Adhyaya 69
Brahmāstra-pratisaṃhāraḥ, Parīkṣit-nāmakaraṇam, Nagarotsava-varṇanam (Withdrawal of the Brahmāstra; Naming of Parīkṣit; Description of Civic Festivities)
Upa-parva: Parīkṣit-jīvana-prasaṅga (Episode of Parīkṣit’s revival, naming, and public rejoicing)
Vaiśaṃpāyana reports that when Kṛṣṇa withdraws the brahmāstra, the previously threatened dwelling is no longer consumed by its radiance; hostile beings flee, and an approving celestial voice praises Keśava. The weapon’s blazing force departs toward the Pitāmaha, and the child—identified as the listener’s father—regains life and begins to move with infant strength. The Bharata women rejoice; at Govinda’s instruction, Brahmins recite auspicious texts, and prominent women (Kuntī, Draupadī, Subhadrā, Uttarā) and others praise Janārdana as if having gained a safe crossing. Performers and bards extol him with blessings upon the Kuru line. Uttarā respectfully greets Kṛṣṇa with her son; pleased, he gives her many jewels and formally names the child Parīkṣit, explaining the name in relation to a diminished lineage. The child grows in due course, delighting people. As the Pāṇḍavas arrive with abundant gems, the Vṛṣṇis and citizens go out to welcome them; the city is decorated with garlands, flags, and banners; Vidura arranges varied worship at shrines; roads are adorned with flowers; music and dance fill the city; heralds announce a night-long festivity characterized by ornaments and jewels.
Chapter Arc: अभिमन्यु के वंश-दीप के बुझ जाने की आशंका से उत्तरा पृथ्वी पर गिरकर करुण विलाप करती है; पाण्डव-गृह एक क्षण में शोक-ध्वनि से भर उठता है। → कुन्ती और भरत-कुल की स्त्रियाँ उत्तरा को पुत्र-शोक में डूबा देख चीख उठती हैं; भवन ‘अप्रेक्षणीय’ हो जाता है—सबके सामने प्रश्न खड़ा होता है: क्या अब पाण्डव-वंश का अंत निश्चित है? → अच्युत कृष्ण जगत् के सामने प्रतिज्ञा करते हैं कि वे उत्तरा से असत्य नहीं बोलेंगे और सब देहधारियों के देखते-देखते मृत शिशु को संजीवित करेंगे; सत्य-धर्म की शक्ति का आह्वान कर वे शिशु के जीवन का संकल्प उच्चारित करते हैं। → कृष्ण के वचन-बल और सत्य-धर्म-प्रतिष्ठा के प्रभाव से शिशु में धीरे-धीरे चेतना लौटती है; शोक का ज्वार उतरता है और आशा पुनः स्थापित होती है—अभिमन्यु का पुत्र जीवित रहता है। → वंश-रक्षा तो हो गई, पर आगे यह बालक (परिक्षित) किस प्रकार धर्म-राज्य का भार उठाएगा और पाण्डव-उत्तरकाल की दिशा क्या होगी—यह प्रश्न शेष रहता है।
Shlokas
Verse 1
है ० बक। हक २ 2 एकोनसप्ततितमो<ध्याय: उत्तराका विलाप और भगवान् श्रीकृष्णका उसके मृत बालकको जीवन-दान देना वैशम्पायन उवाच सैवं विलप्य करुणं सोन्मादेव तपस्विनी । उत्तरा न्यपतद् भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पुत्रका जीवन चाहनेवाली तपस्विनी उत्तरा उन्मादिनी-सी होकर इस प्रकार दीनभावसे करुण विलाप करके पृथ्वीपर गिर पड़ी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਨਮੇਜਯ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਉੱਤਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬੇਬਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 2
तां तु दृष्टवा निपतितां हतपुत्रपरिच्छदाम् । चुक्रोश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश्व भरतस्त्रिय:,जिसका पुत्ररूपी परिवार नष्ट हो गया था, उस उत्तराको पृथ्वीपर पड़ी हुई देख दुःखसे आतुर हुई कुन्तीदेवी तथा भरतवंशकी सारी स्त्रियाँ फ़ूट-फ़ूटकर रोने लगीं
ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਕੁੰਤੀ ਚੀਖ ਪਈ; ਅਤੇ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 3
मुहूर्तमिव राजेन्द्र पाण्डवानां निवेशनम् । अप्रेक्षणीयमभवदार्तस्वनविनादितम्,राजेन्द्र! दो घड़ीतक पाण्डवोंका वह भवन आर्तनादसे गूँजता रहा। उस समय उसकी ओर देखते नहीं बनता था
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਦੁਖੀ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 4
सा मुहूर्त च राजेन्द्र पुत्रशोकाभिपीडिता । कश्मलाभिहता वीर वैराटी त्वभवत् तदा,वीर राजेन्द्र! पुत्रशोकसे पीड़ित वह विराटकुमारी उत्तरा उस समय दो घड़ीतक मूर्च्छामें पड़ी रही
ਹੇ ਵੀਰ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਰਹੀ।
Verse 5
प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ । अड्कमारोप्य त॑ पुत्रमिदं वचनमब्रवीत्,भरतश्रेष्ठ! थोड़ी देर बाद उत्तरा जब होशमें आयी, तब उस मरे हुए पुत्रको गोदमें लेकर यों कहने लगी--
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ—
Verse 6
धर्मज्ञस्य सुतः स त्वमधर्म नावबुध्यसे । यस्त्वं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम्,“बेटा! तू तो धर्मज्ञ पिताका पुत्र है। फिर तेरे द्वारा जो अधर्म हो रहा है, उसे तू क्यों नहीं समझता? वृष्णिवंशके श्रेष्ठ वीर भगवान् श्रीकृष्ण सामने खड़े हैं तो भी तू इन्हें प्रणाम क्यों नहीं करता?
ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਜੋ ਅਧਰਮ ਤੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ? ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਵੀਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
Verse 7
पुत्र गत्वा मम वचो ब्रूयास्त्वं पितरं त्विदम् । दुर्मरं प्राणिनां वीर काले<प्राप्ते कथंचन
ਪੁੱਤਰ! ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹੀਂ—‘ਹੇ ਵੀਰ! ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜਦ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।’
Verse 8
याहं त्वया विनाद्येह पत्या पुत्रेण चैव ह । मर्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिरकिंचना
ਅੱਜ ਇੱਥੇ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ—ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ—ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸੁਭਾਗ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ।
Verse 9
“वत्स! परलोकमें जाकर तू अपने पितासे मेरी यह बात कहना--“वीर! अन्तकाल आये बिना प्राणियोंके लिये किसी तरह भी मरना बड़ा कठिन होता है। तभी तो मैं यहाँ आप-जैसे पति तथा इस पुत्रसे बिछुड़कर भी जब कि मुझे मर जाना चाहिये, अबतक जी रही हूँ; मेरा सारा मंगल नष्ट हो गया है। मैं अकिंचन हो गयी हूँ” ।। अथवा धर्मराज्ञाहमनुज्ञाता महाभुज | भक्षयिष्ये विष घोरें प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम्,“महाबाहो! अब मैं धर्मराजकी आज्ञा लेकर भयानक विष खा लूँगी अथवा प्रज्वलित अग्निमें समा जाऊँगी
ਬੱਚੇ! ਪਰਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀਂ—‘ਹੇ ਵੀਰ! ਅੰਤਕਾਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਵੀ—ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਮਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਅਜੇ ਤੱਕ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਮੰਗਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।’ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ! ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਜਾਂ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।
Verse 10
अथवा दुर्मरं तात यदिदं मे सहस्नधा । पतिपुत्रविहीनाया हृदयं न विदीर्यते,“तात! जान पड़ता है, मनुष्यके लिये मरना अत्यन्त कठिन है, क्योंकि पति और पुत्रसे हीन होनेपर भी मेरे इस हृदयके हजारों टुकड़े नहीं हो रहे हैं
ਪੁੱਤਰ! ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਟਦਾ।
Verse 11
उत्तिष्ठ पुत्र पश्येमं दुःखितां प्रपितामहीम् । आर्ताममुपप्लुतां दीनां निमग्नां शोकसागरे,“बेटा! उठकर खड़ा हो जा। देख! ये तेरी परदादी (कुन्ती) कितनी दुखी हैं। ये तेरे लिये आर्त, व्यथित एवं दीन होकर शोकके समुद्रमें डूब गयी हैं
ਪੁੱਤਰ! ਉੱਠ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ। ਵੇਖ—ਤੇਰੀ ਪਰਦਾਦੀ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਆਰਤ, ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
आर्या च पश्य पाज्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम् । मां च पश्य सुदुःखार्ता व्याधविद्धां मृगीमिव,'आर्या पांचाली (द्रौपदी)-की ओर देख, अपनी दादी तपस्विनी सुभद्राकी ओर दृष्टिपात कर और व्याथके बाणोंसे बिंधी हुई हरिणीकी भाँति अत्यन्त दुःखसे आर्त हुई मुझ अपनी माँको भी देख ले
ਆਰਿਆ ਪਾਂਚਾਲੀ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਵੇਖ, ਸਾਤਵਤੀ ਕੁਲ ਦੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ—ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਰਤ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਧੀ ਹਰਨੀ।
Verse 13
उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमत: । पुण्डरीकपलाशारक्ष पुरेव चपलेक्षणम्,“बेटा! उठकर खड़ा हो जा और बुद्धिमान् जगदीश्वर श्रीकृष्णके कमलदलके समान नेत्रोंवाले मुखारविन्दकी शोभा निहार, ठीक उसी तरह जैसे पहले मैं चंचल नेत्रोंवाले तेरे पिताका मुँह निहारा करती थी”
ਪੁੱਤਰ! ਉੱਠ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕਨਾਥ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖ ਵੇਖ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਚੰਚਲ ਨੈਣਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੁਖ ਤੱਕਦੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਤੱਕ।
Verse 14
एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्टवा निपतितां पुनः । उत्तरां तां स्त्रियं सर्वा: पुनरुत्थापयंस्तत:,इस प्रकार विलाप करती हुई उत्तराको पुनः पृथ्वीपर पड़ी देख सब स्त्रियोंने उसे फिर उठाकर बिठाया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
उत्थाय च पुनर्धर्यात् तदा मत्स्यपते: सुता । प्राउ्जलि: पुण्डरीकाक्षं भूमावेवाभ्यवादयत्,पुनः उठकर धैर्य धारण करके मत्स्यराजकुमारीने पृथ्वीपर ही हाथ जोड़कर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णको प्रणाम किया
ਤਦ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਓਥੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 16
श्रुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभ: । उपस्पृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्रं प्रत्यसंहरत्,उसका महान् विलाप सुनकर पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने आचमन करके अभश्वत्थामाके चलाये हुए ब्रह्मास्त्रको शान्त कर दिया
ਉਸ ਦਾ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
प्रतिजज्ञे च दाशा्हस्तस्य जीवितमच्युत: । अब्रवीच्च विशुद्धात्मा सर्व विश्रावयन् जगत्,तत्पश्चात् विशुद्ध हृदयवाले और कभी अपनी महिमासे विचलित न होनेवाले भगवान् श्रीकृष्णने उस बालकको जीवित करनेकी प्रतिज्ञा की और सम्पूर्ण जगत्को सुनाते हुए इस प्रकार कहा--
ਤਦੋਂ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਵਿਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 18
न ब्रवीम्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद् भविष्यति । एष संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम्,“बेटी उत्तरा! मैं झूठ नहीं बोलता। मैंने जो प्रतिज्ञा की है, वह सत्य होकर ही रहेगी। देखो, मैं समस्त देहधारियोंके देखते-देखते अभी इस बालकको जिलाये देता हूँ
“ਉੱਤਰਾ! ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵੇਖੋ—ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 19
नोक्तपूर्व मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन । न च युद्धात् परावृत्तस्तथा संजीवतामयम्,“मैंने खेल-कूदमें भी कभी मिथ्या भाषण नहीं किया है और युद्धमें पीठ नहीं दिखायी है। इस शक्तिके प्रभावसे अभिमन्युका यह बालक जीवित हो जाय
“ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ—ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ। ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਇਹ ਬਾਲਕ ਜੀਵਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।”
Verse 20
यथा मे दयितो धर्मों ब्राह्मणश्न विशेषत: । अभिमन्यो: सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा,“यदि धर्म और ब्राह्मण मुझे विशेष प्रिय हों तो अभिमन्युका यह पुत्र, जो पैदा होते ही मर गया था, फिर जीवित हो जाय
ਜੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਿਆਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ—ਫਿਰ ਜੀਉਂ ਪਏ।
Verse 21
यथाहं नाभिजानामि विजये तु कदाचन । विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशु:,'मैंने कभी अर्जुनसे विरोध किया हो, इसका स्मरण नहीं है; इस सत्यके प्रभावसे यह मरा हुआ बालक अभी जीवित हो जाय
ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵਿਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਹੁਣੇ ਜੀਉਂ ਪਏ।
Verse 22
यथा सत्यं च धर्मश्न मयि नित्यं प्रतिष्ठितौ । तथा मृत: शिशुरयं जीवतादभिमन्युज:,“यदि मुझमें सत्य और धर्मकी निरन्तर स्थिति बनी रहती हो तो अभिमन्युका यह मरा हुआ बालक जी उठे
ਜੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਇਹ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਜੀ ਉੱਠੇ।
Verse 23
यथा कंसश्ष केशी च धर्मेण निहतौ मया । तेन सत्येन बालो<5यं पुन: संजीवतामयम्,“मैंने कंस और केशीका धर्मके अनुसार वध किया है, इस सत्यके प्रभावसे यह बालक फिर जीवित हो जाय'
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਸ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਲਕ ਮੁੜ ਜੀਉਂ ਪਏ।
Verse 24
इत्युक्तो वासुदेवेन स बालो भरतर्षभ । शनै: शनैर्महाराज प्रास्पन्दत सचेतन:,भरतश्रेष्ठ) महाराज! भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर उस बालकमें चेतना आ गयी। वह धीरे-धीरे अंग-संचालन करने लगा
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਬਾਲਕ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 69
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि परिक्षित्संजीवने एकोनसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें परिक्षित॒को जीवनदानविषयक उनहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰિક્ષਿਤ ਦੇ ਸੰਜੀਵਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It implicitly contrasts unchecked destructive capability with responsible restraint: the ethical problem is how extraordinary force is neutralized to protect innocents and preserve continuity without further escalation.
Stability after crisis is achieved through disciplined power, protection of life, and public acts that restore trust—ritual recitation, naming, gifts, and civic order function as ethical instruments of renewal.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative-legitimizing—linking the heir’s survival and naming to communal rejoicing and the reconstitution of the Kuru polity.