Adhyaya 11
Vāsudeva’s Upadeśa: The Inner Enemy and the Indra–Vṛtra Precedent (आत्मशत्रु-बोधः; इन्द्र-वृत्रोपाख्यानम्)
Upa-parva: Kṛṣṇa’s Consolatory Instruction to Yudhiṣṭhira (Indra–Vṛtra Upākhyāna Context)
Vaiśaṃpāyana reports that, after Vyāsa’s remarkable address, Vāsudeva begins speaking upon seeing Yudhiṣṭhira (Dharmasuta) despondent and bereaved. Kṛṣṇa frames a doctrinal contrast: crookedness (jihmatā) leads toward mortality-bound outcomes, while straightforwardness (ārjava) aligns with the ‘station of Brahman’ (brahmaṇaḥ padam), implying liberation-oriented clarity. He challenges the king’s assumption that his tasks are complete, arguing that true conquest remains unfinished if one fails to recognize the ‘enemy lodged in the body’—the self’s internal affliction or delusive tendency. To ground the instruction in authoritative precedent, Kṛṣṇa introduces the Indra–Vṛtra account: Vṛtra successively pervades and ‘seizes’ the domains of the senses—earth (smell), waters (taste), fire/light (form), wind (touch), and space (sound)—each time prompting Indra (Śatakratu) to strike with the vajra, driving Vṛtra into subtler substrates. Ultimately Vṛtra enters Indra himself, producing great delusion, until Vasiṣṭha awakens him through a chant (rathaṃtara). Indra then destroys the body-internal Vṛtra with an ‘unseen’ vajra. The chapter closes by labeling this teaching a dharma-rahasya, transmitted from Śakra to great ṛṣis and then to the narrator’s lineage, offered as a disciplined interpretive key for the king.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र-विजय के बाद भी धर्मराज युधिष्ठिर शोक में डूबे हैं—अपने ही बन्धु-बान्धवों के विनाश से उनका मन बुझा हुआ है, जैसे धुएँ से ढका अग्नि या ग्रहणग्रस्त सूर्य। → युधिष्ठिर की निर्विण्णता देखकर वृष्णिकुल-समुद्र श्रीकृष्ण उन्हें आश्वासन देने हेतु एक पुरातन आख्यान छेड़ते हैं—इन्द्र और वृत्रासुर का संघर्ष, जहाँ वृत्र क्रमशः इन्द्र के ‘विषय’ (इन्द्रिय-ग्रहण) को छीनता चला जाता है। → जब आकाश तक वृत्रासुरमय हो जाता है और शब्द-विषय का भी अपहरण होने लगता है, तब शतक्रतु इन्द्र अत्यन्त क्रुद्ध होकर वज्र का प्रहार करते हैं; वृत्र वज्राघात से जल, तेज, आकाश आदि तत्त्वों में सहसा प्रवेश कर विषयों को ग्रसने लगता है—युद्ध बाह्य नहीं, चेतना के क्षेत्र में निर्णायक बन जाता है। → वृत्र-ग्रस्त इन्द्र पर मोह छा जाता है; तब महर्षि वसिष्ठ रथन्तर-साम द्वारा उन्हें प्रत्यय (धैर्य/बोध) लौटाते हैं। श्रीकृष्ण इस दृष्टान्त से युधिष्ठिर को समझाते हैं कि शोक-प्रलाप से नहीं, ज्ञान और धर्म-स्थित प्रज्ञा से ही मन का विषाद कटता है। → युधिष्ठिर के भीतर उठता प्रश्न बना रहता है—क्या अपने स्वजनों के वध का भार कभी हल्का होगा, और राजा होकर प्रायश्चित्त का मार्ग क्या है?
Shlokas
Verse 1
/ 2: बछ। से, एकादशोब< ध्याय: श्रीकृष्णका युधिष्ठिरको इन्द्रद्वारा शरीरस्थ वृत्रासुरका संहार करनेका इतिहास सुनाकर समझाना वैशम्पायन उवाच इत्युक्ते नृपतौ तस्मिन् व्यासेनाद्भुतकर्मणा । वासुदेवो महातेजास्ततो वचनमाददे,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अद्भुत-कर्मा वेदव्यासजीने युधिष्ठिरसे इस प्रकार कहा, तब महातेजस्वी भगवान् श्रीकृष्ण कुछ कहनेको उद्यत हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਦੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
त॑ नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम् | उपप्लुतमिवादित्यं सधूममिव पावकम्,जाति-भाइयोंके मारे जानेसे युधिष्ठिरका मन शोकसे दीन एवं व्याकुल हो रहा था। वे राहुग्रस्त सूर्य और धूमयुक्त अग्निके समान निस्तेज हो गये थे। विशेषतः उनका मन राज्यकी ओरसे खिन्न एवं विरक्त हो गया था। यह सब जानकर वृष्णिवंशभूषण श्रीकृष्णने कुन्तीकुमार धर्मपुत्र युधिष्ठिको आश्वासन देते हुए इस प्रकार कहना आरम्भ किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਾਤਿ-ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਬ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਤੇਜ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਖਿੰਨ ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 3
निर्विण्णमनसं पार्थ ज्ञात्वा वृष्णिकुलोदह: | आश्वासयन् धर्मसुतं प्रवक्तुमुपचक्रमे,जाति-भाइयोंके मारे जानेसे युधिष्ठिरका मन शोकसे दीन एवं व्याकुल हो रहा था। वे राहुग्रस्त सूर्य और धूमयुक्त अग्निके समान निस्तेज हो गये थे। विशेषतः उनका मन राज्यकी ओरसे खिन्न एवं विरक्त हो गया था। यह सब जानकर वृष्णिवंशभूषण श्रीकृष्णने कुन्तीकुमार धर्मपुत्र युधिष्ठिको आश्वासन देते हुए इस प्रकार कहना आरम्भ किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਾਰਥ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਮਨ ਨਿਰਵੇਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਮਸੁਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 4
वायुदेव उवाच सर्व जिद्ठां मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मण: पदम् । एतावान् ज्ञानविषय: कि प्रलाप: करिष्यति,भगवान् श्रीकृष्णने कहा--धर्मराज! कुटिलता मृत्युका स्थान है और सरलता ब्रह्मकी प्राप्तिका साधन है। इस बातको ठीक-ठीक समझ लेना ही ज्ञानका विषय है। इसके विपरीत जो कुछ कहा जाता है, वह प्रलाप है। भला वह किसीका क्या उपकार करेगा?
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਧਰਮਰਾਜ! ਕਪਟਤਾ ਮੌਤ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਲਾਪ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੇਗਾ?
Verse 5
नैव ते निछितं कर्म नैव ते शत्रवो जिता: । कथं शत्रुं शरीरस्थमात्मनो नावबुध्यसे,आपने अपने कर्तव्यकर्मको पूरा नहीं किया। आपने अभीतक शत्रुओंपर विजय भी नहीं पायी। आपका शत्रु तो आपके शरीरके भीतर ही बैठा हुआ है। आप अपने उस शत्रुको क्यों नहीं पहचानते हैं?
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੂੰ ਜਿਸ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹਾਲੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ। ਤੇਰਾ ਸ਼ਤਰੂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ?
Verse 6
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथाधर्म यथाश्रुतम् इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धमवर्तत,यहाँ मैं आपके समक्ष धर्मके अनुसार एक वृत्तान्त जैसा सुन रखा है, वैसा ही बता रहा हूँ। पूर्वकालमें वृत्रासुरके साथ इन्द्रका जैसा युद्ध हुआ था, वही प्रसंग सुना रहा हूँ
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता पुरा किल नराधिप । दृष्टवा स पृथिवीं व्याप्तां गन्धस्य विषये हते,नरेश्वर! कहते हैं, प्राचीन कालमें वृत्रासुरने समूची पृथ्वीपर अधिकार जमा लिया था। इन्द्रने देखा, वृत्रासुरने पृथ्वीपर अधिकार कर लिया और गन्धके विषयका भी अपहरण कर लिया और इस प्रकार पृथ्वीका अपहरण करनेसे सब ओर दुर्गनन््धका प्रसार हो गया है। तब गन्धके विषयका अपहरण होनेसे शतक्रतु इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ‘ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ’ ਵੀ ਹਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਛਿਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁਰਗੰਧ ਫੈਲ ਗਈ; ਅਤੇ ਗੰਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਹਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਉਠਿਆ।
Verse 8
धराहरणदुर्गन्न्धो विषय: समपद्यत | शतक्रतुश्नुकोपाथ गन्धस्य विषये हते,नरेश्वर! कहते हैं, प्राचीन कालमें वृत्रासुरने समूची पृथ्वीपर अधिकार जमा लिया था। इन्द्रने देखा, वृत्रासुरने पृथ्वीपर अधिकार कर लिया और गन्धके विषयका भी अपहरण कर लिया और इस प्रकार पृथ्वीका अपहरण करनेसे सब ओर दुर्गनन््धका प्रसार हो गया है। तब गन्धके विषयका अपहरण होनेसे शतक्रतु इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਹਰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁਰਗੰਧ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛਾ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਗੰਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।
Verse 9
वृत्रस्य स ततः क्रुद्धो घोरं वज़्मवासृजत् । स वध्यमानो वज्ेण सुभृशं भूरितेजसा
ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਹੋਇਆ।
Verse 10
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्रवमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें संवर्त और मरुत्तका उपाख्यानविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ,अप्सु वृत्रगृहीतासु रसे च विषये हते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੰਵਰਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। (ਉਪਸੰਹਾਰ:) ‘ਜਦੋਂ ਜਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਸ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯ ਹਤ ਹੋ ਗਏ।’
Verse 11
स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें श्रीकृष्ण और धर्मराज युधिष्ठिरका संवादविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
व्याप्ते ज्योतिषि वृत्रेण रूपेडथ विषये हते
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜੋਤਿਮਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 13
स वध्यमानो वज्ेण तस्मिन्नमिततेजसा,इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अश्वमेधपर्वणि कृष्णधर्मसंवादे एकादशो< ध्याय:
ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 14
व्याप्ते वायौ तु वृत्रेण स्पर्शेड्थ विषये हृते
ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਤਦ ਸਪਰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਰਹੇ?
Verse 15
शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज़्मवासृजत् । जब वृत्रासुरने वायुको भी व्याप्त करके उसके स्पर्श नामक विषयका अपहरण कर लिया, तब शतक्रतुने अत्यन्त कुपित होकर वहाँ उसके ऊपर अपना वज्र छोड़ दिया ।। १४ ई | स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟ ਬੈਠਾ। ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰ ਕੇ ਸਪਰਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਤਦ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮਲਾ ਸਹਿੰਦਾ ਸਹਿੰਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 16
आकाशे वृत्रभूते5थ शब्दे च विषये हते
ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਨੋ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇ-ਖੇਤਰ ਵੀ ਦਬ ਗਿਆ, ਤਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਰਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੀ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 17
स वध्यमानो वजेण तस्मिन्नमिततेजसा
ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 18
तस्य वृत्रगृहीतस्य मोह: समभवन्महान्
ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 19
ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ । शतक्रतुरदृश्येन वज्ञेणेतीह न: श्रुतम्,भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् शतक्रतुने अपने शरीरके भीतर स्थित हुए वृत्रासुरको अदृश्य वज्के द्वारा मार डाला ऐसा हमने सुना है
ਫਿਰ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 20
इदं धर्म्य रहस्यं वै शक्रेणोक्तं महर्षिषु । ऋषिभिक्ष मम प्रोक्त तन्निबोध जनाधिप,जनेश्वर! यह धर्मसम्मत रहस्य इन्द्रने महर्षियोंको बताया और महर्षियोंने मुझसे कहा। वही रहस्य मैंने आपको सुनाया है। आप इसे अच्छी तरह समझें
ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਇਹ ਧਰਮਯੁਕਤ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹੀ ਭੇਦ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ।
Verse 96
विवेश सहसा तोयं जग्राह विषयं ततः । तत्पश्चात् उन्होंने कुपित हो वृत्रासुरके ऊपर घोर वज्रका प्रहार किया। महातेजस्वी वज्जसे अत्यन्त आहत हो वह असुर सहसा जलमें जा घुसा और उसके विषयभूत रसको ग्रहण करने लगा
ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਯ (ਭੋਗ੍ਯ) ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 103
शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज़्मवासृजत् । जब जलपर भी वृत्रासुरका अधिकार तथा रसरूपी विषयका अपहरण हो गया, तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए इन्द्रने वहाँ भी उसपर वज्रका प्रहार किया
ਜਦੋਂ ਜਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਸ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 126
शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज़्मवासृजत् । वृत्रासुरके द्वारा तेजपर भी अधिकार कर लिया गया और उसके रूप नामक विषयका अपहरण हो गया, यह जानकर शतक्रतुके क्रोधकी सीमा न रह गयी। उन्होंने वहाँ भी वृत्रासुरपर वज्ञका प्रहार किया
ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੇ ਤੇਜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਬੇਹੱਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 136
विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः । उस तेजमें स्थित हुआ वृत्रासुर अमिततेजस्वी वज्रके प्रहारसे पीड़ित हो सहसा वायुमें समा गया और उसके स्पर्श नामक विषयको ग्रहण करने लगा
ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਅਚਾਨਕ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਸਪਰਸ਼—ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 156
आकाशमभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः । वायुके भीतर अमित तेजस्वी वज्ञसे पीड़ित हो वृत्रासुर भागकर आकाशमें जा छिपा और उसके विषयको ग्रहण करने लगा
ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਵਾਯੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਲੁਕਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।
Verse 173
विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः । आकाशके भीतर अमित तेजस्वी वज्रसे पीड़ित हो वृत्रासुर सहसा इन्द्रमें समा गया और उनके विषयको ग्रहण करने लगा
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਬਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 183
रथन्तरेण तं तात वसिष्ठ: प्रत्ययोधयत् । तात! वृत्रासुरसे गृहीत होनेपर इन्द्रके मनपर महान् मोह छा गया। तब महर्षि वसिष्ठने रथन्तर सामके द्वारा उन्हें सचेत किया
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰਥੰਤਰ ਸਾਮ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ; ਤਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰਥੰਤਰ ਸਾਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।
Verse 1136
विवेश सहसा ज्योतिर्जग्राह विषयं तत: । जलमें अमिततेजस्वी वज्रकी मार खाकर वृत्रासुर सहसा तेजस्तत्त्वमें घुस गया और उसके विषयको ग्रहण करने लगा
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਜੋਤਿ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ (ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 1636
शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज़मवासृजत् । जब आकाश वृत्रासुरमय हो गया और उसके शब्दरूपी विषयका अपहरण होने लगा, तब शतक्रतु इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने वहाँ भी उसपर वज्रका प्रहार किया
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether post-war remorse justifies withdrawal from duty, or whether ethical leadership requires confronting internal confusion and continuing action under disciplined discernment.
The sequence teaches that disorder can migrate into progressively subtler levels—culminating in the self—so victory is incomplete without inner clarity; rectitude (ārjava) and awakened awareness are presented as the decisive instruments.
Yes: it is explicitly framed as a dharma-rahasya, attributed to Śakra and transmitted through ṛṣi tradition, signaling interpretive authority and positioning the lesson as a key for restoring composure and right action.