Adhyaya 17
Dehānta (Cyavana) and Upapatti: Kāśyapa’s Questions and the Siddha’s Account of Death, Pain, and Karmic Re-embodiment
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Jīva-cyavana–upapatti-saṃvāda (Discourse on the soul’s departure and rebirth mechanics)
Chapter 17 presents a structured inquiry into embodiment and transmigration. Vāsudeva initiates the exchange by prompting difficult questions, which Kāśyapa formulates: how the body is left, how a new body is attained, how karma is enjoyed, and where karma ‘stands’ for the disembodied. A brāhmaṇa introduces a siddha’s response delivered sequentially. The siddha first identifies proximate causes of decline: loss of discernment near life’s end, excessive or incompatible diet, overexertion, sexual excess, suppression of bodily urges, daytime sleep, and other behaviors that aggravate internal faults and produce mortal disease. He then describes a death-process in physiological terms: aggravated bodily heat driven by strong vāyu constricts prāṇas, strikes vital points (marman), and produces intense pain as the jīva ‘slips’ from the body; similar pain is compared to the experience during embryonic transition. After departure, the body is characterized by absence of breath, heat, luster, and consciousness; sensory channels no longer cognize objects. The departing jīva is said to be enveloped by its own karma—marked by merit and demerit—and is perceivable by accomplished knowers with ‘divine sight.’ The chapter outlines karma-conditioned destinations: earthly life as a field of action and enjoyment, punitive states for harmful action, and celestial stations (stars, moon, sun) for meritorious action, noting that even heavenly attainments end when merit is exhausted. The discourse closes by announcing a subsequent explanation of conception and embryonic ‘upapatti.’
Chapter Arc: कश्यप ऋषि जिज्ञासा से भरकर वायुदेव से पूछते हैं—जीव शरीर को कैसे छोड़ता है, फिर कैसे नया शरीर पाता है, और इस कठिन संसार-चक्र से छूटने का उपाय क्या है। → वायुदेव जीव की विविध गतियों का क्रम खोलते हैं—इन्द्रियों के मार्ग से विषय-भोग, आहार-विहार की त्रुटियाँ (रसयुक्त भोजन, अकाल-भोजन, दिन में सोना) और दोष-प्रकोप; फिर कर्म-क्षय होने पर स्वर्गादि लोकों से भी पुनः पतन, तथा वहाँ भी असंतोष का कारण—दूसरों की अधिक दीप्ति और ऐश्वर्य देखकर तृष्णा का जागना। → वायुदेव निर्णायक रूप से बताते हैं कि पुण्य-भोग समाप्त होते ही सभी जीव बार-बार च्युत होते हैं; ऊँच-नीच-मध्यम योनियों/लोकों का भेद कर्मानुसार है, पर किसी भी स्थिति में स्थायी तृप्ति नहीं—इसी से पुनर्जन्म का चक्र अटल दिखता है। → इसके बाद वायुदेव गर्भ-उपपत्ति (जीव का गर्भ में आकर देह धारण करना) और मृत्यु-लक्षण का संकेत देते हैं—जब जीव शरीर त्यागता है तो देह उच्छ्वासहीन, ऊष्मा-रहित प्रतीत होती है; ‘मृत’ कहा जाता है। → वायुदेव कहते हैं—अब मैं गर्भ की उपपत्ति विस्तार से कहूँगा; श्रोता सावधान होकर सुने—अगले प्रसंग में जन्म-प्रक्रिया का सूक्ष्म वर्णन खुलने वाला है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनऔक्षाता बछ। जज स::ॉ!, सप्तदशो< ध्याय: काश्यपके प्रश्नोंके उत्तरमें सिद्ध महात्माद्वारा जीवकी विविध गतियोंका वर्णन वायुदेव उवाच ततस्तस्योपसंगृहा पादीौ प्रश्नान् सुदुर्वचान् | पप्रच्छ तांश्व धर्मान् स प्राह धर्मभूतां वर:,भगवान् श्रीकृष्णने कहा--तदनन्तर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ काश्यपने उन सिद्ध महात्माके दोनों पैर पकड़कर जिनका उत्तर कठिनाईसे दिया जा सके, ऐसे बहुत-से धर्मयुक्त प्रश्न पूछे
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦਨੰਤਰ ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਸ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਕਠਿਨ ਹੋਵੇ ਅਜੇਹੇ ਅਨੇਕ ਧਰਮਯੁਕਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ। ਤਦ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
काश्यप उवाच कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्मते । कथं कष्टाच्च संसारात् संसरन् परिमुच्यते,काश्यपने पूछा--महात्मन्! यह शरीर किस प्रकार गिर जाता है? फिर दूसरा शरीर कैसे प्राप्त होता है? संसारी जीव किस तरह इस दुःखमय संसारसे मुक्त होता है?
ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਹੀ, ਜੋ ਇਸ ਦੁੱਖਮਯ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 3
आत्मा च प्रकृतिं मुक्त्वा तच्छरीरं विमुज्चति । शरीरतश्न निर्मुक्त: कथमन्यत् प्रपद्यते,जीवात्मा प्रकृति (मूल विद्या) और उससे उत्पन्न होनेवाले शरीरका कैसे त्याग करता है? और शरीरसे छूटकर दूसरेमें वह किस प्रकार प्रवेश करता है?
ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੀਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਮੂਲ ਅਵਿਦਿਆ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 4
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नर: । उपभुड्धक्ते क्व वा कर्म विदेहस्यावतिष्ठते,मनुष्य अपने किये हुए शुभाशुभ कर्मोंका फल कैसे भोगता है और शरीर न रहनेपर उसके कर्म कहाँ रहते हैं?
ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?
Verse 5
ब्राह्मण उवाच एवं संचोदित: सिद्ध: प्रश्नांस्तान् प्रत्यभाषत । आनुपूर्व्येण वाष्णेय तनन््मे निगदत: शृणु,ब्राह्मण कहते हैं--वृष्णिनन्दन श्रीकृष्ण! काश्यपके इस प्रकार पूछनेपर सिद्ध महात्माने उनके प्रश्नोंका क्रमशः: उत्तर देना आरम्भ किया। वह मैं बता रहा हूँ, सुनिये
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣਿਨੰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ।
Verse 6
सिद्ध उवाच आयु:कीर्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते । शरीरग्रहणे यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वश:,सिद्धने कहा--काश्यप! मनुष्य इस लोकमें आयु और कीर्तिको बढ़ानेवाले जिन कर्मोका सेवन करता है, वे शरीर-प्राप्तिमें कारण होते हैं। शरीर-ग्रहणके अनन्तर जब वे सभी कर्म अपना फल देकर क्षीण हो जाते हैं, उस समय जीवकी आयुका भी क्षय हो जाता है। उस अवस्थामें वह विपरीत कर्मोका सेवन करने लगता है और विनाशकाल निकट आनेपर उसकी बुद्धि उलटी हो जाती है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਸ਼੍ਯਪ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਮ ਆਯੁ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਫਲ ਦੇ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜੀਵ ਦੀ ਆਯੁ ਵੀ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 7
आयु:क्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते । बुद्धिव्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते,सिद्धने कहा--काश्यप! मनुष्य इस लोकमें आयु और कीर्तिको बढ़ानेवाले जिन कर्मोका सेवन करता है, वे शरीर-प्राप्तिमें कारण होते हैं। शरीर-ग्रहणके अनन्तर जब वे सभी कर्म अपना फल देकर क्षीण हो जाते हैं, उस समय जीवकी आयुका भी क्षय हो जाता है। उस अवस्थामें वह विपरीत कर्मोका सेवन करने लगता है और विनाशकाल निकट आनेपर उसकी बुद्धि उलटी हो जाती है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉਲਟੇ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਹਿਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਅਹਿਤਕਰ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 8
सत्त्वं बलं च कालं॑ च विदित्वा चात्मनस्तथा । अतिवेलमुपाश्राति स्वविरुद्धान्यनात्मवान्,वह अपने सत्त्व (धैर्य) बल और अनुकूल समयको जानकर भी मनपर अधिकार न होनेके कारण असमयमें तथा अपनी प्रकृतिके विरुद्ध भोजन करता है
ਆਪਣਾ ਸੱਤਵ (ਧੀਰਜ), ਬਲ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਵਕਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते । अत्यर्थमपि वा भुड्क्ते न वा भुड्क्ते कदाचन,अत्यन्त हानि पहुँचानेवाली जितनी वस्तुएँ हैं, उन सबका वह सेवन करता है। कभी तो बहुत अधिक खा लेता है, कभी बिलकुल ही भोजन नहीं करता है
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਬੇਹੱਦ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਦਤਨ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਬੇਤਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦਾਚਿਤ ਖਾਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 10
दुष्टान्नामिषपानं च यदन्योन्यविरोधि च । गुरु चाप्यमितं भुद्धक्ते नातिजीर्णेडपि वा पुन:,कभी दूषित खाद्य अन्न-पानको भी ग्रहण कर लेता है, कभी एक-दूसरेसे विरुद्ध गुणवाले पदार्थोको एक साथ खा लेता है। किसी दिन गरिष्ठ अन्न और वह भी बहुत अधिक मात्रामें खा जाता है। कभी-कभी एक बारका खाया हुआ अन्न पचने भी नहीं पाता कि दुबारा भोजन कर लेता है
ਉਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਅੰਨ-ਪਾਨ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਉਹ ਵੀ ਅਤਿ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧਾ ਹਜ਼ਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਫਿਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
व्यायाममतिमात्र च व्यवायं चोपसेवते । सततं कर्मलोभाद् वा प्राप्तं वेग विधारयेत्,अधिक मात्रामें व्यायाम और स्त्री-सम्भोग करता है। सदा काम करनेके लोभसे मल- मूत्रके वेगको रोके रहता है
ਉਹ ਅਤਿ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵੇਗ ਉੱਠਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰੋਕੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 12
रसाभियुक्तमन्नं वा दिवा स्वप्न॑ च सेवते । अपक्वानागते काले स्वयं दोषान् प्रकोपयेत्,रसीला अन्न खाता और दिनमें सोता है तथा कभी-कभी खाये हुए अन्नके पचनेके पहले असमयमें भोजन करके स्वयं ही अपने शरीरमें स्थित वात-पित्त आदि दोषोंको कुपित कर देता है
ਉਹ ਰਸ-ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਰਸੀਲਾ/ਉੱਤੇਜਕ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧਾ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੇਵਕਤ ਫਿਰ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਭੜਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
स्वदोषकोपनादू रोगं लभते मरणान्तिकम् | अपि वोदड्)चन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति,उन दोषोंके कुपित होनेसे वह अपने लिये प्राणनाशक रोगोंको बुला लेता है। अथवा फाँसी लगाने या जलमें डूबने आदि शास्त्रविरुद्ध उपायोंका आश्रय लेता है
ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਾਹਾ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਮਰਨਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਉਪਾਅ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तस्य तै: कारणैर्जन्तो: शरीरं च्यवते तदा । जीवितं प्रोच्यमानं तद् यथावदुपधारय,इन्हीं सब कारणोंसे जीवका शरीर नष्ट हो जाता है। इस प्रकार जो जीवका जीवन बताया जाता है, उसे अच्छी तरह समझ लो
ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਦ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਜੀਵਨ’ (ਜੀਵਿਤ) ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੋ।
Verse 15
ऊष्मा प्रकुपित: काये तीव्रवायुसमीरित: । शरीरमनुपर्येत्य सर्वान् प्राणान् रुणद्धि वै,शरीरमें तीव्र वायुसे प्रेरित हो पित्तका प्रकोप बढ़ जाता है और वह शरीरमें फैलकर समस्त प्राणोंकी गतिको रोक देता है
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ਼ਮਾ (ਪਿੱਤ) ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ,अत्यर्थ बलवानूष्मा शरीरे परिकोपित: । भिनत्ति जीवस्थानानि मर्माणि विद्धि तत्त्वतः इस शरीरमें कुपित होकर अत्यन्त प्रबल हुआ पित्त जीवके मर्मस्थानोंको विदीर्ण कर देता है। इस बातको ठीक समझो
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਮਾ (ਪਿੱਤ) ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਜੀਵ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰਾਂ—ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ।
Verse 17
तत: सवेदन: सद्यो जीव: प्रच्यवते क्षरात् शरीर त्यजते जनन््तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु,जब मर्मस्थान छिजन्न-भिन्न होने लगते हैं, तब वेदनासे व्यथित हुआ जीव तत्काल इस जड शरीरसे निकल जाता है। उस शरीरको सदाके लिये त्याग देता है इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तदशो<ध्याय:
ਜਦੋਂ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਕੱਟੇ ਜਾ ਕੇ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਜੀਵ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
वेदनाभि: परीतात्मा तद् विद्धि द्विजसत्तम । जातीमरणसंविग्ना: सततं सर्वजन्तवः,द्विजश्रेष्ठ! मृत्युकालमें जीवका तन-मन वेदनासे व्यथित होता है, इस बातको भलीभाँति जान लो। इस तरह संसारके सभी प्राणी सदा जन्म और मरणसे उद्दिग्न रहते हैं
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈ: ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ ਸਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्न॒ शरीराणि द्विजर्षभ । गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे,विप्रवर! सभी जीव अपने शरीरोंका त्याग करते देखे जाते हैं। गर्भमें मनुष्य प्रवेश करते समय तथा गर्भसे नीचे गिरते समय भी वैसी ही वेदनाका अनुभव करता है। मृत्यु- कालमें जीवोंके शरीरकी सन्धियाँ टूटने लगती हैं और जन्मके समय वह गर्भस्थ जलसे भीगकर अत्यन्त व्याकुल हो उठता है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਰਿਸ਼ਭ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਤੀਖੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੇ ਹਨ।
Verse 20
तादृशीमेव लभते वेदनां मानव: पुनः । भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्धि: स लभते नर:,विप्रवर! सभी जीव अपने शरीरोंका त्याग करते देखे जाते हैं। गर्भमें मनुष्य प्रवेश करते समय तथा गर्भसे नीचे गिरते समय भी वैसी ही वेदनाका अनुभव करता है। मृत्यु- कालमें जीवोंके शरीरकी सन्धियाँ टूटने लगती हैं और जन्मके समय वह गर्भस्थ जलसे भीगकर अत्यन्त व्याकुल हो उठता है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਪੀੜਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਯਾਤਨਾ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਗਰਭ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यथा पज्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति । शैत्यात् प्रकुपित: काये तीव्रवायुसमीरित:,अन्य प्रकारकी तीव्र वायुसे प्रेरित हो शरीरमें सर्दीसे कुपित हुई जो वायु पाँचों भूतोंमें प्राण और अपानके स्थानमें स्थित है, वही पञचभूतोंके संघातका नाश करती है तथा वह देहधारियोंको बड़े कष्टसे त्यागकर ऊर्ध्वलोकको चली जाती है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਤੀਖੇ ਵਾਯੂ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਉਸ ਪੰਜਭੂਤੀ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਊਰਧ੍ਵ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थित: । स गच्छत्यूर्ध्वगो वायु: कृच्छान्मुक्त्वा शरीरिण:,अन्य प्रकारकी तीव्र वायुसे प्रेरित हो शरीरमें सर्दीसे कुपित हुई जो वायु पाँचों भूतोंमें प्राण और अपानके स्थानमें स्थित है, वही पञचभूतोंके संघातका नाश करती है तथा वह देहधारियोंको बड़े कष्टसे त्यागकर ऊर्ध्वलोकको चली जाती है
ਜੋ ਵਾਯੂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਊਰਧ੍ਵਗਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂਦਿਆਂ-ਜਾਂਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭੂਤ-ਸੰਘਾਤ ਦੀ ਸੰਹਤੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
शरीरं च जहात्येवं निरुच्छवासश्व दृश्यते । स निरूष्मा निरुच्छवासो नि:श्रीको हतचेतन:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਦੇਹ ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਦੇ ਪਈ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇਜ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਨਿਰਜੀਵ ਰੂਪ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
स्रोतोभिरययर्विजानाति इन्द्रियार्थान् शरीरभूत्,देहधारी जीव जिन इन्द्रियोंके द्वारा रूप, रस आदि विषयोंका अनुभव करता है, उनके द्वारा वह भोजनसे परिपषुष्ट होनेवाले प्राणोंको नहीं जान पाता। इस शरीरके भीतर रहकर जो कार्य करता है, वह सनातन जीव है
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਹ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ (ਨਾਡੀਆਂ) ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰੂਪ, ਰਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਜੀਵ ਹੈ।
Verse 25
तैरेव न विजानाति प्राणानाहारसम्भवान् | तत्रैव कुरुते काये यः स जीव: सनातन:,देहधारी जीव जिन इन्द्रियोंके द्वारा रूप, रस आदि विषयोंका अनुभव करता है, उनके द्वारा वह भोजनसे परिपषुष्ट होनेवाले प्राणोंको नहीं जान पाता। इस शरीरके भीतर रहकर जो कार्य करता है, वह सनातन जीव है
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰੂਪ, ਰਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਲ ਉਹ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਜੀਵ ਹੈ।
Verse 26
तथा यद्यद् भवेद् युक्त संनिपाते क्वचित् क्वचित् | तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्ट हि तत् तथा,कहीं-कहीं संधिस्थानोंमें जो-जो अंग संयुक्त होता है, उस-उसको तुम मर्म समझो; क्योंकि शास्त्रमें मर्मस्थानका ऐसा ही लक्षण देखा गया है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਜਾਣੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् । आविश्य हृदयं जन्तो: सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै,उन मर्मस्थानों (संधियों)-के विलग होनेपर वायु ऊपरको उठती हुई प्राणीके हृदयमें प्रविष्ट हो शीघ्र ही उसकी बुद्धिको अवरुद्ध कर लेती है
ਉਹ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਜਦੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵਾਯੂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤਵ—ਅਰਥਾਤ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵਟ ਤੇ ਵਿਵੇਕ—ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
ततः सचेतनो जनन््तुर्नाभिजानाति किंचन । तमसा संवृतज्ञान: संवृतेष्वेव मर्मसु । स जीवो निरधिष्ठानक्षाल्यते मातरिश्वना,तब अन्तकाल उपस्थित होनेपर प्राणी सचेतन होनेपर भी कुछ समझ नहीं पाता; क्योंकि तम (अविद्या)-के द्वारा उसकी ज्ञानशक्ति आवृत्त हो जाती है। मर्मस्थान भी अवरुद्ध हो जाते हैं। उस समय जीवके लिये कोई आधार नहीं रह जाता और वायु उसे अपने स्थानसे विचलित कर देती है
ਤਦੋਂ ਅੰਤਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਤਮ (ਅਵਿਦਿਆ) ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ (ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
ततः स त॑ महोच्छवासं भृशमुच्छवस्य दारुणम् | निष्क्रामन् कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्,तब वह जीवात्मा बारंबार भयंकर एवं लंबी साँस छोड़कर बाहर निकलने लगता है। उस समय सहसा इस जड शरीरको कम्पित कर देता है
ਤਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਜੜ੍ਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
स जीव: प्रच्युत: कायात् कर्मभि: स्वै: समावृत: । अभित: स्वै: शुभै: पुण्यै: पापैर्वाप्युपपद्यते,शरीरसे अलग होनेपर वह जीव अपने किये हुए शुभकार्य पुण्य अथवा अशुभ कार्य पापकर्मोद्वारा सब ओरसे घिरा रहता है
ਦੇਹ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छुतनिश्चया: । इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणै:,जिन्होंने वेद-शास्त्रोंके सिद्धान्तोंका यथावत् अध्ययन किया है, वे ज्ञानसम्पन्न ब्राह्मण लक्षणोंके द्वारा यह जान लेते हैं कि अमुक जीव पुण्यात्मा रहा है और अमुक जीव पापी
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਜੀਵ ਪੁੰਨ-ਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਹੋਰਥਾਂ (ਪਾਪ-ਕਰਤਾ) ਹੈ।
Verse 32
यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः । चक्षुष्मन्त: प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुष:,जिस तरह आँखवाले मनुष्य अँधेरेमें इधर-उधर उगते-बुझते हुए खद्योतको देखते हैं, उसी प्रकार ज्ञान-नेत्रवाले सिद्ध पुरुष अपनी दिव्य दृष्टिसे जन्मते, मरते तथा गर्भमें प्रवेश करते हुए जीवको सदा देखते रहते हैं
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਲੁਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਦ੍ਯੋਤ (ਜੁਗਨੂ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ—ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਮਰਦਾ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ—ਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा । च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम्,जिस तरह आँखवाले मनुष्य अँधेरेमें इधर-उधर उगते-बुझते हुए खद्योतको देखते हैं, उसी प्रकार ज्ञान-नेत्रवाले सिद्ध पुरुष अपनी दिव्य दृष्टिसे जन्मते, मरते तथा गर्भमें प्रवेश करते हुए जीवको सदा देखते रहते हैं
ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੁੰਦਾ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਚਮਕਦੇ, ਕਦੇ ਓਥੇ ਲੁਕਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਜੀਵ ਦੀ ਮੌਤ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਗਰਭ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रत: । कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तव:,शास्त्रके अनुसार जीवके तीन प्रकारके स्थान देखे गये हैं (मृत्युलोक, स्वर्गलोक और नरक)। यह मर्त्यलोककी भूमि जहाँ बहुत-से प्राणी रहते हैं, कर्मभूमि कहलाती है
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੰਤਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਧਰਤੀ—ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਰਮਭੂਮੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 35
ततः शुभाशुभ॑ कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिन: । इहैवोच्चावचान् भोगान प्राप्तुवन्ति स्वकर्मभि:,अतः यहाँ शुभ और अशुभ कर्म करके सब मनुष्य उसके फलस्वरूप अपने कर्मोंके अनुसार अच्छे-बुरे भोग प्राप्त करते हैं
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ—ਅਰਥਾਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਰੂਪ—ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
इहैवाशुभकर्माण: कर्मभिर्निरयं गता: । अवाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवा: । तस्मात् सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यक्षात्मा ततो भूशम्,यहीं पाप करनेवाले मानव अपने कर्मोंके अनुसार नरकमें पड़ते हैं। यह जीवकी अधोगति है जो घोर कष्ट देनेवाली है। इसमें पड़कर पापी मनुष्य नरकाग्निमें पकाये जाते हैं। उससे छुटकारा मिलना बहुत कठिन है। अतः (पापकर्मसे दूर रहकर) अपनेको नरकसे बचाये रखनेका विशेष प्रयत्न करना चाहिये
ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਯਾਤਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਕਾਏ’ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਪਕਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੁર્ગਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
ऊर्ध्व॑ तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिता: । कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे,स्वर्ग आदि ऊर्ध्वलोकोंमें जाकर प्राणी जिन स्थानोंमें निवास करते हैं, उनका यहाँ वर्णन किया जाता है, इस विषयको यथार्थरूपसे मुझसे सुनो
ਪ੍ਰਾਣੀ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ।
Verse 38
नच्छुत्वा नैछिकीं बुद्धि बुद्धयेथा: कर्मनिश्चयम् । तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम्,इसको सुननेसे तुम्हें कर्मोंकी गतिका निश्चय हो जायगा और नैछ्लिकी बुद्धि प्राप्त होगी। जहाँ ये समस्त तारे हैं, जहाँ वह चन्द्रमण्डल प्रकाशित होता है और जहाँ सूर्यमण्डल जगत्में अपनी प्रभासे उद्धासित हो रहा है, ये सब-के-सब पुण्यकर्मा पुरुषोंके स्थान हैं, ऐसा जानो [पुण्यात्मा मुनष्य उन्हीं लोकोंमें जाकर अपने पुण्योंका फल भोगते हैं]
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਿਕੀ (ਉੱਚੀ) ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜਮੰਡਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 39
यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् । स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम्,इसको सुननेसे तुम्हें कर्मोंकी गतिका निश्चय हो जायगा और नैछ्लिकी बुद्धि प्राप्त होगी। जहाँ ये समस्त तारे हैं, जहाँ वह चन्द्रमण्डल प्रकाशित होता है और जहाँ सूर्यमण्डल जगत्में अपनी प्रभासे उद्धासित हो रहा है, ये सब-के-सब पुण्यकर्मा पुरुषोंके स्थान हैं, ऐसा जानो [पुण्यात्मा मुनष्य उन्हीं लोकोंमें जाकर अपने पुण्योंका फल भोगते हैं]
ਜਿੱਥੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਮੰਡਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਜਾਣੋ।
Verse 40
कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुन: पुन: । तत्रापि च विशेषो$स्ति दिवि नीचोच्चमध्यम:,जब जीवोंके पुण्यकर्मोका भोग समाप्त हो जाता है, तब वे वहाँसे नीचे गिरते हैं। इस प्रकार बारंबार उनका आवागमन होता रहता है। स्वर्गमें भी उत्तम, मध्यम और अधमका भेद रहता है
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੇਦ ਹੈ—ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ, ਕੋਈ ਮੱਧਮ, ਕੋਈ ਉੱਚਾ।
Verse 41
न च तत्रापि संतोषो दृष्टवा दीप्ततरां श्रियम् इत्येता गतय: सर्वा: पृथक्ते समुदीरिता:,वहाँ भी दूसरोंका अपनेसे बहुत अधिक दीप्तिमान् तेज एवं ऐश्वर्य देखकर मनमें संतोष नहीं होता है। इस प्रकार जीवकी इन सभी गतियोंका मैंने तुम्हारे समक्ष पृथक्-पृथक् वर्णन किया है
ਉੱਥੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 42
उपपत्तिं तु वक्ष्यामि गर्भस्याहमत: परम् । तथा तनन््मे निगदतः: शृणुष्वावहितो द्विज,अब मैं यह बतलाऊँगा कि जीव किस प्रकार गर्भमें आकर जन्म धारण करता है। ब्रह्मन्! तुम एकाग्रचित्त होकर मेरे मुखसे इस विषयका वर्णन सुनो
ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਗਰਭ ਦੀ ਉਪਪੱਤੀ ਦਾ ਕਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ।
Verse 236
ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरै: । इस प्रकार जब जीव शरीरका त्याग करता है, तब प्राणियोंका शरीर उच्छवासहीन दिखायी देता है। उसमें गर्मी, उच्छवास, शोभा और चेतना कुछ भी नहीं रह जाती। इस तरह जीवात्मासे परित्यक्त उस शरीरको लोग मृत (मरा हुआ) कहते हैं
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ (ਜੀਵਨ-ਤੱਤ) ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਦੇ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗਰਮੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਵਾਸ, ਨਾ ਤੇਜ, ਨਾ ਚੇਤਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The implied dilemma is whether one treats death and rebirth as random fate or as ethically conditioned: the chapter frames self-regulation and non-harm as materially consequential, making personal conduct a primary site of responsibility.
Embodied experience and post-mortem trajectories are presented as karma-shaped; even exalted destinations are impermanent, so disciplined conduct and vigilance over the self are emphasized as prerequisites for liberation-oriented aims.
No explicit phalaśruti formula is stated in this chapter; instead, the meta-commentary is practical and doctrinal—‘mokṣa is difficult’ and the self should be carefully guarded in view of karma and impermanence.