Adhyaya 31
Āśramāgamanam — The Pāṇḍavas Arrive at Dhṛtarāṣṭra’s Hermitage
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-Āśrama-darśana (Pāṇḍavānāṃ āśramāgamanam)
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas dismounting at a distance and proceeding on foot in a posture of humility toward Dhṛtarāṣṭra’s forest āśrama. A broad entourage follows: townspeople, rural residents, and the women of the Kuru lineage, all walking. The hermitage is depicted as quiet and open, frequented by herds of deer and ornamented by plantain groves. Ascetics of diverse vows assemble out of curiosity to see the arrivals. Yudhiṣṭhira, overwhelmed, asks where the elder of the Kuru line is; they report that Dhṛtarāṣṭra has gone to the Yamunā to bathe and to gather flowers and fetch water in pots. Guided by this route, the Pāṇḍavas hasten and soon see the elders. Sahadeva runs forward; Kuntī, tearful, embraces him and informs Gāndhārī of his presence. The others follow; Kuntī leads the bereaved couple (Dhṛtarāṣṭra and Gāndhārī), and the Pāṇḍavas fall to the ground. Dhṛtarāṣṭra recognizes them by voice and touch and consoles them. After composure returns, the Pāṇḍavas take up water-vessels; the gathered community beholds the king, and Yudhiṣṭhira formally introduces the people by name and lineage. The king, greeted by the daughters-in-law led by Kṛṣṇā (Draupadī), enters the āśrama area, now crowded with onlookers likened to stars filling the sky.
Chapter Arc: रात्रि का सन्नाटा—गङ्गातीर पर धृतराष्ट्र, गान्धारी, पाण्डव और ऋषिगण एकत्र; शोक की राख में दबे युद्ध-स्मरण फिर से जाग उठते हैं। → व्यास के प्रभाव से दिव्य दृष्टि का प्रसाद मिलता है; सभा-सी रचना बनती है, स्त्रियाँ, नगर-जन, जनपदवासी—सब प्रतीक्षा में, मानो मृतकों के नाम हवा में गूँज रहे हों। → व्यास मृत कौरव-पाण्डव वीरों को सेनाओं सहित परलोक से आवाहन करते हैं—प्रत्येक अपने वेष, ध्वज और वाहन सहित प्रकट; गन्धर्व-गान, वन्दियों की स्तुति, अप्सराओं का परिवेष्टन—और धृतराष्ट्र दिव्य चक्षु से सबको देख हर्ष-विषाद के शिखर पर पहुँचते हैं। → जीवितों को क्षणिक ‘पुत्र-दर्शन’ का वर मिलता है—युद्ध की कटुता पर एक दिव्य आवरण पड़ता है; सब गङ्गातीर की ओर गमन-क्रम में स्थिर होते हैं। → अगले अध्याय में ‘भीष्मादि-दर्शन’ की ओर संकेत—यह दिव्य मिलन किन-किन महावीरों तक विस्तरेगा?
Shlokas
Verse 1
द्वात्रिशोड्ध्याय: व्यासजीके प्रभावसे कुरुक्षेत्रके युद्धमें मारे गये कौरव- पाण्डववीरोंका गड़ाजीके जलसे प्रकट होना वैशम्पायन उवाच ततो निशायां प्राप्तायां कृतसायाद्विकक्रिया: । व्यासमभ्यगमन् सर्वे ये तत्रासन् समागता:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर जब रात होनेको आयी, तब जो लोग वहाँ आये थे, वे सब सायंकालोचित नित्य-नियम पूर्ण करके भगवान् व्यासके समीप गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੇੜੇ ਆਈ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 2
धृतराष्ट्रस्तु धर्मात्मा पाण्डवै: सहितस्तदा । शुचिरेकमना सार्धमृषिभिस्तैरुपाविशत्
ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਦੇਹ-ਮਨੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 3
गान्धार्या सह नार्यस्तु सहिता: समुपाविशन् । पौरजानपदश्चापि जन: सर्वो यथावय:
ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ—ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ—ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 4
पाण्डवोंसहित धर्मात्मा धृतराष्ट्र पवित्र एवं एकाग्रचित्त हो उन ऋषियोंके साथ व्यासजीके निकट जा बैठे। कुरुकुलकी सारी स्त्रियाँ एक साथ हो गान्धारीके समीप बैठ गयीं तथा नगर और जनपदके निवासी भी अवस्थाके अनुसार यथास्थान विराजमान हो गये ।। ततो व्यासो महातेजा: पुण्यं भागीरथीजलम् । अवगाह्याजुहावाथ सर्वान् लोकान् महामुनि:,तत्पश्चात् महातेजस्वी महामुनि व्यासजीने भागीरथीके पवित्र जलमें प्रवेश करके पाण्डव तथा कौरवपक्षके सब लोगोंका आवाहन किया
ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 5
पाण्डवानां च ये योधा: कौरवाणां च सर्वश: । राजानश्न महाभागा नानादेशनिवासिन:,पाण्डवों तथा कौरवोंके पक्षमें जो नाना देशोंके निवासी महाभाग नरेश योद्धा बनकर आये थे, उन सबका व्यासजीने आह्वान किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ, ਨਾਨਾ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜੇ— ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 6
ततः सुतुमुल: शब्दो जलान्ते जनमेजय । प्रादुरासीद् यथापूर्व कुरुपाण्डवसेनयो:,जनमेजय! तदनन्तर जलके भीतरसे कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंका पहले-जैसा ही भयंकर शब्द प्रकट होने लगा
ਫਿਰ, ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸ਼ੋਰ ਉੱਠਿਆ।
Verse 7
ततस्ते पर्थिवा: सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमा: । ससैन्या: सलिलात् तस्मात् समुत्तस्थु: सहस्रश:,फिर तो भीष्म-ट्रोण आदि समस्त राजा अपनी सेनाओंके साथ सहस्रोंकी संख्यामें उस जलसे बाहर निकलने लगे
ਤਦ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 8
व्यासजीके द्वारा कौरव-पाण्डव-पक्षके मरे हुए सम्बन्धियोंका सेनासहित परलोकसे आवाहन विराटद्रुपदौ चैव सहपुत्रौी ससैनिकौ । द्रौपदेयाश्व॒ सौभद्रो राक्षसश्ष॒ घटोत्कच:,पुत्रों और सैनिकोंसहित विराट और द्रुपद पानीसे बाहर आये। द्रौपदीके पाँचों पुत्र, अभिमन्यु तथा राक्षस घटोत्कच--ये सभी जलसे प्रकट हो गये
ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਘਟੋਤਕਚ— ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ।
Verse 9
कर्णदुर्योधनौ चैव शकुनिश्च महारथ: । दुःशासनादयश्जैव धार्तराष्ट्रा महाबला:,कर्ण, दुर्योधन, महारथी शकुनि, धूृतराष्ट्रके पुत्र महाबली दुःशासन आदि, जरासन्धकुमार सहदेव, भगदत्त, पराक्रमी जलसन्ध, भूरिश्रवा, शल, शल्य, भाइयोंसहित वृषसेन, राजकुमार लक्ष्मण, धृष्टद्युम्नके पुत्र, शिखण्डीके सभी पुत्र, भाइयोंसहित धुृष्टकेतु, अचल, वृषक, राक्षस अलायुध, राजा बाह्लिक, सोमदत्त और चेकितान--ये तथा दूसरे बहुत-से क्षत्रियवीर, जो संख्यामें अधिक होनेके कारण नाम लेकर नहीं बताये गये हैं, सभी देदीप्यमान शरीर धारण करके उस जलसे प्रकट हुए
ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਸ਼ਕੁਨੀ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ— ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਆਦਿ— ਇਹ ਸਭ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 10
जारासंधिर्भगदत्तो जलसंधश्च वीर्यवान् भूरिश्रवा: शल: शल्यो वृषसेनश्व॒ सानुज:,कर्ण, दुर्योधन, महारथी शकुनि, धूृतराष्ट्रके पुत्र महाबली दुःशासन आदि, जरासन्धकुमार सहदेव, भगदत्त, पराक्रमी जलसन्ध, भूरिश्रवा, शल, शल्य, भाइयोंसहित वृषसेन, राजकुमार लक्ष्मण, धृष्टद्युम्नके पुत्र, शिखण्डीके सभी पुत्र, भाइयोंसहित धुृष्टकेतु, अचल, वृषक, राक्षस अलायुध, राजा बाह्लिक, सोमदत्त और चेकितान--ये तथा दूसरे बहुत-से क्षत्रियवीर, जो संख्यामें अधिक होनेके कारण नाम लेकर नहीं बताये गये हैं, सभी देदीप्यमान शरीर धारण करके उस जलसे प्रकट हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਰਾਸੰਧ, ਭਗਦੱਤ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਜਲਸੰਧ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਲ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ; ਕਰ্ণ, ਮਹਾਰਥੀ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ—ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਆਦਿ; ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ; ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ; ਅਚਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਕ; ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਲਾਯੁਧ; ਰਾਜਾ ਬਾਹਲੀਕ; ਸੋਮਦੱਤ ਅਤੇ ਚੇਕਿਤਾਨ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 11
लक्ष्मणो राजपुत्रश्न धृष्टद्युम्नस्य चात्मजा: । शिखण्डिपुत्रा: सर्वे च धृष्टकेतुश्च सानुज:,कर्ण, दुर्योधन, महारथी शकुनि, धूृतराष्ट्रके पुत्र महाबली दुःशासन आदि, जरासन्धकुमार सहदेव, भगदत्त, पराक्रमी जलसन्ध, भूरिश्रवा, शल, शल्य, भाइयोंसहित वृषसेन, राजकुमार लक्ष्मण, धृष्टद्युम्नके पुत्र, शिखण्डीके सभी पुत्र, भाइयोंसहित धुृष्टकेतु, अचल, वृषक, राक्षस अलायुध, राजा बाह्लिक, सोमदत्त और चेकितान--ये तथा दूसरे बहुत-से क्षत्रियवीर, जो संख्यामें अधिक होनेके कारण नाम लेकर नहीं बताये गये हैं, सभी देदीप्यमान शरीर धारण करके उस जलसे प्रकट हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 12
अचलो वृषकश्चैव राक्षसश्वाप्पलायुध: । बाह्विक:ः सोमदत्तश्न चेकितानश्न पार्थिव:,कर्ण, दुर्योधन, महारथी शकुनि, धूृतराष्ट्रके पुत्र महाबली दुःशासन आदि, जरासन्धकुमार सहदेव, भगदत्त, पराक्रमी जलसन्ध, भूरिश्रवा, शल, शल्य, भाइयोंसहित वृषसेन, राजकुमार लक्ष्मण, धृष्टद्युम्नके पुत्र, शिखण्डीके सभी पुत्र, भाइयोंसहित धुृष्टकेतु, अचल, वृषक, राक्षस अलायुध, राजा बाह्लिक, सोमदत्त और चेकितान--ये तथा दूसरे बहुत-से क्षत्रियवीर, जो संख्यामें अधिक होनेके कारण नाम लेकर नहीं बताये गये हैं, सभी देदीप्यमान शरीर धारण करके उस जलसे प्रकट हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਚਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਕ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਲਾਯੁਧ, ਰਾਜਾ ਬਾਹਲੀਕ, ਸੋਮਦੱਤ ਅਤੇ ਚੇਕਿਤਾਨ; ਕਰ্ণ, ਦੁਰਯੋਧਨ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬਲੀ ਦੁਸ਼ਾਸਨ; ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ; ਭਗਦੱਤ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਜਲਸੰਧ; ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਲ, ਸ਼ਲ੍ਯ; ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ; ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵੀਰ ਕਸ਼ਤਰੀਯ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 13
एते चान्ये च बहवो बहुत्वाद् ये न कीर्तिता: । सर्वे भासुरदेहास्ते समुत्तस्थुर्जलात्तत:,कर्ण, दुर्योधन, महारथी शकुनि, धूृतराष्ट्रके पुत्र महाबली दुःशासन आदि, जरासन्धकुमार सहदेव, भगदत्त, पराक्रमी जलसन्ध, भूरिश्रवा, शल, शल्य, भाइयोंसहित वृषसेन, राजकुमार लक्ष्मण, धृष्टद्युम्नके पुत्र, शिखण्डीके सभी पुत्र, भाइयोंसहित धुृष्टकेतु, अचल, वृषक, राक्षस अलायुध, राजा बाह्लिक, सोमदत्त और चेकितान--ये तथा दूसरे बहुत-से क्षत्रियवीर, जो संख्यामें अधिक होनेके कारण नाम लेकर नहीं बताये गये हैं, सभी देदीप्यमान शरीर धारण करके उस जलसे प्रकट हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਗਏ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 14
यस्य वीरस्य यो वेषो यो ध्वजो यच्च वाहनम् । तेन तेन व्यदृश्यन्त समुपेता नराधिपा:,जिस वीरका जैसा वेष, जैसी ध्वजा और जैसा वाहन था, वह उसीसे युक्त दिखायी दिया। वहाँ प्रकट हुए सभी नरेश दिव्य वस्त्र धारण किये हुए थे। सबके कानोंमें चमकीले कुण्डल शोभा पाते थे। उस समय वे वैर, अहंकार, क्रोध और मात्सर्य छोड़ चुके थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਵੀਰ ਦਾ ਜਿਹਾ ਵੇਸ, ਜਿਹਾ ਧਵਜ ਅਤੇ ਜਿਹਾ ਵਾਹਨ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸਿਆ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਨਰਾਧਿਪਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਰ, ਅਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮਾਤਸਰ੍ਯ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 15
दिव्याम्बरधरा: सर्वे सर्वे भ्राजिष्णुकुण्डला: । निर्वेरा निरहंकारा विगतक्रोधमत्सरा:,जिस वीरका जैसा वेष, जैसी ध्वजा और जैसा वाहन था, वह उसीसे युक्त दिखायी दिया। वहाँ प्रकट हुए सभी नरेश दिव्य वस्त्र धारण किये हुए थे। सबके कानोंमें चमकीले कुण्डल शोभा पाते थे। उस समय वे वैर, अहंकार, क्रोध और मात्सर्य छोड़ चुके थे
ਉਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਭ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲ ਸੋਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੈਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ; ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 16
गन्धर्वैरुपगीयन्तः स्तूयमानाश्न वन्दिभि: | दिव्यमाल्याम्बरधरा वृताश्चाप्सरसां गणै:,गन्धर्व उनके गुण गाते और बन्दीजन स्तुति करते थे। उन सबने दिव्य माला और दिव्य वस्त्र धारण कर रखे थे और सभी अप्सराओंसे घिरे हुए थे
ਗੰਧਰਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੰਦੀਜਨ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 17
धृतराष्ट्रस्थ च तदा दिव्यं चक्षुर्नराधिप । मुनि: सत्यवतीपुत्र: प्रीत: प्रादात् तपोबलात्,नरेश्वरर उस समय सत्यवतीनन्दन मुनिवर व्यासने प्रसन्न होकर अपने तपोबलसे धृतराष्ट्रको दिव्य नेत्र प्रदान किये
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀਵਰ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 18
दिव्यज्ञानबलोपेता गान्धारी च यशस्विनी । ददर्श पुत्रांस्तान् सर्वान् ये चान्येडपि मृथे हता:,यशस्विनी गान्धारी भी दिव्य ज्ञानबलसे सम्पन्न हो गयी थीं। उन दोनोंने युद्धमें मारे गये अपने पुत्रों तथा अन्य सब सम्बन्धियोंको देखा
ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 19
तदद्भुतमचिन्त्यं च सुमहल्लोमहर्षणम् । विस्मित: स जन: सर्वो ददर्शानिमिषेक्षण:,वहाँ आये हुए सब लोग आश्वर्यवकित हो एकटक दृष्टिसे उस अद्भुत, अचिन्त्य एवं अत्यन्त रोमांचकारी दृश्यको देख रहे थे
ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਪਲਕ ਨਾ ਝਪਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਅਦਭੁਤ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਰੋਮਾਂਚਕ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 20
तदुत्सवमहोदग्र॑ हृष्टनारीनराकुलम् । आश्चर्यभूतं ददृशे चित्रं पटगतं यथा,वह हर्षोत्फुल्ल नर-नारियोंसे भरा हुआ महान् आश्चर्यजनक उत्सव कपड़ेपर अंकित किये गये चित्रकी भाँति दिखायी देता था
ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਵਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਐਸਾ ਅਦਭੁਤ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ।
Verse 21
धृतराष्ट्रस्तु तान् सर्वान् पश्यन् दिव्येन चक्षुषा । मुमुदे भरतश्रेष्ठ प्रसादात् तस्य वै मुने:,भरतश्रेष्ठ! राजा धृतराष्ट्र मुनिवर व्यासकी कृपासे मिले हुए दिव्य नेत्रोंद्वारा अपने समस्त पुत्रों और सम्बन्धियोंको देखते हुए आनन्दमग्न हो गये
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੁਨੀਵਰ ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत पुत्रदर्शनपर्वमें सबका गज्ञातीरपर गमनविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁੱਤਰਦਰਸ਼ਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਗੰਗਾ-ਤੀਰ ਗਮਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 32
इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि भीष्मादिदर्शने द्वात्रिंशोड्थ्याय:,इस प्रकार श्रीमहद्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत पुत्रदर्शनपर्वमें भीष्म आदिका दर्शनविषयक बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁੱਤਰਦਰਸ਼ਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The tension lies in approaching the elder king after collective catastrophe: the Pāṇḍavas must balance royal identity with penitential humility, seeking reconciliation without reactivating blame or political hierarchy.
The chapter models post-conflict conduct: grief is acknowledged yet disciplined, elders are approached with respect, and social repair is pursued through presence, ritual courtesy, and non-triumphal behavior.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; its meta-function is implicit—positioning the āśrama as a moral arena where authority shifts from political power to ascetic discipline and reconciliatory speech.