Adhyaya 66
Subhadrā’s Petition to Kṛṣṇa for the Revival of Parīkṣit (अभिमन्युज-प्राणरक्षा-प्रार्थना)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Kṛṣṇa–Subhadrā–Pāṇḍava Succession Lament (Chapter 66 context unit)
Vaiśaṃpāyana narrates Subhadrā’s grief-stricken address upon seeing the crisis surrounding Abhimanyu’s child. She urges Kṛṣṇa to behold the grandson of Arjuna, described as diminished and near the end of life amid the apparent exhaustion of the Kurus. Subhadrā recalls the lethal strike associated with Droṇa’s son (Aśvatthāman) and describes the anguish as a burning presence in her heart because she cannot see her son’s son alive. Anticipating the Pāṇḍavas’ reaction—Yudhiṣṭhira, Bhīma, Arjuna, and the twins—she frames the event as a renewed dispossession inflicted through Aśvatthāman’s weapon. Subhadrā then explicitly reminds Kṛṣṇa of his earlier statement that he would revive the child, treating the utterance as a vow that must be made true. Her petition intensifies into a conditional claim: if the child is not restored, her own life becomes untenable despite Kṛṣṇa’s continued presence. The chapter’s thematic center is the ethics of protection (rakṣā), the moral force of promised speech (satya), and the post-war imperative to secure continuity through compassionate intervention.
Chapter Arc: अश्वमेध-यज्ञ का समय जानकर श्रीकृष्ण द्वारका लौटने को उद्यत होते हैं, पर हस्तिनापुर में एक करुण पुकार उन्हें रोक लेती है—उत्तरा का नवजात, परीक्षित, ब्रह्मास्त्र-पीड़ा से निष्प्राण पड़ा है। → युधिष्ठिर के कहे अनुसार विदा लेने निकले कृष्ण अपने वृष्णि-वीरों (रौक्मिणेय प्रद्युम्न, सात्यकि, चारुदेष्ण, साम्ब, गद, कृतवर्मा आदि) सहित अंतःपुर में प्रवेश करते हैं। वहाँ शोक और भय का घना वातावरण है; ब्रह्मास्त्र से पीड़ित शिशु ‘शव-सा’ निश्चेष्ट है, और कुल-परंपरा के टूटने का संकट सबके हर्ष-शोक को तीव्र कर देता है। → भूमि पर गिर पड़ी कुन्ती, केशव से विनती करती हैं—अश्वत्थामा द्वारा मारे गए अभिमन्यु-पुत्र को जीवित कर दें। यह क्षण केवल एक बालक का नहीं, पाण्डव-वंश के भविष्य और धर्मराज्य की निरंतरता का निर्णायक मोड़ बन जाता है। → जनार्दन कुन्ती को उठाकर आलिंगन देते हैं और सांत्वना देते हैं—उनके शोक को थामते हुए आश्वस्त करते हैं कि वे इस संकट में साथ हैं और उचित उपाय करेंगे। → कृष्ण के आश्वासन के बाद भी प्रश्न अधर में रहता है—क्या ब्रह्मास्त्र-पीड़ित शिशु में पुनः प्राण-संचार होगा, और किस प्रकार?
Shlokas
Verse 1
/ नीपस्ज्श्लिस्ज यु भिपस््श्श्ज्जण षट्षष्टितमो<5 ध्याय: श्रीकृष्णका हस्तिनापुरमें आगमन और उत्तराके मृत बालकको जिलानेके लिये कुन्तीकी उनसे प्रार्थना वैशम्पायन उवाच एतस्मिन्नेव काले तु वासुदेवो5पि वीर्यवान् | उपायाद् वृष्णिश्रि: सार्धथ पुरं वारणसाह्दयम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਰਣਸਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 2
समयं वाजिमेधस्य विदित्वा पुरुषर्षभ: । यथोक्तो धर्मपुत्रेण प्रव्रजन् स्वपुरी प्रति
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਪੁਰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਰਮਪੁਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲੋਂ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਅਗਾਊਂ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 3
रौक्मिणेयेन सहितो युयुधानेन चैव ह | चारुदेष्णेन साम्बेन गदेन कृतवर्मणा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੌਕਮਿਣੇਯ, ਯੁਯੁਧਾਨ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਸਾਂਬ, ਗਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਵੀ ਸਨ।
Verse 4
बलदेवं पुरस्कृत्य सुभद्रासहितस्तदा
ਤਦ ਉਹ ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਭਦਰਾ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਏ।
Verse 5
द्रौपदीमुत्तरां चैव पृथां चाप्पवलोककः । समाश्चासयितु चापि क्षत्रिया निहतेश्वरा:
ਉਹ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਉੱਤਰਾ ਅਤੇ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਆਏ ਸਨ।
Verse 6
तानागतान् समीक्ष्यैव धृतराष्ट्रो महीपति: । प्रत्यगृह्नाद् यथान्यायं विदुरश्ष महामना:
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮਹਾਮਨਾ ਵਿਦੁਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਯਥਾਨਿਆਇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 7
तत्रैव न्न्यवसत् कृष्ण: स्वर्चित: पुरुषोत्तम: । विदुरेण महातेजास्तथैव च युयुत्सुना,विदुर और युयुत्सुसे भलीभाँति पूजित हो महातेजस्वी पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्ण वहीं रहने लगे
ਉੱਥੇ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਯੁਯੁਤਸੁ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 8
वसत्सु वृष्णिवीरेषु तत्राथ जनमेजय । जज्ञे तव पिता राजन् परिक्षित् परवीरहा,जनमेजय! उन वृष्णिवीरोंके वहाँ निवास करते समय ही तुम्हारे पिता शत्रुवीरहन्ता परीक्षित्का जन्म हुआ था
ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਵੈਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਪਰীক্ষਿਤ—ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
Verse 9
स तु राजा महाराज ब्रद्यास्त्रेणावपीडित: । शवो बभूव निश्रेष्टो हर्षशोकविवर्धन:
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪਰীক্ষਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ, ਲਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਜਨਮਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਧ ਗਏ।
Verse 10
हृष्टानां सिंहनादेन जनानां तत्र नि:स्वन: | प्रविश्य प्रदिश: सर्वा: पुनरेव व्युपारमत्
ਉੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਨਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਉਠਿਆ; ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
ततः सो3तित्वर: कृष्णो विवेशान्त:पुरं तदा । युयुधानद्वितीयो वै व्यथितेन्द्रियमानस:
ਤਦੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਨੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 12
ततस्त्वरितमायान्तीं ददर्श स्वां पितृष्वसाम् | क्रोशन्तीमभिधावेति वासुदेव॑ पुनः पुन:
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਭੈਣ (ਬੁਆ) ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਕਦੀ ਸੀ—“ਵਾਸੁਦੇਵ! ਦੌੜੋ—ਦੌੜੋ!”
Verse 13
पृष्ठतो द्रौपदी चैव सुभद्रां च यशस्विनीम् । सविक्रोशं सकरुणं बान्धवानां स्त्रियो नृप
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਸੁਭਦਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਸਨ; ਉਹ ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 14
ततः: कृष्णं समासाद्य कुन्तिभोजसुता तदा । प्रोवाच राजशार्दूल बाष्पगद्गदया गिरा,नृपश्रेष्ठट उस समय श्रीकृष्णके निकट पहुँचकर कुन्तिभोजकुमारी कुन्ती नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई गदगद वाणीमें बोली--
ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤਦੋਂ ਕੁੰਤੀਭੋਜ ਦੀ ਧੀ ਕੁੰਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ।
Verse 15
वासुदेव महाबाहो सुप्रजा देवकी त्वया । त्वं नो गति: प्रतिष्ठा च त्वदायत्तमिदं कुलम्
“ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੇਵਕੀ ਸੁਪੁੱਤਰਵਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈਂ; ਇਹ ਕੁਲ ਤੇਰੇ ਹੀ ਭਰੋਸੇ ਹੈ।”
Verse 16
यदुप्रवीर यो<यं ते स्वस्नीयस्यात्मज: प्रभो । अश्वत्थाम्ना हतो जातस्तमुज्जीवय केशव
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਤੇਰੇ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿਓ।
Verse 17
त्वया होतत् प्रतिज्ञातमैषीके यदुनन्दन । अहं संजीवयिष्यामि मृतं जातमिति प्रभो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯਦੁਨੰਦਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਐਸ਼ੀਕ (ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ) ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ—‘ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਮਿਆ ਬੱਚਾ ਵੀ ਮੈਂ ਜੀਵਤ ਕਰਾਂਗਾ।’
Verse 18
सो<यं जातो मृतस्तात पश्यैनं पुरुषर्षभ । उत्तरां च सुभद्रां च द्रौपदी मां च माधव
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ, ਇਹੀ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ ਜੋ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ। ਹੇ ਮਾਧਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰਾ, ਸੁਭਦਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 19
धर्मपुत्रं च भीमं च फाल्गुनं नकुलं तथा । सहदेवं च दुर्धर्ष सर्वान् नस्त्रातुमहसि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਜਿੱਤ ਵੀਰ! ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ, ਫਾਲਗੁਣ (ਅਰਜੁਨ), ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ—ਸਾਨੂੰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗ ਤੂੰ ਹੈਂ।
Verse 20
अस्मिन् प्राणा:समायत्ता: पाण्डवानां ममैव च । पाण्डोश्व पिण्डो दाशार्ह तथैव श्वशुरस्य मे
ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 21
अभिमन्योश्र भद्रें ते प्रियस्य सदृशस्य च । प्रियमुत्पादयाद्य त्वं प्रेतस्पापि जनार्दन
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਨਾਰਦਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰ—ਉਸ ਦੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦੇ।”
Verse 22
उत्तरा हि पुरोक्त वै कथयत्यरिसूदन । अभिमन्योर्वच: कृष्ण प्रियत्वात् तन्न संशय:
“ਅਰਿਸੂਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੇਰੀ ਨੂੰਹ ਉੱਤਰਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।”
Verse 23
अब्रवीत् किल दाशार्ह वैराटीमार्जुनिस्तदा । मातुलस्य कुल भद्रे तव पुत्रो गमिष्यति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਰਜੁਨੀ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਨੇ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— ‘ਭਦ੍ਰੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗਾ।’”
Verse 24
गत्वा वृष्ण्यन्धककुलं धनुर्वेदं ग्रहीष्यति । अस्त्राणि च विचित्राणि नीतिशास्त्रं च केवलम्
“ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਧਨੁਰਵੇਦ ਸਿੱਖੇਗਾ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।”
Verse 25
इत्येतत् प्रणयात् तात सौभद्र: परवीरहा । कथयामास दुर्थर्षस्तथा चैतन्न संशय:,“तात! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले दुर्धर्ष वीर सुभद्राकुमारने जो प्रेमपूर्वक यह बात कही थी, यह निस्संदेह सत्य होनी चाहिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ! ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਦਮ੍ਯ ਸुभਦ੍ਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।”
Verse 26
तास्त्वां वयं प्रणम्यपेह याचामो मधुसूदन । कुलस्यास्य हितार्थ तं कुरु कल्याणमुत्तमम्
“ਮਧੁਸੂਦਨ! ਅਸੀਂ ਸਭ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਕੁਲ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰ। ਕੁਰੂ-ਕੁਲ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ।”
Verse 27
एवमुकक्त्वा तु वाष्णेयं पृथा पृुथुललोचना । उच्छित्य बाहू दु:खार्ता ताश्चान्या: प्रापतन् भुवि
ਇਉਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਵੰਸ਼ੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਈਆਂ।
Verse 28
अब्र॒ुवंश्ष महाराज सर्वाः सास्राविलेक्षणा: । स्वस्रीयो वासुदेवस्य मृतो जात इति प्रभो
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—“ਹਾਇ! ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮੁਰਦਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ!”
Verse 29
एवमुक्ते ततः कुन्तीं पर्यगृह्नाज्जनार्दन: । भूमौ निपतितां चैनां सान्त्वयामास भारत
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਜਨਾਰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਆਪਣੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਭੈਣ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 36
सारणेन च वीरेण निशठेनोल्मुकेन च । उनके साथ रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न, सात्यकि, चारुदेष्ण, साम्ब, गद, कृतवर्मा, सारण, वीर निशठ और उल्मुक भी थे
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀਰ ਸਾਰਣ, ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਉਲਮੁਕ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਣੀਨੰਦਨ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਸਾਂਬ, ਗਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 66
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि परीक्षिज्जन्मकथने षट्षष्टितमो5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਅੰਦਰ ਪਰীক্ষਿਤ ਦੇ ਜਨਮ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Whether promised protection must override the apparent finality of death: Subhadrā frames Kṛṣṇa’s prior declaration as a binding commitment whose fulfillment is necessary to prevent a second, post-war collapse of dharmic order through lineage extinction.
Speech acts carry moral weight: satya is not merely descriptive truth but an ethical force that sustains trust, legitimacy, and social continuity—especially when the vulnerable (an unborn/newborn heir) are at risk.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level significance is implicit, positioning the episode as a doctrinal illustration of satya and rakṣā-dharma within the epic’s post-conflict reconstruction arc.