Adhyaya 25
Cāturhotra as Inner Sacrifice (Yoga-Yajña) and Nārāyaṇa Recitation
Upa-parva: Āśvamedha-anuśāsana (Ritual-Philosophical Instruction Unit)
A brāhmaṇa speaker introduces an ‘ancient itihāsa’ to explain the proper pattern (vidhāna) of the cāturhotra. The exposition identifies four functional ‘hotṛs’—karaṇa (instruments), karma (action), kartā (agent), and mokṣa (liberation)—as the comprehensive frame by which the world is ‘covered’ or organized. The instruments are enumerated as sensory and cognitive faculties: smell, taste/tongue, sight, touch/skin, hearing, plus mind and intellect. Corresponding objects (gandha, rasa, rūpa, śabda, sparśa) and inner operations (to be thought, to be known) are presented as causal bases of action, while the experiencers (smeller, eater, seer, toucher, hearer, thinker, knower) are presented as causal bases of agency. The discourse warns that ignorance and possessiveness (mamatva) distort one’s relation to food and conduct, producing self-harm through unethical consumption and intoxication. It then reframes sensory inputs and mental contents as offerings (havīṃṣi) to be restrained and directed, describing an internal ‘yoga-yajña’ with prāṇa and apāna as liturgical components, renunciation as the chief gift, and liberation (apavarga) as the sacrificial fee. The chapter closes by situating ṛc and sāman recitations within Nārāyaṇa devotion, portraying Nārāyaṇa as the all-self (sarvātmā) known through ritual exemplars.
Chapter Arc: A Brahmana voice invokes an ancient itihasa and turns the listener inward: the true “chaturhotra” (fourfold priesthood) is not merely a ritual on an altar, but a cosmic and psychological order that pervades the world. → The teaching reframes sacrifice as an interior process: the four hotas are named as karana (instrument), karma (act), karta (agent), and moksha (release). Then the causes of action are expanded through the senses and cognition—gandha, rasa, rupa, shabda, sparsha, along with what is to be thought and known—showing how bondage is manufactured through ordinary experience. → The sharp turn comes with the critique of ignorance: while eating and acting, the unknowing person clings with “mamatva” (mine-ness) and is struck down by that very appropriation. The inner fire (pavaka) blazes within the body, consuming offerings of perception and intention—revealing that the real yajna is the governance of desire, speech, mind, and understanding. → The chapter gathers the inner officiants—karta (ahamkara), anumanta (manas), and atma (buddhi)—and points beyond them to the all-self, Narayana, as the final referent of realization. The ritual vocabulary is transmuted into a map of liberation: right discernment replaces external display.
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बक। डे: पजञ्चविशो< ध्याय: चातुहोंम यज्ञका वर्णन ब्राह्मण उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । चातुरहोत्रविधानस्य विधानमिह यादृशम्,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! इसी विषयमें चार होताओंसे युक्त यज्ञका जैसा विधान है, उसको बतानेवाले इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਯੇ! ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਚਾਰ ਹੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
तस्य सर्वस्य विधिवद् विधानमुपदिश्यते । शृणु मे गदतो भद्ठे रहस्यमिदमद्धुतम्,भद्रे! उस सबके विधि-विधानका उपदेश किया जाता है। तुम मेरे मुखसे इस अद्भुत रहस्यको सुनो
ਭਦ੍ਰੇ! ਉਸ ਸਭ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ—ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਰਹੱਸ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹੀ ਸੁਣ ਲੈ।
Verse 3
करणं कर्म कर्ता च मोक्ष इत्येव भाविनि । चत्वार एते होतारो यैरिदं जगदावृतम्,भाविनि! करण, कर्म, कर्ता और मोक्ष--ये चार होता हैं, जिनके द्वारा यह सम्पूर्ण जगत् आवृत है
ਭਾਵਿਨੀ! ਕਰਣ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਇਹੀ ਚਾਰ ਹੋਤਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 4
हेतूनां साधन चैव शृणु सर्वमशेषत: । घ्राणं जिद्दा च चक्षुश्न त्वक् च श्रोत्रं च पठचमम् | मनो बुद्धिश्व सप्तैते विज्ञेया गुणहेतव:,इनके जो हेतु हैं, उन्हें युक्तियोंद्वारा सिद्ध किया जाता है। वह सब पूर्णरूपसे सुनो। प्राण (नासिका), जिद्ला, नेत्र, त्वचा, पाँचवाँ कान तथा मन और बुद्धि--ये सात कारणरूप हेतु गुणमय जानने चाहिये
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਤੂ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਸੁਣ—ਕੁਝ ਵੀ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ। ਘ੍ਰਾਣ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕੰਨ; ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੇਤੂ-ਕਾਰਣ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 5
गन्धो रसश्षु रूपं च शब्द: स्पर्शक्ष पठचम: । मन्तव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैते कर्महेतव:,गन्ध, रस, रूप, शब्द, पाँचवाँ स्पर्श तथा मन्तव्य और बोद्धव्य--ये सात विषय कर्मरूप हेतु हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੰਧ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਪਰਸ਼; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੋਧ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੇਤੂ ਹਨ।
Verse 6
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा वक्ता श्रोता च पठचम: । मन्ता बोद्धा च सप्तैते विज्ञेया: कर्तहेतवः,सूँघनेवाला, खानेवाला, देखनेवाला, बोलनेवाला, पाँचवाँ सुननेवाला तथा मनन करनेवाला और निश्चयात्मक बोध प्राप्त करनेवाला--ये सात कर्तरिूप हेतु हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੋਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਹੇਤੂ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।
Verse 7
स्वगुणं भक्षयन्त्येते गुणवन्त: शुभाशुभम् । अहं च निर्गुणो5नन्तः सप्तैते मोक्षहेतव:,ये प्राण आदि इन्द्रियाँ गुणवान् हैं, अतः अपने शुभाशुभ विषयोंरूप गुणोंका उपभोग करती हैं। मैं निर्गुण और अनन्त हूँ, (इनसे मेरा कोई सम्बन्ध नहीं है, यह समझ लेनेपर) ये सातों--प्राण आदि मोक्षके हेतु होते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਮੈਂ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਬੰਧ। ਇਹ ਸੱਚ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਇਹ ਸੱਤ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਹੇਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
विदुषां बुध्यमानानां स्वं स्व स्थानं यथाविधि । गुणास्ते देवताभूता: सततं भुठ्जते हवि:,विभिन्न विषयोंका अनुभव करनेवाले विद्वानोंके प्राण आदि अपने-अपने स्थानको विधिपूर्वक जानते हैं और देवता-रूप होकर सदा हविष्यका भोग करते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗੁਣ ਦੇਵਤਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਹਵਿ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
अदन्नन्नान्यथो<विद्वान् ममत्वेनोपपद्यते । आत्मार्थ पाचयन्नन्नं ममत्वेनोपहन्यते,अज्ञानी पुरुष अन्न भोजन करते समय उसके प्रति ममत्वसे युक्त हो जाता है। इसी प्रकार जो अपने लिये भोजन पकाता है, वह भी ममत्व दोषसे मारा जाता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਗੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ‘ਮਮਤਾ’ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅੰਨ ਪਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਮਮਤਾ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अभक्ष्यभक्षणं चैव मद्यपानं च हन्ति तम् । सचान्न॑ हन्ति तं चान्नं स हत्वा हन्यते पुन:,वह अभक्ष्य-भक्षण और मद्यपान-जैसे दुर्व्यसनोंको भी अपना लेता है, जो उसके लिये घातक होते हैं। वह भक्षणके द्वारा उस अन्नकी हत्या करता है और उसकी हत्या करके वह स्वयं भी उसके द्वारा मारा जाता है
ਅਭੱਖ ਦਾ ਭੱਖਣ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਨ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਉਸੇ ਅੰਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਰ’ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਸੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
हन्ता द्वान्नमिदं विद्वान् पुनर्जनयतीश्वर: । न चान्नाज्जायते तस्मिन् सूक्ष्मो नाम व्यतिक्रम:,जो विद्वान इस अन्नको खाता है, अर्थात् अन्नसे उपलक्षित समस्त प्रपंचको अपने- आपमें लीन कर देता है, वह ईश्वर--सर्वसमर्थ होकर पुनः अन्न आदिका जनक होता है। उस अन्नसे उस दिद्वान् पुरुषमें कोई सूक्ष्म-से-सूक्ष्म दोष भी नहीं उत्पन्न होता
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਅੰਨ ਦਾ ‘ਹੰਤਾ’ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਪੰਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਬਸਮਰੱਥ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਅੰਨ ਆਦਿਕ ਦਾ ਜਨਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅੰਨ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਲੰਘਣਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 12
मनसा गम्यते यच्च यच्च वाचा निगद्यते | श्रोत्रेण श्रूयते यच्च चक्षुषा यच्च दृश्यते
ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
स्पर्शेन स्पृश्यते यच्च घ्राणेन प्रायते च यत् । मन:षष्ठानि संयम्य हवींष्येतानि सर्वश:
ਜੋ ਛੂਹ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਘ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਸਮੇਤ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਿ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
गुणवत्पावको महां दीव्यते5न्त:शरीरग: । जो मनसे अवगत होता है, वाणीद्वारा जिसका कथन होता है, जिसे कानसे सुना और आँखसे देखा जाता है, जिसको त्वचासे छूआ और नासिकासे सूँघा जाता है। इन मन्तव्य आदि छहों विषयरूपी हविष्योंका मन आदि छउों इन्द्रियोंके संयमपूर्वक अपने-आपमें होम करना चाहिये। उस होमके अधिष्ठानभूत गुणवान् पावकरूप परमात्मा मेरे तन-मनके भीतर प्रकाशित हो रहे हैं | १२-१३ $ ।। योगयज्ञ: प्रवृत्तो मे ज्ञानवल्रिप्रदोद्धव: । प्राणस्तोत्रो5पानशस्त्र: सर्वत्यागसुदक्षिण:,मैंने योगरूपी यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ कर दिया है। इस यज्ञका उद्धव ज्ञानरूपी अग्निको प्रकाशित करनेवाला है। इसमें प्राण ही स्तोत्र है, अपान शस्त्र है और सर्वस्वका त्याग ही उत्तम दक्षिणा है
ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣਵਾਨ ਮਹਾਨ ਪਾਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਯੋਗ-ਰੂਪੀ ਯੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ-ਲਤਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਤੋਤਰ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਤਿਆਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੈ।
Verse 15
कतनिमन्ता ब्रह्मात्मा होताध्वर्यु: कृतस्तुति: । ऋतं प्रशास्ता तच्छस्त्रमपवर्गो ३स्य दक्षिणा,कर्ता (अहंकार), अनुमन्ता (मन) और आत्मा (बुद्धि)-ये तीनों ब्रह्मरूप होकर क्रमश: होता, अध्वर्यु और उदगाता हैं। सत्यभाषण ही प्रशास्ताका शस्त्र है और अपवर्ग (मोक्ष) ही उस यज्ञकी दक्षिणा है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮੰਤਾ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਗਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ (ਸੱਚ) ਹੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਤਰ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਅਪਵਰ੍ਗ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਹੈ।
Verse 16
ऋषचश्नाप्यत्र शंसन्ति नारायणविदो जना: । नारायणाय देवाय यदविन्दन् पशून् पुरा,नारायणको जाननेवाले पुरुष इस योगयज्ञके प्रमाणमें ऋचाओंका भी उल्लेख करते हैं। पूर्वकालमें भगवान् नारायणदेवकी प्राप्तिके लिये भक्त पुरुषोंने इन्द्रियरूपी पशुओंको अपने अधीन किया था
ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਭਗਤ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ‘ਪਸ਼ੂਆਂ’ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 17
तत्र सामानि गायन्ति तत्र चाहुर्निदर्शनम् । देवं नारायणं भीरु सर्वात्मानं निबोध तम्,भगवत्प्राप्ति हो जानेपर परमानन्दसे परिपूर्ण हुए सिद्ध पुरुष जो सामगान करते हैं, उसका दृष्टन्त तैत्तिरीय-उपनिषदके विद्वान् 'एतत् सामगायज्नास्ते” इत्यादि मन्त्रोंके रूपमें उपस्थित करते हैं। भीरु! तुम उस सर्वात्मा भगवान् नारायणदेवका ज्ञान प्राप्त करो
ਉੱਥੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭੀਰੂ! ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਉਹ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ।
Verse 24
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मण-गीताविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗੀਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 25
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु पज्चविंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मणगीताविषयक पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗੀਤਾਸੁ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether sensory life and consumption are governed by ignorance and possessiveness (mamatva), leading to harmful conduct, or governed by disciplined restraint that converts experience into an ethically regulated ‘offering’ aligned with liberation.
Ritual is presented as a model of mind: instruments, objects, agency, and liberation are interlinked; by restraining the senses and relinquishing possessive identification, one transforms action into yoga-yajña where renunciation is the decisive ‘gift’ and mokṣa is the end.
Yes. Mokṣa is explicitly integrated as a structural ‘hotṛ’ and apavarga is named as the sacrificial dakṣiṇā, implying that correct understanding relocates ritual value from external performance to inner release through knowledge and disciplined agency.