Adhyaya 15
Kṛṣṇa–Arjuna Saṃvāda in Indraprastha: Consolation, Legitimation, and Leave for Dvārakā (आश्वमेधिकपर्व, अध्याय १५)
Upa-parva: Indraprastha-vihāra and Dvārakā-gamana-saṃkalpa (Kṛṣṇa–Arjuna dialogue unit)
Janamejaya asks what Vāsudeva and Dhanaṃjaya did after the Pāṇḍavas’ victory and the realm’s pacification. Vaiśaṃpāyana describes the pair moving joyfully through forests, mountains, rivers, and then Indraprastha’s splendid sabhā, engaging in extended conversation: recollections of conflict and hardship, and genealogical accounts of ṛṣis and devas. Kṛṣṇa uses structured, sweet, and reasoned discourse to calm Arjuna’s grief over losses, shifting the focus toward the achieved political settlement. He affirms that the entire earth is now won and peacefully enjoyed by Dharmarāja Yudhiṣṭhira—uncontested—through the combined prowess of the brothers, and that the Dhārtarāṣṭras, characterized as ethically wayward, have been decisively removed along with their adherents. Kṛṣṇa then articulates his personal attachment to the Pāṇḍavas and their courtly spaces, yet notes the long time since seeing Balarāma and the Vṛṣṇi leaders; therefore he intends to go to Dvārakā. He insists he would not act against Yudhiṣṭhira even at the cost of life, and asks Arjuna to accompany him to request formal leave from the king. Arjuna, honoring Janārdana, assents with difficulty, indicating the emotional weight of separation despite political closure.
Chapter Arc: पाण्डव-विजय के बाद राज्य शांत है; इन्द्रप्रस्थ में श्रीकृष्ण और अर्जुन का पुनर्मिलन ऐसा लगता है मानो स्वर्ग के दो देवेश्वर पृथ्वी पर विहार कर रहे हों। → वन-प्रवास और सभा-प्रवेश के प्रसंगों के बीच गोविन्द अर्जुन को सान्त्वना देते हुए एक गम्भीर प्रस्ताव रखते हैं—द्वारका चलने का; यह प्रस्ताव मित्रता का निमन्त्रण भी है और भविष्य की अनिवार्यताओं का संकेत भी। → कृष्ण का हेतुयुक्त, शलक्ष्ण वचन—‘त्वदृते मे निवासकारणे प्रयोजनं न विद्यते’—अर्जुन के हृदय को बाँध देता है: वे स्पष्ट करते हैं कि युधिष्ठिर के धर्ममय शासन में पृथ्वी स्थिर है, अतः अब अर्जुन के साथ द्वारका जाना ही उनका प्रयोजन है। → अर्जुन, जनार्दन का सम्मान कर, ‘तथेति’ कहकर सहमति देता है; राज्य-व्यवस्था धर्मराज युधिष्ठिर के हाथों सुरक्षित मानी जाती है और कृष्ण-अर्जुन की यात्रा-रेखा निश्चित होती है। → द्वारका-गमन का निश्चय हो चुका है—पर यह गमन किन आगामी घटनाओं (यादव-प्रसंग/अन्तकालीन संकेत) की भूमिका बनेगा, यह अभी अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३०६३ श्लोक मिलाकर कुल ४७३ श्लोक हैं) नफमशा< (0) अमन न पजञ्चदशो<् ध्याय: भगवान् श्रीकृष्णका अर्जुनसे द्वारका जानेका प्रस्ताव करना जनमेजय उवाच विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च द्विजोत्तम | राष्ट्र कि चक्रतुर्वीरी वासुदेवधनंजयौ
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ—ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ)—ਅਗੋਂ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ?
Verse 2
वैशम्पायन उवाच विजिते पाण्डवै राजन् प्रशान्ते च विशाम्पते । राष्ट्र बभूवतुर्हष्टो वासुदेवधनंजयौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 3
विजद्दाते मुदा युक्तौ दिवि देवेश्वराविव । तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतेषु ससानुषु
ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 4
तीर्थेषु चैव पुण्येषु पल्वलेषु नदीषु च । चड्क्रम्यमाणौ संहृष्टावश्विनाविव नन्दने
ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ, ਛੋਟੇ ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 5
इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमतु: कृष्णपाण्डवौ । प्रविश्य तां सभां रम्यां विजहाते च भारत
ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਮਯ-ਨਿਰਮਿਤ ਉਸ ਰਮਣੀਯ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੇ ਸਨੇਹ-ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 6
तत्र युद्धकथाश्रित्रा: परिक्लेशांश्व पार्थिव । कथायोगे कथायोगे कथयामासतु: सदा
ਹੇ ਪૃਥਵੀਨਾਥ! ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਦਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯੁੱਧ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 7
ऋषीणां देवतानां च वंशांस्तावाहतु: सदा । प्रीयमाणौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ
ਹੇ ਪૃਥਵੀਨਾਥ! ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸਨੇਹ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ।
Verse 8
मधुरास्तु कथाश्षित्राश्षित्रार्थपदनिश्चया: । निश्चयज्ञ: स पार्थाय कथयामास केशव:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਬਹੁ-ਰੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਹ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ।
Verse 9
भगवान् श्रीकृष्ण सब प्रकारके सिद्धान्तोंको जाननेवाले थे। उन्होंने अर्जुनको विचित्र पद, अर्थ एवं सिद्धान्तोंसे युक्त बड़ी विलक्षण एवं मधुर कथाएँ सुनायीं ।।
ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵਜਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਸੁਦੇਵਨੰਦਨ ਸ਼ੌਰੀ ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 10
स तमाथ्चवास्य विधिवद् विज्ञानज्ञों महातपा: । अपदहृत्यात्मनो भारं विशश्रामेव सात्वत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਾਤਵਤ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 11
ततः कथान्ते गोविन्दो गुडाकेशमुवाच ह । सान्त्वयन् शलक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तमिदं वच:
ਫਿਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਯੁਕਤਿਯੁਕਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 12
वायुदेव उवाच विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन् परंतप । त्वद्वाहुबलमाश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ, ਪਰੰਤਪ! ਤੇਰੇ ਬਾਹੂਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧਰਮਸੁਤ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੈ।
Verse 13
भगवान् श्रीकृष्ण बोले--शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाची अर्जुन! धर्मपुत्र युधिष्ठिरने तुम्हारे बाहुबलका सहारा लेकर इस समूची पृथ्वीपर विजय प्राप्त कर ली ।।
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੰਤਾਪਕ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ! ਤੇਰੇ ਬਾਹੂਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਰਾਜ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ।
Verse 14
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपववके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਫਲ ਵਜੋਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁਯੋਧਨ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 15
अधर्मरुचयो लुब्धा: सदा चाप्रियवादिन: । धार्तराष्ट्रा दुरात्मान: सानुबन्धा निपातिता:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ, ਲੋਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 16
प्रशान्तामखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपति: । भुड्क्ते धर्मसुतो राजा त्वया गुप्त: कुरूद्गवह
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਧਰਤੀਪਤੀ, ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮਸੁਤ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੁਣ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
रमे चाहं त्वया सार्धमरण्येष्वपि पाण्डव । किमु यत्र जनो<यं वै पृथा चामित्रकर्षण
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਅਮਿਤ੍ਰਕਰਸ਼ਣ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਇੰਨੇ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੂਆ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਵੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ!
Verse 18
यत्र धर्मसुतो राजा यत्र भीमो महाबल: । यत्र माद्रवतीपुत्रौ रतिस्तत्र परा मम,जहाँ धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर हों, महाबली भीमसेन और माद्रीकुमार नकुल-सहदेव हों, वहाँ मुझे परम आनन्द प्राप्त हो सकता है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਸੁਤ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨਕੁਲ ਤੇ ਸਹਦੇਵ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तथैव स्वर्गकल्पेषु सभोद्देशेषु कौरव । रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य त्वयानघ
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ, ਨਿਰਦੋਸ਼! ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ੂਰਸੇਨਕੁਮਾਰ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਵਰ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ-ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ।
Verse 20
कालो महांस्त्वतीतो मे शूरसूनुमपश्यत: । बलदेवं च कौरव्य तथान्यान् वृष्णिपुज्वान्
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ! ਸ਼ੂਰਸੇਨ-ਪੁੱਤਰ ਵਸੁਦੇਵ, ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਇਹ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਰਮਣੀਯ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਸੁਖਦਾਇਕ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨਕੁਮਾਰ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਭਰਾ ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਵਰ! ਮੇਰੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।
Verse 21
सो हं गन्तुमभीप्सामि पुरी द्वारावतीं प्रति । रोचतां गमनं महां तवापि पुरुषर्षभ
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ) ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਸ਼ਭ! ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗੇ। ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਇਹ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਰਮਣੀਯ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਸੁਖਦ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨਕੁਮਾਰ ਵਸੁਦੇਵ, ਭਰਾ ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ।
Verse 22
उक्तो बहुविध॑ राजा तत्र तत्र युधिष्ठिर: । सह भीष्मेण यद् युक्तमस्माभि: शोककारिते
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਭੀਸ਼ਮ ਸਮੇਤ ਅਸੀਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।
Verse 23
शिष्टो युधिष्ठिरो5स्माभि: शास्ता सन्नपि पाण्डव: | तेन तत् तु वचः सम्यग गृहीतं सुमहात्मना
ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਡੇ ਬਚਨ ਠੀਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ।
Verse 24
यद्यपि पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर हमारे शासक और शिक्षक हैं तो भी हमलोगोंने शिक्षा दी है और जन श्रेष्ठ महात्माने हमारी उन सभी बातोंको भलीभाँति स्वीकार किया है ।।
ਭਾਵੇਂ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਜਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਮਰਯਾਦਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
तत्र गत्वा महात्मानं यदि ते रोचते<र्जुन । अस्मद्गमनसंयुक्तं वचो ब्रूहि जनाधिपम्,अर्जुन! यदि तुम उचित समझो तो महात्मा राजा युधिष्ठिरके पास चलकर उनके समक्ष मेरे द्वारका जानेका प्रस्ताव उपस्थित करो
ਅਰਜੁਨ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਾਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੇਰਾ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾਣ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ-ਸਹਿਤ ਸੁਨੇਹਾ ਕਹਿ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਗਮਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੱਖ ਰੱਖ।
Verse 26
न हि तस्याप्रियं कुर्या प्राणत्यागे5प्युपस्थिते । कुतो गन्तुं महाबाहो पुरीं द्वारावतीं प्रति
ਜਾਨ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਦਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
Verse 27
महाबाहो! मेरे प्राणोंपर संकट आ जाय तब भी मैं धर्मराजका अप्रिय नहीं कर सकता; फिर द्वारका जानेके लिये उनका दिल दुखाऊँ, यह तो हो ही कैसे सकता है? ।।
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖਾਵਾਂ? ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ! ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ।
Verse 28
प्रयोजन च निर्वत्तमिह वासे ममार्जुन । धार्तराष्ट्रो हतो राजा सबल: सपदानुग:
ਅਰਜੁਨ! ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਵੱਸਣ ਦਾ ਜੋ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 29
पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमत: । स्थिता समुद्रवलया सशैलवनकानना
ਹੇ ਤਾਤ! ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਲਯ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਪਹਾੜਾਂ-ਜੰਗਲਾਂ-ਕਾਨਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 30
धर्मेण राजा धर्मज्ञ: पातु सर्वा वसुन्धराम्
ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਸਾਰੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਨੇਕ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਵੰਦੀਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤੁਤ ਧਰਮਜ्ञ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੁਣ ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
Verse 31
उपास्यमानो बहुभि: सिद्धैश्चवापि महात्मभि: । स्तूयमानश्न सततं वन्दिभिर्भरतर्षभ
ਹੇ ਭਰਤਵ੍ਰਿਸ਼ਭ! ਅਨੇਕ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਾਸਿਤ, ਅਤੇ ਵੰਦੀਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤੁਤ—ਉਹ ਧਰਮਜਾਣੂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੁਣ ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
Verse 32
त॑ मया सह गत्वाद्य राजानं कुरु वर्धनम् | आपूृच्छ कुरुशार्दूल गमन द्वारकां प्रति,कुरुश्रेष्ठ॒ अब तुम मेरे साथ चलकर राजाको बधाई दो और मेरे द्वारका जानेके विषयमें उनसे पूछकर आज्ञा दिला दो
ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਮੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਮੰਗ ਕੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਆ।
Verse 33
इदं शरीरं वसु यच्च मे गृहे निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे । प्रियश्न मान्यश्न हि मे युधिष्ठिर: सदा कुरूणामधिपो महामति:
ਹੇ ਪਾਰਥ! ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ, ਸਭ ਸਦਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਮਹਾਮਤੀ ਅਧਿਪਤੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਾਨਯ ਹੈ।
Verse 34
प्रयोजनं चापि निवासकारणे न विद्यते मे त्वदृते नृपात्मज । स्थिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने गुरो: सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य च
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਟਿਕਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਗੁਰੂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 35
इतीदमुक्त: स तदा महात्मना जनार्दनेनामितविक्रमो<र्जुन: । तथेति दुःखादिव वाक्यमैरय- ज्जनार्दन॑ सम्प्रतिपूज्य पार्थिव
ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅਪਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਆਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।
Verse 296
चिता रल्नैर्बहुविधे: कुरुराजस्य पाण्डव । तात! पाण्डुनन्दन! नाना प्रकारके रत्नोंके संचयसे सम्पन्न
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤਾਤ! ਪਾਂਡੂਨੰਦਨ! ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਰਮਪੁਤਰ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
How to balance personal bonds and obligations (Kṛṣṇa’s return to his own polity and kin) with loyalty to the newly established sovereign order—resolved through seeking formal leave and prioritizing institutional propriety.
Narrative and reasoned speech can function as ethical therapy: grief is not denied but redirected toward dharmic responsibility, recognition of achieved stability, and disciplined action within rightful authority.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; the meta-function is practical—establishing post-war legitimacy and modeling counsel as a stabilizing instrument within the epic’s governance arc.