
Marutta Seeks Saṃvarta’s Priestly Support; Conditions, Truth-Discipline, and Rival Powers
Upa-parva: Marutta–Saṃvarta Saṃvāda (Episode on Marutta’s Sacrifice and Saṃvarta’s Priestly Agency)
This chapter presents a structured dialogue among Saṃvarta, King Marutta, and the narrator Vyāsa. Saṃvarta first asks how Marutta recognized him; Marutta replies that Nārada identified Saṃvarta as his guru’s son, prompting trust. Saṃvarta confirms and inquires about Nārada’s whereabouts; Marutta reports that Nārada entered the sacrificial fire after granting leave. Vyāsa notes Saṃvarta’s satisfaction, followed by Saṃvarta’s harsh, testing speech. Saṃvarta describes his own altered condition (wind-dominated, unstable form) and initially redirects Marutta to his capable elder brother Bṛhaspati, emphasizing that without Bṛhaspati’s permission he will not officiate. Marutta states he already approached Bṛhaspati but was refused, allegedly due to Indra’s discouragement and competitive tension. Saṃvarta then outlines the stakes: if Saṃvarta officiates, Bṛhaspati and Indra may become angry; Marutta must demonstrate unwavering commitment. Marutta vows steadfastness, after which Saṃvarta commits to arranging inexhaustible resources for the rite and promises Marutta parity with Indra, while stating his own motive is not wealth but to counter the hostility of both his brother and Indra. The chapter opens with an explicit truth-warning: truthful speech yields fulfillment of aims; falsehood brings severe consequences.
Chapter Arc: मरुत्त राजा, नारद के मुख से ‘गुरुपुत्र’ संवर्त की अद्भुत कीर्ति सुनकर, उसे खोजता हुआ आता है—और सामने एक उन्मत्त-से, रूक्ष वाणी वाले ब्राह्मण को पाकर भी श्रद्धा नहीं छोड़ता। → संवर्त बार-बार कठोर शब्दों में मरुत्त को परखता और झिड़कता है; मरुत्त विनयपूर्वक अपना हेतु बताता है—वह संवर्त को अपना याजक बनाना चाहता है। संवर्त भीतर से बृहस्पति द्वारा तिरस्कृत होने की पीड़ा और इन्द्र-आश्रित व्यवस्था के प्रति वितृष्णा प्रकट करता है, और कहता है कि अब उसका मन बृहस्पति के पास लौटने का नहीं। → मरुत्त का आग्रह चरम पर पहुँचता है—वह संवर्त का साथ छोड़ने को अशुभ मानता है और उसके चरणों में दृढ़ निष्ठा रखता है। तब संवर्त प्रतिज्ञा करता है: वह मरुत्त को ‘अक्षय धन’ दिलाएगा, देव-गन्धर्वों सहित इन्द्र तक को चुनौती देने योग्य वैभव देगा, और उसे इन्द्र के समकक्ष प्रतिष्ठा तक पहुँचा देगा—यद्यपि वह स्वयं धन-संग्रह या यजमान-लाभ के लिए नहीं, बल्कि इन्द्र-भ्राता (बृहस्पति) के प्रति ‘विप्रिय’ करने की धुरी पर यह करेगा। → संवर्त मरुत्त का यज्ञ कराने की स्वीकृति देता है और अपने उद्देश्य स्पष्ट करता है—यह कर्म व्यक्तिगत लोभ से नहीं, बल्कि अपमानित गुरु-शिष्य-सम्बन्ध की गाँठ और देव-राजनीति के प्रतिरोध से प्रेरित है; मरुत्त को सत्य-निष्ठ रहने का संकेत भी मिलता है कि सत्य बोलने से मनोरथ सिद्ध होते हैं। → संवर्त की प्रतिज्ञा के बाद प्रश्न लटकता है—क्या यह यज्ञ इन्द्र की सत्ता को सचमुच चुनौती देगा, और बृहस्पति-इन्द्र की प्रतिक्रिया किस रूप में प्रकट होगी?
Verse 1
/ अपन क्रात बछ। अर: सप्तमो<्ध्याय: संवर्त और मरुत्तकी बातचीत, मरुत्तके विशेष आग्रहपर संवर्तका यज्ञ करानेकी स्वीकृति देना संवर्त उवाच कथमस्मि त्वया ज्ञात: केन वा कथितो<स्मि ते । एतदाचक्ष्व मे तत्त्वमिच्छसे चेन्मम प्रियम्,संवर्त बोले--राजन! तुमने मुझे कैसे पहचाना है? किसने तुम्हें मेरा परिचय दिया है? यदि मेरा प्रिय चाहते हो तो यह सब मुझे ठीक-ठीक बताओ
ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਰਚਾ ਦੱਸਿਆ? ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ।
Verse 2
सत्यं ते ब्रुवतः सर्वे सम्पत्स्यन्ते मनोरथा: । मिथ्या च ब्रुवतो मूर्धा शतधा ते स्फुटिष्यति,यदि सच-सच बता दोगे तो तुम्हारे सारे मनोरथ पूर्ण होंगे और यदि झूठ बोलोगे तो तुम्हारे मस्तकके सैकड़ों टुकड़े हो जायँगे
ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ; ਪਰ ਜੇ ਝੂਠ ਬੋਲੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 3
मरुत्त उवाच नारदेन भवान् महामाख्यातो हाटता पथि । गुरुपुत्रो ममेति त्वं ततो मे प्रीतिरुत्तमा,मरुत्तने कहा--मुने! भ्रमणशील नारदजीने रास्तेमें मुझे आपका परिचय दिया और पता बताया। आप मेरे गुरु अंगिराके पुत्र हैं, यह जानकर मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई है
ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੁਨੇ! ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਿਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਰਮ ਹੋ ਗਈ।
Verse 4
संवर्त उवाच सत्यमेतद् भवानाह स मां जानाति सत्रिणम् | कथयस्व तदेतन्मे क्व नु सम्प्रति नारद:,संवर्त बोले--राजन्! तुम ठीक कहते हो, नारदको यह मालूम है कि मैं यज्ञ कराना जानता हूँ और गुप्त वेषमें घूम रहा हूँ। अच्छा यह तो बताओ, इस समय नारद कहाँ हैं?
ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ। ਨਾਰਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਦੱਸ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਾਰਦ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
Verse 5
मरुत्त उवाच भवन्तं कथयित्वा तु मम देवर्षिसत्तम: । ततो मामभ्यनुज्ञाय प्रविष्टो हव्यवाहनम्,मरुत्तने कहा--मुने! मुझे आपका परिचय और पता बताकर देवर्षिशिरोमणि नारद मुझे जानेकी आज्ञा दे स्वयं अग्निमें प्रवेश कर गये थे
ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਿਚਯ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 6
व्यास उवाच श्र॒त्वा तु पार्थिवस्यैतत् संवर्त: प्रमुदं गत: । एतावदहमप्येवं शक्नुयामिति सोडब्रवीत्,व्यासजी कहते हैं--राजन्! राजाकी यह बात सुनकर संवर्तको बड़ी प्रसन्नता हुई और बोले--“इतना तो मैं भी कर सकता हूँ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਵਰਤ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 7
ततो मरुत्तमुन्मत्तों वाचा निर्भ्त्सयन्निव । रूक्षया ब्राह्मणो राजन् पुन: पुनरथाब्रवीत्,राजन! वे उन्मत वेषधारी ब्राह्मण देवता मरुत्तको अपनी रूखी वाणीद्वारा बारंबार फटकारते हुए-से बोले-- इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अश्वमेधपर्वणि संवर्तमरुत्तीये सप्तमो5ध्याय:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਤਦ ਉਨਮੱਤ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੁੱਖੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮਰੁੱਤ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਡਾਂਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 8
वातप्रधानेन मया स्वचित्तवशवर्तिना । एवं विकृतरूपेण कथं याजितुमिच्छसि,“नरेश्वर! मैं तो वायु-प्रधान--बावला हूँ, अपने मनकी मौजसे ही सब काम करता हूँ, मेरा रूप भी विकृत है। अतः मुझ-जैसे व्यक्तिसे तुम क्यों यज्ञ कराना चाहते हो?
ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਹਾਂ; ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਵੀ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?”
Verse 9
भ्राता मम समर्थक्षु वासवेन च संगत: । वर्तते याजने चैव तेन कर्माणि कारय,“मेरे भाई बृहस्पति इस कार्यमें पूर्णतः समर्थ हैं। आजकल इन्द्रके साथ उनका मेलजोल बढ़ा हुआ है। वे उनके यज्ञ करानेमें लगे रहते हैं। अतः उन्हींसे अपने सारे यज्ञकर्म कराओ
ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਮੇਰਾ ਭਰਾ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਘਣਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਉਹ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਉਸੀ ਤੋਂ ਕਰਵਾ।”
Verse 10
गार्हस्थ्यं चैव याज्याश्न सर्वा गृह्माश्व देवता: । पूर्वजेन ममाक्षिप्तं शरीरं वर्जितं त्विदम्,“घर-गृहस्थीका सारा सामान, यजमान तथा गृहदेवताओंके पूजन आदि कर्म--इन सबको इस समय मेरे बड़े भाईने अपने अधिकारमें कर लिया है। मेरे पास तो केवल मेरा एक शरीर ही छोड़ रखा है
ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ, ਯਜਮਾਨ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
नाहं तेनाननुज्ञातस्त्वामाविक्षित कहिचित् | याजयेयं कथंचिद् वै स हि पूज्यतमो मम,“अविक्षित्-कुमार! मैं उनकी आज्ञा प्राप्त किये बिना कभी किसी तरह भी तुम्हारा यज्ञ नहीं करा सकता; क्योंकि वे मेरे परम पूजनीय भाई हैं
ਆਵિક્ષਿਤ-ਕੁਮਾਰ! ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਯੱਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂਜਣਯ ਭਰਾ ਹੈ।
Verse 12
स त्वं बृहस्पतिं गच्छ तमनुज्ञाप्य चाव्रज । ततो<हं याजयिष्ये त्वां यदि यष्टमिहेच्छसि,“अतः तुम बृहस्पतिके पास जाओ और उनकी आज्ञा लेकर आओ। उस दशामें यदि तुम यज्ञ कराना चाहो तो मैं यज्ञ करा दूँगा”
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆ। ਫਿਰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੇ ਤੂੰ ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 13
मरुत्त उवाच बृहस्पतिं गत: पूर्वमहं संवर्त तच्छूणु । न मां कामयते याज्यमसौ वासवकाम्यया,मरुत्तने कहा--संवर्तजी! मैं पहले बृहस्पतिजीके ही पास गया था। वहाँका समाचार बताता हूँ, सुनिये। वे इन्द्रको प्रसन्न रखनेकी इच्छासे अब मुझे अपना यजमान बनाना नहीं चाहते हैं
ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੰਵਰਤ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।
Verse 14
अमरं याज्यमासाद्य याजयिष्ये न मानुषम् | शक्रेण प्रतिषिद्धो5हं मरुत्तं मा सम याजये:,उन्होंने स्पष्ट कह दिया है कि “अमर यजमान पाकर अब मैं मरणधर्मा मनुष्यका यज्ञ नहीं कराऊँगा।” साथ ही इन्द्रने मना भी किया है कि “आप मरुत्तका यज्ञ न कराइयेगा; क्योंकि ब्रह्मन! वह राजा सदा मेरे साथ ईर्ष्या रखता है।' इन्द्रकी इस बातको आपके भाईने “एवमस्तु"” कहकर स्वीकार कर लिया है
ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ—“ਅਮਰ ਯਜਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਹੁਣ ਮਰਨਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਂਗਾ।” ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੈ—“ਮਰੁੱਤ ਦਾ ਯੱਗ ਨਾ ਕਰਵਾਉ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।” ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ‘ਏਵਮਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 15
स्पर्थते हि मया विप्र सदा हि स तु पार्थिव: । एवमस्त्विति चाप्युक्तो भ्रात्रा ते बलसूदन:,उन्होंने स्पष्ट कह दिया है कि “अमर यजमान पाकर अब मैं मरणधर्मा मनुष्यका यज्ञ नहीं कराऊँगा।” साथ ही इन्द्रने मना भी किया है कि “आप मरुत्तका यज्ञ न कराइयेगा; क्योंकि ब्रह्मन! वह राजा सदा मेरे साथ ईर्ष्या रखता है।' इन्द्रकी इस बातको आपके भाईने “एवमस्तु"” कहकर स्वीकार कर लिया है
ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਬਲਸੂਦਨ! ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ‘ਏਵਮਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 16
स मामधिगतं प्रेम्णा याज्यत्वेन बुभूषति । देवराजं समाश्रित्य तद् विद्धि मुनिपुड़्व,मुनिप्रवर! मैं बड़े प्रेमसे उनके पास गया था; परंतु वे देवराज इन्द्रका आश्रय लेकर मुझे अपना यजमान बनाना ही नहीं चाहते हैं। इस बातको आप अच्छी तरह जान लें
ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ! ਉਹ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ।
Verse 17
सो5हमिच्छामि भवता सर्वस्वेनापि याजितुम् । कामये समत्तिक्रान्तुं वासवं त्वत्कृतैर्गुणै:,अतः मेरी इच्छा यह है कि मैं सर्वस्व देकर भी आपसे ही यज्ञ कराऊँ और आपके द्वारा सम्पादित गुणोंके प्रभावसे इन्द्रको भी मात कर दूँ
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਵਾਂ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿਆਂ।
Verse 18
न हि मे वर्तते बुद्धिर्गन्तु ब्रह्मन् बृहस्पतिम् । प्रत्याख्यातो हि तेनास्मि तथानपकृते सति,ब्रह्म! अब बृहस्पतिके पास जानेका मेरा विचार नहीं है; क्योंकि बिना अपराधके ही उन्होंने मेरी प्रार्थना अस्वीकृत कर दी है
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 19
संवर्त उवाच चिकीर्षसि यथाकामं सर्वमेतत् त्वयि ध्रुवम् यदि सर्वानभिप्रायान् कर्तासि मम पार्थिव,संवर्तने कहा--पृथ्वीनाथ! यदि मेरी इच्छाके अनुसार काम करो तो तुम जो कुछ चाहोगे, वह निश्चय ही पूर्ण होगा
ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਾਹੇਂਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 20
याज्यमानं मया हि त्वां बृहस्पतिपुरन्दरौ । द्विषेतां समभिक्रुद्धावेतदेक॑ समर्थसे:,जब मैं तुम्हारा यज्ञ कराऊँगा, तब बृहस्पति और इन्द्र दोनों ही कुपित होकर मेरे साथ द्वेष करेंगे। उस समय तुम्हें मेरे पक्षका समर्थन करना होगा
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਾਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਇਕੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਡਿੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ।
Verse 21
स्थैर्यमत्र कथं मे स्यात् सत्त्वं नि:संशयं कुरु । कुपितस्त्वां न हीदानीं भस्म कुर्या सबान्धवम्,परंतु इस बातका मुझे विश्वास कैसे हो कि तुम मेरा साथ दोगे। अतः जैसे भी हो, मेरे मनका संशय दूर हो; नहीं तो अभी क्रोधमें भरकर मैं बन्धु-बान्धवोंसहित तुम्हें भस्म कर डालूँगा
ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਵ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇ? ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 22
मरुत्त उवाच यावत् तपेत् सहसांशुस्तिष्ेर॑श्वापि पर्वता: । तावल्लोकान्न लभेयं त्यजेयं सड़तं यदि,मरुत्तने कहा--ब्रह्मन! यदि मैं आपका साथ छोड़ दूँ तो जबतक सूर्य तपते हों और जबतक पर्वत स्थिर रहें तबतक मुझे उत्तम लोकोंकी प्राप्ति न हो
ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਸਹਸ੍ਰ-ਕਿਰਣ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 23
मा चापि शुभबुद्धित्वं लभेयमिह कहिचित् । विषयै: सड़तं चास्तु त्यजेयं सड़तं यदि,यदि आपका साथ छोड़ दूँ तो मुझे संसारमें शुभ बुद्धि कभी न प्राप्त हो और मैं सदा विषयोंमें ही रचा-पचा रह जाऊँ
ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਪਟਿਆ ਰਹਾਂ—ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦਿਆਂ।
Verse 24
संवर्त उवाच आविक्षित शुभा बुद्धिर्वर्ततां तव कर्मसु । याजनं हि ममाप्येव वर्तते हृदि पार्थिव,संवर्तने कहा--अविक्षित्-कुमार! तुम्हारी शुभ बुद्धि सदा सत्कर्मोंमें ही लगी रहे। पृथ्वीनाथ! मेरे मनमें भी तुम्हारा यज्ञ करानेकी इच्छा तो है ही
ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਆਵਿਕਸ਼ਿਤ! ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੇ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਤੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 25
अभिधास्ये च ते राजलन्नक्षयं द्रव्यमुत्तमम् । येन देवान् सगन्धर्वान् शक्रं चाभिभविष्यसि,राजन! इसके लिये मैं तुम्हें परम उत्तम अक्षय धनकी प्राप्तिका उपाय बतलाऊँगा, जिससे तुम गन्धर्वों-सहित सम्पूर्ण देवताओं तथा इन्द्रको भी नीचा दिखा सकोगे
ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਅਖੁੱਟ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਵਾਂ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 26
नतु मे वर्तते बुद्धिर्धने याज्येषु वा पुन: । विप्रियं तु करिष्यामि भ्रातुश्रैन्द्रस्य चोभयो:,मुझको अपने लिये धन अथवा यजमानोंके संग्रहका विचार नहीं है। मुझे तो भाई बृहस्पति और इन्द्र दोनोंके विरुद्ध कार्य करना है
ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾ ਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਯਜਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ। ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ)—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 27
गमयिष्यामि शक्रेण समतामपि ते ध्रुवम् । प्रियं च ते करिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,निश्चय ही मैं तुम्हें इन्द्रकी बराबरीमें बैठाऊँगा और तुम्हारा प्रिय करूँगा। मैं यह बात तुमसे सत्य कहता हूँ
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਦ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Marutta must choose whether to proceed with a sacrifice through Saṃvarta despite prior rejection by Bṛhaspati and the anticipated hostility of Indra—balancing ambition, legitimacy, and the ethics of authorization.
The chapter foregrounds satya as a regulating principle of discourse and action, and teaches that effective ritual and governance require sanctioned authority, clarity of intent, and steadiness when confronted by higher-power opposition.
A direct phala-style statement appears as a truth-warning: truthful speech is said to fulfill aims, whereas falsehood is threatened with severe consequence; this functions as an internal ethical seal rather than a formal end-of-chapter phalaśruti.