸਿੰਧ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਨਦ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 11
शोणैह्हये रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्त्व: । आस्ते गुरु: प्रायश: सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवाभियाति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਦ੍ਰੋਣ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਗਭਗ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਭੂਪਾਲ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 12
वार्थक्षत्रि: सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवा: पुरुमित्रो जयश्न । शाल्चा मत्स्या: केकयाश्षेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमाना:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰਥਕਸ਼ਤ੍ਰਿ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ, ਪੁਰੁਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਯ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵ, ਮਤਸ੍ਯ ਤੇ ਕੇਕਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਤਾਰਬੱਧ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 13
शारद्वतश्रोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्रित्रयोधी । शकै: किरातैर्यवनै: पह्चवैश्व सार्थ चमूमुत्तरतो$भियाति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗੌਤਮ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀਆਂ ਯੁੱਧ-ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਹਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਭਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਕਾਂ, ਕਿਰਾਤਾਂ, ਯਵਨਾਂ ਅਤੇ ਪੱਲਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 14
महार थैर्वृष्णिभोजै: सुगुप्तं सुराष्ट्रकैविंहितैरात्तशस्त्रै: | बृहद् बल॑ कृतवर्माभिगुप्तं बल॑ त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਭੋਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਸੁ-ਤਾਲੀਮਯਾਫ਼ਤਾ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਲ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 15
संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टा: । येनार्जुनस्तेन राजन् कृतास्त्रा: प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्न शूरा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! “ਅਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗੇ ਜਾਂ ਮੌਤ”—ਇਹ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥੀ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਜਿਧਰ ਸੀ ਓਧਰ ਹੀ ਚਲ ਪਏ।
Verse 16
साग्रं शतसहस््रं तु नागानां तव भारत । नागे नागे रथशतं शतमश्चा रथे रथे,भारत! आपकी सेनामें एक लाखसे अधिक हाथी थे। एक-एक हाथीके साथ सौ-सौ रथ थे और एक-एक रथके साथ सौ-सौ घोड़े थे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹਾਥੀ ਸਨ। ਹਰ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਸੌ ਰਥ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰਥ ਨਾਲ ਸੌ ਘੋੜੇ ਸਨ।
Verse 17
अश्वेड्श्वे दश धानुष्का धानुष्के शतचर्मिण: । एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत
ਹਰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਸ ਧਨੁਰਧਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਧਨੁਰਧਰ ਨਾਲ ਸੌ ਢਾਲਧਾਰੀ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ। ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵਿਊਹ ਰਚਿਆ ਸੀ।
Verse 18
संव्यूह् मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवोडग्रणी:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਰ ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ, ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਨੁਸ਼, ਦੈਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਆਸੁਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਯੁੱਧ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਰੁਖ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ।
Verse 19
महारथौघविपुल: समुद्र इव घोषवान् । भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूह: प्रत्यड्मुखो युधि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਥੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵ੍ਯੂਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 20
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम् | तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रधर्षा यस्या नेता केशवदश्चार्जुनश्ष
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਜੈਯ ਉਸੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਕੇਸ਼ਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The tension lies in governance by interpretation: a ruler seeks certainty through signs while remaining accountable for decisions; the chapter presents omens as informational cues, not substitutes for responsibility in command and policy.
Operational readiness depends on structured hierarchy, clear placement of key leaders, and continuous situational assessment; morale and legitimacy are managed through visible symbols, disciplined formations, and coalition coordination.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is archival and diagnostic—recording how early-war logistics, portents, and leadership configuration frame later outcomes within the epic’s causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.