Adhyaya 3
धृतराष्ट्रस्य पाण्डवेषु प्रीति-वृत्तान्तः | Dhṛtarāṣṭra’s Affectionate Disposition toward the Pāṇḍavas
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra–Yudhiṣṭhira Saṃbandha (Post-war Court Concord Episode)
Vaiśaṃpāyana describes a phase of court harmony after the war. The aged Dhṛtarāṣṭra, “kurukulodvaha,” perceives no displeasure in the Pāṇḍava princes’ conduct and becomes pleased with their disciplined public life (sadvṛtti). Gāndhārī, identified as Saubaleyī, softens her grief and shows steady affection toward the Pāṇḍavas as though they were her own sons. Yudhiṣṭhira (Dharmarāja) consistently performs only what is agreeable toward Dhṛtarāṣṭra, honoring both Dhṛtarāṣṭra’s and Gāndhārī’s wishes in matters great or small. Dhṛtarāṣṭra’s satisfaction is paired with private remorse when remembering his misguided son. The chapter also presents Dhṛtarāṣṭra’s daily ritual routine—rising early, japa, engaging Brahmins, offering into the fire—directed toward blessings for the Pāṇḍavas’ longevity and invincibility. Socially, the king becomes widely dear to Brahmins, elders, Kṣatriyas, and other communities, while Yudhiṣṭhira suppresses public blame for past wrongs, and others refrain from criticizing Dhṛtarāṣṭra or Duryodhana out of fear of Yudhiṣṭhira’s disapproval. Finally, the text notes affective asymmetry: Bhīma remains inwardly distressed when seeing Dhṛtarāṣṭra, and Dhṛtarāṣṭra follows Yudhiṣṭhira outwardly while remaining emotionally withdrawn.
Chapter Arc: कौरव-वंश के विनाश के बाद हस्तिनापुर के महल में धृतराष्ट्र के मन में पुरानी स्मृतियाँ और भीम के प्रति दबा हुआ रोष फिर जाग उठता है; उसी क्षण वन-गमन का विचार एक कठोर, पर अनिवार्य निर्णय बनकर उभरता है। → धृतराष्ट्र और गान्धारी वन में जाने की अनुमति/अनुज्ञा माँगते हैं; युधिष्ठिर, कुन्ती और अन्य जन कर्तव्य, अपराध-बोध, और वृद्धों के प्रति श्रद्धा के बीच फँस जाते हैं। भीम के भीतर धृतराष्ट्र के प्रति पुराना आक्रोश (दुष्टवद्-हृदय) चुपचाप सुलगता रहता है, जबकि गान्धारी अपने शोक को दबाकर रोते लोगों को रोकती है। → गान्धारी का निर्णायक निवेदन—‘वे सब युद्ध में सम्मुख मारे गये, शस्त्रधारियों के लोकों को गये; अब मुझे वन-तप में जाने की अनुमति दो’—और धृतराष्ट्र का कठोर आग्रह युधिष्ठिर को भीतर तक कंपा देता है; धर्मराज हाथ जोड़कर मौन हो जाते हैं। → धृतराष्ट्र युधिष्ठिर को ‘शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, धर्मवत्सल’ कहकर राजधर्म का स्मरण कराते हैं और बताते हैं कि राजा होने से तपस्या के फल का भी भाग मिलता है—कल्याण का भी, अकल्याण का भी। अंततः वन-गमन की अनुमति का मार्ग बनता है; संजय जैसे सेवक साथ जाने की भूमिका में आते हैं। → वन-प्रस्थान का निर्णय हो चुका है, पर भीतर की आग—भीम का असंतोष, युधिष्ठिर का भय, और धृतराष्ट्र-गान्धारी का शोक—अभी शांत नहीं; आगे आश्रम-जीवन में यह तनाव किस रूप में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। ] अति्शा:< तृतीयो<थध्याय: 04% 3 तराष्ट्रका गान्धारीके साथ वनमें जानेके लिये उद्योग एवं अनुमति देनेके लिये अनुरोध तथा युधिष्छिर और कुन्ती आदिका दु:खी होना वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्य नृपतेर्दुर्योधनपितुस्तदा । नान्तरं ददृशू राज्ये पुरुषा: प्रणयं प्रति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा युधिष्ठिर और धूृतराष्ट्रमें जो पारस्परिक प्रेम था, उसमें राज्यके लोगोंने कभी कोई अन्तर नहीं देखा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें दूसरा अध्याय पूरा हुआ,यदा तु कौरवो राजा पुत्र सस्मार दुर्मतिम् । तदा भीम हृदा राजन्नपध्याति स पार्थिव: राजन! परंतु वे कुरुवंशी राजा धृतराष्ट्र जब अपने दुर्बुद्धि पुत्र दुर्योधनका स्मरण करते थे, तब मन-ही-मन भीमसेनका अनिष्ट-चिन्तन किया करते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੀ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 3
तथैव भीमसेनो<पि धृतराष्ट्र जनाधिपम् । नामर्षयत राजेन्द्र सदैव दुष्टवद्भधृदा,राजेन्द्र! उसी प्रकार भीमसेन भी सदा ही राजा धृतराष्ट्रके प्रति अपने मनमें दुर्भावना रखते थे। वे कभी उन्हें क्षमा नहीं कर पाते थे इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि आश्रमवासपर्वणि धृतराष्ट्रनिवेंदे तृतीयो<5ध्याय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਉਹ ਸਦਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿਨ੍ਹਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
Verse 4
अप्रकाशान्यप्रियाणि चकारास्य वृकोदर: । जआज्ञां प्रत्यहरच्चापि कृतज्ै: पुरुषै: सदा
ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਕਈ ਐਸੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਿਯ ਸਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜ्ञ ਤੇ ਕਰਤੱਬ-ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਦਾ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਯਥਾਵਤ ਕਰਵਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 5
भीमसेन गुप्त रीतिसे धृतराष्ट्रको अप्रिय लगनेवाले काम किया करते थे तथा अपने द्वारा नियुक्त किये हुए कृतज्ञ पुरुषोंसे उनकी आज्ञा भी भंग करा दिया करते थे ।। स्मरन् दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्यप्यस्य कानिचित् | अथ भीम: सुहन्मध्ये बाहुशब्दं तथाकरोत्,प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीम: स परुषं वच: । राजा धृतराष्ट्रकी जो दुष्टतापूर्ण मन्त्रणाएँ होती थीं और तदनुसार ही जो उनके कई दुर्बर्ताव हुए थे, उन्हें सदा भीमसेन याद रखते थे। एक दिन अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने अपने मित्रोंके बीचमें बारंबार अपनी भुजाओंपर ताल ठोंका और धुृतराष्ट्र एवं गान्धारीको सुनाते हुए रोषपूर्वक यह कठोर वचन कहा। वे अपने शत्रु दुर्योधन, कर्ण और दुःशासनको याद करके यों कहने लगे--
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਕੁਮੰਤ੍ਰਿਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਰਕਰਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਭੀਮ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਥੱਪੜ ਮਾਰ ਕੇ ਘੋਰ ਸ਼ਬਦ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ, ਭੀਮ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਦੁਰਯੋਧਨ, ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁಃਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 6
संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्चाप्यमर्षण: । स्मृत्वा दुर्योधन शत्रुं कर्णदुःशासनावपि
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ (ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਅਮਰਸ਼ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਉਠਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਤੇ ਦੁಃਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਈ।
Verse 7
अन्धस्य नृपते: पुत्रा मया परिघबाहुना
ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ—ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ—ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 8
इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजी मम दुरासदौ,ययोरन्तरमासाद्य धार्तराष्ट्रा: क्षयं गता: । “देखो, ये हैं मेरे दोनों परिघके समान सुदृढ़ एवं दुर्जय बाहुदण्ड; जिनके बीचमें पड़कर धृतराष्ट्रके बेटे पिस गये हैं
ਵੇਖੋ, ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਪੈ ਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਸ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 9
ताविमौ चन्दनेनाक्तौ चन्दनाहाौं च मे भुजी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹੁਣ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 10
एताश्चान्याश्व विविधा: शल्यभूता नराधिप:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਅਤੇ ਇਹ, ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧੱਸ ਗਈਆਂ—ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਭਦੀਆਂ ਤੇ ਤੜਪਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।”
Verse 11
वृकोदरस्य ता वाच: श्रुत्वा निर्वेदमागमत् । ये तथा और भी नाना प्रकारकी भीमसेनकी कही हुई कठोर बातें जो हृदयमें काँटोंके समान कसक पैदा करनेवाली थीं, राजा धृतराष्ट्रने सुनीं। सुनकर उन्हें बड़ा खेद हुआ ।। १० ई | सा च बुद्धिमती देवी कालपर्यायवेदिनी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਨਿਰਵੇਦ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਉੱਠਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਤੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।”
Verse 12
ततः पज्चदशे वर्षे समतीते नराधिप:
ਤਦਨੰਤਰ, ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ—ਰਾਜਾ—(ਕਥਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਵਧਿਆ)।
Verse 13
नान्वबुध्यत तद् राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ।”
Verse 14
माद्रीपुत्रौ च धर्मज्ञौ चित्त तस्यान्ववर्तताम्
ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ—ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ—ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਉਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਸਨ।
Verse 15
राज्ञस्तु चित्त रक्षन्तौ नोचतु: किंचिदप्रियम् । धर्मके ज्ञाता माद्रीपुत्र नकुल-सहदेव सदा राजा धृतराष्ट्रके मनो$नुकूल ही बर्ताव करते थे। वे उनका मन रखते हुए कभी कोई अप्रिय बात नहीं कहते थे ।। ततः समानयामास धृतराष्ट्र: सुहृज्जनम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਸਦਾ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 16
धृतराष्ट उवाच विदितं भवतामेतद् यथा वृत्त: कुरुक्षय:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕੁਰੁਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹੈ।”
Verse 17
योऊहं दुष्टमतिं मन्दो ज्ञातीनां भयवर्धनम्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ—ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਮਤਿ ਵਾਲਾ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।”
Verse 18
यच्चाहं वासुदेवस्य नाऔ्रैषं वाक्यमर्थवत्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ।” ਇਸ ਸਵੀਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਨਾਕਾਮੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਚਨ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਕੇ ਉਸਨੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 19
वध्यतां साध्वयं पाप: सामात्य इति दुर्मति: । पुत्रस्नेहाभिभूतस्तु हितमुक्तो मनीषिभि:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਕੁਬੁੱਧੀ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਅਭिभੂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 20
मैंने वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्णकी अर्थभरी बातें नहीं सुनी। मनीषी पुरुषोंने मुझे यह हितकी बात बतायी थी कि इस खोटी बुद्धिवाले पापी दुर्योधनको मन्त्रियोंसहित मार डाला जाय, इसीमें संसारका हित है; किंतु पुत्रस्नेहके वशीभूत होकर मैंने ऐसा नहीं किया ।। विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च । पदे पदे भगवता व्यासेन च महात्मना
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਵਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਥ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੇ। ਵਿਦੁਰ, ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਧਰਮਯੁਕਤ, ਭਾਰੀ ਬਾਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ। ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਹਿਤ ਦੀ ਇਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਬੁੱਧੀ ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 21
यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ—ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ…
Verse 22
न दत्तवान् श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम् । महात्मा पाण्डव गुणवान् हैं तथापि उनके बाप-दादोंकी यह उज्ज्वल सम्पत्ति भी मैंने उन्हें नहीं दी ।। विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रज:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਤਮਾ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪਾਂਡਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਹ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਸੀ। ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਗਦਾਧਰ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਬਲਰਾਮ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 23
सो5हमेतान्यलीकानि निवृत्तान्यात्मनस्तदा
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠੀਆਂ ਉਹ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ—ਉਹ ਆਤਮ-ਵੰਚਨਾਵਾਂ—ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਟਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
विशेषतस्तु पश्यामि वर्षे पज्चदशेउद्य वै
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਅੱਜ, ਇਸ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ।”
Verse 25
चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे,कभी चौथे समय (अर्थात् दो दिनपर) और कभी आठवें समय अर्थात् चार दिनपर केवल भूखकी आग बुझानेके लिये मैं थोड़ा-सा आहार करता हूँ। मेरे इस नियमको केवल गान्धारी देवी जानती हैं। अन्य सब लोगोंको यही मालूम है कि मैं प्रतिदिन पूरा भोजन करता हूँ
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕਦੇ ਮੈਂ ਨਿਯਤ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਹੀ ਅਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪਹਿਰ ਹੀ—ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਾਣੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਇਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 26
तृष्णाविनयनं भुज्जे गान्धारी वेद तन््मम । करोत्याहारमिति मां सर्व: परिजन: सदा,कभी चौथे समय (अर्थात् दो दिनपर) और कभी आठवें समय अर्थात् चार दिनपर केवल भूखकी आग बुझानेके लिये मैं थोड़ा-सा आहार करता हूँ। मेरे इस नियमको केवल गान्धारी देवी जानती हैं। अन्य सब लोगोंको यही मालूम है कि मैं प्रतिदिन पूरा भोजन करता हूँ
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਗਾਂਧਾਰੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਸਦਾ ਇਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ—ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ—ਅਤੇ ਕਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪਹਿਰ—ਅਰਥਾਤ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ—ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 27
युधिष्ठिरभयादेति भृशं तप्यति पाण्डव: । भूमौ शये जप्यपरो दर्भेष्वजिनसंवृत:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਜਪ-ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਿਰਣ-ਚਰਮ ਓੜ੍ਹ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 28
हतं शतं तु पुत्राणां ययोर्युद्धेधपलायिनाम्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਉਹੀ, ਜੋ ਰਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ ਸਨ।”
Verse 29
इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरव:
ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਕੌਰਵ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ) ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 30
सुखमस्म्युषित: पुत्र त्ववा सुपरिपालित:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।”
Verse 31
प्रकृष्ट च यया पुत्र पुण्यं चीर्ण यथाबलम्
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਅਤੇ, ਪੁੱਤਰ, ਉਸ (ਉਸ ਦੇਵੀ) ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 32
द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिण:,“कुरुनन्दन! जिन्होंने द्रौपदीके साथ अत्याचार किया, तुम्हारे ऐश्वर्यका अपहरण किया, वे क्रूरकर्मी मेरे पुत्र क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्धमें मारे गये हैं। अब उनके लिये कुछ करनेकी आवश्यकता नहीं दिखायी देती है
“ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨਾਲ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਲੁੱਟ ਲਿਆ—”
Verse 33
समतीता नृशंसास्ते स्वधर्मेण हता युधि । न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन,“कुरुनन्दन! जिन्होंने द्रौपदीके साथ अत्याचार किया, तुम्हारे ऐश्वर्यका अपहरण किया, वे क्रूरकर्मी मेरे पुत्र क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्धमें मारे गये हैं। अब उनके लिये कुछ करनेकी आवश्यकता नहीं दिखायी देती है
“ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਹੁਣ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।”
Verse 34
सर्वे शस्त्रभूृतां लोकान् गतास्तेडभिमुखं हता: । आत्मनस्तु हित॑ पुण्यं प्रतिकर्तव्यमद्य वै
ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜੋ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
त्वं तु शस्त्रभतां श्रेष्ठ सततं धर्मवत्सल:,“तुम शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ और सदा धर्मपर अनुराग रखनेवाले हो। राजा समस्त प्राणियोंके लिये गुरुजनकी भाँति आदरणीय होता है। इसलिये तुमसे ऐसा अनुरोध करता हूँ। वीर! तुम्हारी अनुमति मिल जानेपर मैं वनको चला जाऊँगा
ਤੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 36
राजा गुरु: प्राणभृतां तस्मादेतद् ब्रवीम्यहम् । अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम्,“तुम शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ और सदा धर्मपर अनुराग रखनेवाले हो। राजा समस्त प्राणियोंके लिये गुरुजनकी भाँति आदरणीय होता है। इसलिये तुमसे ऐसा अनुरोध करता हूँ। वीर! तुम्हारी अनुमति मिल जानेपर मैं वनको चला जाऊँगा
ਰਾਜਾ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਵਰਗਾ ਆਦਰਨੀਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਮੈਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 37
चीरवल्कलभूद् राजन् गान्धार्या सहितोडनया । तवाशिष: प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचर:,“राजन! वहाँ मैं चीर और वल्कल धारण करके इस गान्धारीके साथ वनमें विचरूँगा और तुम्हें आशीर्वाद देता रहूँगा
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚੀਰ ਤੇ ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਾਂਗਾ; ਵਨਵਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 38
उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ । पुत्रेष्वैश्वर्यमाधाय वयसो<न्ते वनं नूप,“तात! भरतश्रेष्ठ नरेश्वर! हमारे कुलके सभी राजाओंके लिये यही उचित है कि वे अन्तिम अवस्थामें पुत्रोंको राज्य देकर स्वयं वनमें पधारें
ਤਾਤ, ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨ੍ਰਿਪ, ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਕੇ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारो5पि वा वसन् । पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तप: परम्,“वीर! वहाँ मैं वायु पीकर अथवा उपवास करके रहूँगा तथा अपनी इस धर्मपत्नीके साथ उत्तम तपस्या करूँगा
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵੀਰ! ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਮ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 40
त्वं चापि फलभाक् तात तपस: पार्थिवो हासि । फलभाजो हि राजान: कल्याणस्येतरस्य वा,“बेटा! तुम भी उस तपस्याके उत्तम फलके भागी बनोगे; क्योंकि तुम राजा हो और राजा अपने राज्यके भीतर होनेवाले भले-बुरे सभी कर्मोंके फलभागी होते हैं!
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ। ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
युधिछिर उवाच नमां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दु:खिते नृप । धिड्मामस्तु सुदुर्बुद्धि राज्यसक्तं प्रमादिनम्,युधिष्ठिरने कहा--महाराज! आप यहाँ रहकर इस प्रकार दुःख उठा रहे थे और मुझे इसकी जानकारी न हो सकी, इसलिये अब यह राज्य मुझे प्रसन्न नहीं रख सकता। हाय! मेरी बुद्धि कितनी खराब है? मुझ-जैसे प्रमादी और राज्यासक्त पुरुषको धिक्कार है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਧਿਕ्कार ਹੈ ਮੈਨੂੰ—ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿੰਨੀ ਮੰਦੀ ਨਿਕਲੀ! ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਤੇ ਰਾਜ-ਆਸਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 42
यो5हं भवन्न्तं दुःखार्तमुपवासकृशं भूशम् । जिताहारं क्षितिशयं न विन्दे भ्रातृभि: सह,आप दुःखसे आतुर और उपवास करनेके कारण अत्यन्त दुर्बल होकर पृथ्वीपर शयन कर रहे हैं तथा भोजनपर भी संयम कर लिया है और मैं भाइयोंसहित आपकी इस अवस्थाका पता ही न पा सका
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਪਵਾਸਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲਾ ਸਕਿਆ।
Verse 43
अहो<स्मि वज्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना । विश्वासयित्वा पूर्व मां यदिदं दुःखमश्लुथा:,अहो! आपने अपने विचारोंको छिपाकर मुझ मूर्खको अबतक धोखेमें ही डाल रखा था; क्योंकि पहले मुझे यह विश्वास दिलाकर कि मैं सुखी हूँ, आप आजतक यह दुःख भोगते रहे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਏ! ਗੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭੇਦ ਲੁਕਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਇਸ ਮੂਰਖ ਨੂੰ, ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 44
कि मे राज्येन भोगैर्वा कि यज्ञै: कि सुखेन वा । यस्य मे त्वं महीपाल दुःखान्येतान्यवाप्तवान्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ! ਰਾਜ, ਭੋਗ, ਯੱਗ ਜਾਂ ਸੁਖ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹੇ ਹਨ?
Verse 45
महाराज! इस राज्यसे, इन भोगोंसे, इन यज्ञोंसे अथवा इस सुख-सामग्रीसे मुझे क्या लाभ हुआ? जब कि मेरे ही पास रहकर आपको इतने दुःख उठाने पड़े ।। पीडित॑ं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च । अनेन वचसा तुभ्यं दुःखितस्य जनेश्वर,जनेश्वर! आप दुःखी होकर जो ऐसी बात कह रहे हैं, इससे मैं उस समस्त राज्यको और अपनेको भी दुःखित समझता हूँ
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਰਾਜ, ਇਹ ਭੋਗ, ਇਹ ਯੱਗ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਖ-ਸਾਮਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ? ਅਤੇ ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
Verse 46
भवान् पिता भवान् माता भवान् नः परमो गुरु: । भवता विप्रहीणा वै क्व नु तिष्ठामहे वयम्,आप ही हमारे पिता, आप ही माता और आप ही हमारे परम गुरु हैं। आपसे विलग होकर हम कहाँ रहेंगे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕ ਸਕਾਂਗੇ?
Verse 47
औरसो भवतः: पुत्रो युयुत्सुर्न॒पसत्तम । अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान्,नृपश्रेष्ठी महाराज! युयुत्सु आपके औरस पुत्र हैं; ये ही राजा हों अथवा और किसीको जिसे आप उचित समझते हों, राजा बना दें या स्वयं ही इस राज्यका शासन करें। मैं ही वनको चला जाऊँगा। पिताजी! मैं पहलेसे ही अपयशकी आगमें जल चुका हूँ, अब पुनः आप भी मुझे न जलाइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯੁਯੁਤਸੁ ਤੁਹਾਡਾ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ—ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਸਮਝੋ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿਓ—ਅਥਵਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜ ਚਲਾਓ। ਮੈਂ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਪਯਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਨਾ ਸਾੜੋ।
Verse 48
अहूं वन॑ गमिष्यामि भवानू् राज्यं प्रशासतु । न मामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमहसि,नृपश्रेष्ठी महाराज! युयुत्सु आपके औरस पुत्र हैं; ये ही राजा हों अथवा और किसीको जिसे आप उचित समझते हों, राजा बना दें या स्वयं ही इस राज्यका शासन करें। मैं ही वनको चला जाऊँगा। पिताजी! मैं पहलेसे ही अपयशकी आगमें जल चुका हूँ, अब पुनः आप भी मुझे न जलाइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਚਲਾਓ। ਮੈਂ ਅਪਯਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਨਾ ਸਾੜੋ।
Verse 49
नाहं राजा भवान् राजा भवत:ः परवानहम् । कथं गुरु त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे,मैं राजा नहीं, आप ही राजा हैं। मैं तो आपकी आज्ञाके अधीन रहनेवाला सेवक हूँ। आप धर्मके ज्ञाता गुरु हैं। मैं आपको कैसे आज्ञा दे सकता हूँ
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਹੋ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?
Verse 50
न मन्युहदि न: कश्चित् सुयोधनकृतेडनघ । भवितव्यं तथा तद्धि वयं चान्ये च मोहिता:,निष्पाप नरेश! दुर्योधनने जो कुछ किया है, उसके लिये हमारे हृदयमें तनिक भी क्रोध नहीं है। जो कुछ हुआ है, वैसी ही होनहार थी। हम और दूसरे लोग उसीसे मोहित थे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨਿਰਪਾਪ! ਸੁਯੋਧਨ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਸੀ; ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹੇ।
Verse 51
वयं पुत्रा हि भवतो यथा दुर्योधनादय: । गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम,जैसे दुर्योधन आदि आपके पुत्र थे, वैसे ही हम भी हैं। मेरे लिये गान्धारी और कुन्तीमें कोई अन्तर नहीं है
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।
Verse 52
स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि | पृष्ठतस्त्वनुयास्थामि सत्यमात्मानमालभे,राजन्! यदि आप मुझे छोड़कर चले जायूँगे तो मैं अपनी सौगन्ध खाकर सत्य कहता हूँ कि मैं भी आपके पीछे-पीछे चल दूँगा
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ— ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗਾ।
Verse 53
इयं हि वसुसम्पूर्णा मही सागरमेखला । भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत्,आपके त्याग देनेपर यह धन-धान्यसे परिपूर्ण समुद्रसे घिरी हुई सारी पृथ्वीका राज्य भी मुझे प्रसन्न नहीं रख सकता
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।
Verse 54
भवदीयमिदं सर्व शिरसा त्वां प्रसादये । त्वदधीना: सम राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वर:,राजेन्द्र! यह सब कुछ आपका है। मैं आपके चरणोंपर मस्तक रखकर प्रार्थना करता हूँ कि आप प्रसन्न हो जाइये। हम सब लोग आपके अधीन हैं। आपकी मानसिक चिन्ता दूर हो जानी चाहिये
ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦਾ ਜ਼ਵਰ, ਅੰਦਰਲੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 55
भवितव्यमनुप्राप्तो मन्ये त्वं वसुधाधिप । दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्षिष्ये मनसो ज्वरम्,पृथ्वीनाथ! मैं समझता हूँ कि आप भवितव्यताके वशमें पड़ गये थे। यदि सौभाग्यवश मुझे आपकी सेवाका अवसर मिलता रहा तो मेरी मानसिक चिन्ता दूर हो जायगी
ਹੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪ! ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਹੋਣਾ ਨਿਯਤ ਸੀ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਜੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਜ਼ਵਰ, ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 56
धृतराष्ट उवाच तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन । उचितं च कुले5स्माकमरण्यगमन प्रभो,धृतराष्ट्र बोले--बेटा! कुरुनन्दन! अब मेरा मन तपस्यामें ही लग रहा है। प्रभो! जीवनकी अन्तिम अवस्थामें वनको जाना हमारे कुलके लिये उचित भी है
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਪੁੱਤਰ! ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੋ! ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਲਈ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 57
चिरमस्म्युषित: पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया । वृद्ध मामप्यनुज्ञातुमर्हसि त्वं नराधिप,पुत्र! नरेश्वर! मैं दीर्घकालतक तुम्हारे पास रह चुका और तुमने भी बहुत दिनोंतक मेरी सेवा-शुश्रूषा की। अब मेरी वृद्धावस्था आ गयी। अब तो मुझे वनमें जानेकी अनुमति देनी ही चाहिये
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਪੁੱਤਰ! ਨਰਾਧਿਪ! ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 58
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानं कृताञज्जलिम् | उवाच वचन राजा धृतराष्ट्रोम्बिकासुत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! धृतराष्ट्रकी यह बात सुनकर धर्मराज युधिष्ठछिर काँपने लगे और हाथ जोड़कर चुपचाप बैठे रहे। अम्बिकानन्दन राजा धुृतराष्ट्रने उनसे उपर्युक्त बात कहकर महात्मा संजय और महारथी कृपाचार्यसे कहा--“मैं आपलोगोंके द्वारा राजा युधिष्ठिरको समझाना चाहता हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅੰਬਿਕਾ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 59
संजयं च महात्मानं कृपं चापि महारथम् | अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्धिर्वसुधाधिपम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ—ਮਹਾਤਮਾ ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਪ ਸਮੇਤ—ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 60
म्लायते मे मनो हीद॑ मुखं च परिशुष्यति । वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव ह,“एक तो मेरी वृद्धावस्था और दूसरे बोलनेका परिश्रम, इन कारणोंसे मेरा जी घबरा रहा है और मुँह सूखा जाता है”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੁਰਝਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਧੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।”
Verse 61
इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धों राजा कुरूद्वह: । गान्धारीं शिश्रिये धीमान् सहसैव गतासुवत्,ऐसा कहकर धर्मात्मा बूढ़े राजा कुरुकुलशिरोमणि बुद्धिमान धृतराष्ट्रने सहसा ही निर्जीवकी भाँति गान्धारीका सहारा ले लिया
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਬੁੱਢਾ, ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬੇਜਾਨ-ਸਾ ਹੋ ਕੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਬੈਠਾ।
Verse 62
3 ॥ है के १) ल् |] 5) गः हि है| 02) १ | + त॑ तु दृष्टवा समासीनं विसंज्ञमिव कौरवम् । आर्ति राजागमत् तीव्रां कौन्तेय: परवीरहा,कुरुराज धृतराष्ट्रको संज्ञाहीन-सा बैठा देख शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले कुन्तीकुमार राजा युथधिष्ठिरको बड़ा दुःख हुआ
ਕੌਰਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੇਹੋਸ਼-ਸਾ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੀਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕੌਂਤੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਤੀਖਾ ਦੁੱਖ ਆ ਘੇਰਿਆ।
Verse 63
युधिष्ठिर उदाच यस्य नागसहस्रेण शतसंख्येन वै बलम् । सो<थयं नारीं व्यपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत्,युधिष्ठिरने कहा--ओह! जिसमें एक लाख हाथियोंके समान बल था, वे ही ये राजा धृतराष्ट्र आज प्राणहीन-से होकर स्त्रीका सहारा लिये सो रहे हैं
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹਾਇ! ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲੱਖ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅੱਜ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬੇਜਾਨ-ਸਾ ਪਿਆ ਹੈ।”
Verse 64
आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा | चूर्णीकृता बलवता सो5बलामा॒श्रित: स्त्रियम्,जिन बलवान नरेशने पहले भीमसेनकी लोहमयी प्रतिमाको चूर्ण कर डाला था, वे आज अबला नारीके सहारे पड़े हैं
ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਬਲਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्॒ बुद्धि धिक् च मे श्रुतम् यत्कृते पृथिवीपाल: शेतेडयमतथोचित:,मुझे धर्मका कोई ज्ञान नहीं है। मुझे धिक्कार है। मेरी बुद्धि और विद्याको भी धिक्कार है, जिसके कारण ये महाराज इस समय अपने लिये अयोग्य अवस्थामें पड़े हुए हैं
ਧਿਕ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ! ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ, ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਵੀ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਇਹ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 66
अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम । यदि राजा न भुद्धक्तेड्यं गान्धारी च यशस्विनी,प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीम: स परुषं वच: । राजा धृतराष्ट्रकी जो दुष्टतापूर्ण मन्त्रणाएँ होती थीं और तदनुसार ही जो उनके कई दुर्बर्ताव हुए थे, उन्हें सदा भीमसेन याद रखते थे। एक दिन अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने अपने मित्रोंके बीचमें बारंबार अपनी भुजाओंपर ताल ठोंका और धुृतराष्ट्र एवं गान्धारीको सुनाते हुए रोषपूर्वक यह कठोर वचन कहा। वे अपने शत्रु दुर्योधन, कर्ण और दुःशासनको याद करके यों कहने लगे-- यदि यशस्विनी गान्धारी देवी और राजा धुृतराष्ट्र भोजन नहीं करते हैं तो अपने इन गुरुजनोंकी भाँति मैं भी उपवास करूँगा
ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਜਨ ਵਾਂਗ ਉਪਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਜਯ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਾਂਗਾ।
Verse 67
वैशम्पायन उवाच ततो<स्य पाणिना राजन् जलशीतेन पाण्डव: । उरो मुखं च शनकै: पर्यमार्जत धर्मवित्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! यह कहकर धर्मके ज्ञाता पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरने जलसे शीतल किये हुए हाथसे धृतराष्ट्रकी छाती और मुहको धीरे-धीरे पोंछा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ) ਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਿਆ।
Verse 68
तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना । पाणिस्पर्शेन राज्ञ: स राजा संज्ञामवाप ह,महाराज युधिष्ठिरके रत्नौषधिसम्पन्न उस पवित्र एवं सुगन्धित कर-स्पर्शसे राजा धृतराष्ट्रकी चेतना लौट आयी
ਰਤਨ-ਔਖਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਾਜਹੱਥ ਦੇ ਉਸ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ।
Verse 69
धृतराष्ट्र रवाच स्पृश मां पाणिना भूय: परिष्वज च पाण्डव | जीवामीवातिसंस्पर्शात् तव राजीवलोचन,धृतराष्ट्र बोले--कमलनयन पाण्डुनन्दन! तुम फिरसे मेरे शरीरपर अपना हाथ फेरो और मुझे छातीसे लगा लो। तुम्हारे सुखदायक स्पर्शसे मानो मेरे शरीरमें प्राण आ जाते हैं
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਕਮਲ-ਨੈਣ ਪਾਂਡਵ! ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਗਲੇ ਲਗਾ। ਤੇਰੇ ਅਤਿ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 70
मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप । पाणिशभ्यां हि परिस्प्रष्टं प्रीणनं हि महन्मम,नरेश्वर! मैं तुम्हारा मस्तक सूँघना चाहता हूँ और अपने दोनों हाथोंसे तुम्हें स्पर्श करनेकी इच्छा रखता हूँ। इससे मुझे परम तृप्ति मिल रही है
ਹੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਤਸੱਲੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
Verse 71
अष्टमो हाद्य कालोडयमाहारस्य कृतस्य मे । येनाहं कुरुशार्टूल शकनोमि न विचेष्टितुम्,पिछले दिनों जब मैंने भोजन किया था, तबसे आज यह आठवाँ समय--चौथा दिन पूरा हो गया है। कुरुश्रेष्ठ इसीसे शिथिल होकर मैं कोई चेष्टा नहीं कर पाता
ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਮੈਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਜ ਅੱਠਵਾਂ ਪਹਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਚੌਥਾ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 72
व्यायामश्नायमत्यर्थ कृतस्त्वामभियाचता । ततो ग्लानमनास्तात नष्टसंज्ञ इवाभवम्,तात! तुमसे अनुरोध करनेके लिये बोलते समय मुझे बड़ा भारी परिश्रम करना पड़ा है। अत: क्षीणशक्ति होकर मैं अचेत-सा हो गया था
ਪੁੱਤਰ! ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਸ਼੍ਰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਕਤ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 73
तवामृतरसप्रख्यं हस्तस्पर्शमिमं प्रभो । लब्ध्वा संजीवितो5स्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह,प्रभो! तुम्हारे हाथोंका यह स्पर्श अमृत-रसके समान शीतल एवं सुखद है। कुरुकुलनाथ! इसे पाकर मुझमें नया जीवन आ गया है, मैं ऐसा मानता हूँ
ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਦਾ ਇਹ ਸਪਰਸ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਕੁਰੂ-ਕੁਲ ਦੇ ਧੁਰੇ! ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜੀ ਉਠਿਆ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 74
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेय: पित्रा ज्येष्ठेन भारत । पस्पर्श सर्वगात्रेषु सौहार्दात् तं शनैस्तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं--भारत! अपने ज्येष्ठ पितृव्य धृतराष्ट्रके ऐसा कहनेपर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने बड़े सस््नेहके साथ उनके समस्त अंगोंपर धीरे-धीरे हाथ फेरा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਜੇਠੇ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ।
Verse 75
उपलभ्य ततः प्राणान् धृतराष्ट्रो महीपति: । बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूथ्न्याजिप्रत पाण्डवम्,उनके स्पर्शसे राजा धृतराष्ट्रके शरीरमें मानो नूतन प्राण आ गये और उन्होंने अपनी दोनों भुजाओंसे युधिष्ठिरको छातीसे लगाकर उनका मस्तक सूँघा
ਤਦ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਛੂਹ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਮਿਲ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੂੰਘਿਆ।
Verse 76
नीता लोकममुं सर्वे नानाशस्त्रास्त्रयोधिन: । “मित्रो! मेरी भुजाएँ परिघके समान सुदृढ़ हैं। मैंने ही उस अंधे राजाके समस्त पुत्रोंको, जो नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा युद्ध करते थे, यमलोकका अतिथि बनाया है,विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्द:खिता भूशम् । अतिदुः:खात् तु राजानं नोचु: किंचन पाण्डवम् यह करुण दृश्य देखकर विदुर आदि सब लोग अत्यन्त दुःखी हो रोने लगे। अधिक दुःखके कारण वे लोग पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिससे कुछ न बोले
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਰੁਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਆਦਿ ਸਭ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋ ਪਏ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਾਂਡਵ-ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕੇ।
Verse 77
गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्धहती भृशम् । दुःखान्यधारयद् राजन् मैवमित्येव चाब्रवीत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਹਿਲ ਗਈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੀ ਹੋਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ— “ਇਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਨਾ ਕਰੋ।”
Verse 78
धर्मको जाननेवाली गान्धारी अपने मनमें दुःखका बड़ा भारी बोझ ढो रही थी। उसने दुःखोंको मनमें ही दबा लिया और रोते हुए लोगोंसे कहा--'ऐसा न करो” ।। इतरास्तु स्त्रिय: सर्वा: कुन्त्या सह सुदुःखिता: । नेत्रारागतविक्लेदै: परिवार्य स्थिता5भवन्,कुन्तीके साथ कुरुकुलकी अन्य स्त्रियाँ भी अत्यन्त दुःखी हो नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई उन्हें घेरकर खड़ी हो गयीं
ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮੜੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਨੇਤਰ ਭਿੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 79
अथाब्रवीत् पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् । अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ,तदनन्तर धृतराष्ट्रने पुन: युधिष्ठिससे कहा--'राजन्! भरतश्रेष्ठ! मुझे तपस्याके लिये अनुमति दे दो
ਤਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਖਿਆ— “ਰਾਜਨ! ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।”
Verse 80
ग्लायते मे मनस्तात भूयो भूय: प्रजल्पत: । न मामतः: परं पुत्र परिक्लेष्टमिहाहसि,“तात! बार-बार बोलनेसे मेरा जी घबराता है, अतः बेटा! अब मुझे अधिक कष्टमें न डालो”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤਾਤ! ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ! ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇ।”
Verse 81
तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम् । सर्वेषामेव योधानामार्तनादो महानभूत्,कौरवराज धुृतराष्ट्र जब पाण्डुपुत्र युधिष्ठिससे ऐसी बात कह रहे थे, उस समय वहाँ उपस्थित हुए समस्त योद्धा महान् आर्तनाद (हाहाकार) करने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਦੋਂ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਆਰਤਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 82
दृष्टवा कृशं विवर्ण च राजानमतथोचितम् । उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारणम्,अपने ताऊ महाप्रभु राजा धृतराष्ट्रको इस प्रकार उपवास करनेके कारण थके हुए, दुर्बल, कान्तिहीन, अस्थिचर्मावशिष्ट और अयोग्य अवस्थामें स्थित देख धर्मपुत्र युधिष्ठिर क्षोभजनित आँसू बहाते हुए उनसे इस प्रकार बोले--
ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਵਰਣਹੀਣ, ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜੋਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਣਸੋਭਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 83
धर्मपुत्र: स्वपितरं परिष्वज्य महाप्रभुम् । शोकजं बाष्पमुत्सृज्य पुनर्वचनमब्रवीत्,अपने ताऊ महाप्रभु राजा धृतराष्ट्रको इस प्रकार उपवास करनेके कारण थके हुए, दुर्बल, कान्तिहीन, अस्थिचर्मावशिष्ट और अयोग्य अवस्थामें स्थित देख धर्मपुत्र युधिष्ठिर क्षोभजनित आँसू बहाते हुए उनसे इस प्रकार बोले--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤ੍ਰਤੁਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 84
न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा । यथा तव प्रियं राज॑ंश्विकीर्षामि परंतप,'नरश्रेष्ठ! मैं न तो जीवन चाहता हूँ न पृथ्वीका राज्य। परंतप नरेश! जिस तरह भी आपका प्रिय हो, वही मैं करना चाहता हूँ
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੀ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 85
यदि चाहमनुग्राह्मो भवतो दयितो5पि वा । क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्याम्यहं परम्
ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਹਾਂ—ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਅਗਲਾ (ਉੱਚਾ) ਕਰਤੱਬ ਜਾਣਾਂਗਾ।
Verse 86
“यदि आप मुझे अपनी कृपाका पात्र समझते हों और यदि मैं आपका प्रिय होऊँ तो मेरी प्रार्थनासे इस समय भोजन कीजिये। इसके बाद मैं आगेकी बात सोचूँगा” ।। ततो<ब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् । अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुउ्जीयामिति कामये,तब महातेजस्वी धृतराष्ट्रने युधिष्ठिससे कहा--“बेटा! तुम मुझे वनमें जानेकी अनुमति दे दो तो मैं भोजन करूँ; यही मेरी इच्छा है”
ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇਂ, ਤਦ ਹੀ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।”
Verse 87
इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्र युधिष्ठिरम् । ऋषि: सत्यवतीपुत्रो व्यासो<भ्येत्य वचो<ब्रवीत्,महाराज धृतराष्ट्र युधिष्ठिससे ये बातें कह ही रहे थे कि सत्यवतीनन्दन महर्षि व्यासजी वहाँ आ पहुँचे और इस प्रकार कहने लगे
ਜਦ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਲ ਇਹ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸਤਿਆਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 93
याभ्यां दुर्योधनो नीत: क्षयं ससुतबान्धव: । 'ये मेरी दोनों भुजाएँ चन्दनसे चर्चित एवं चन्दन लगानेके ही योग्य हैं, जिनके द्वारा पुत्रों और बन्धु-बान्धवोंसहित राजा दुर्योधन नष्ट कर दिया गया”
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਚੰਦਨ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 116
गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्यलीकानि शुश्रुवे । समयके उलट-फेरको समझने और समस्त धर्मोको जाननेवाली बुद्धिमती गान्धारी देवीने भी इन कठोर वचनोंको सुना था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਰਬ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰ ਬੁੱਧਿਮਤੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਝੂਠੇ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਉਸ ਨੇ ਠੀਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਧਰਮ-ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।
Verse 126
राजा निर्वेदमापेदे भीमवाग्बाणपीडित: । उस समयतक उन्हें राजा युधिष्ठिरके आश्रयमें रहते पंद्रह वर्ष व्यतीत हो चुके थे। पंद्रहवाँ वर्ष बीतनेपर भीमसेनके वाग्बाणोंसे पीड़ित हुए राजा धृतराष्ट्रको खेद एवं वैराग्य हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੀਮ ਦੇ ਤੀਖੇ, ਬਾਣ ਵਰਗੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਖੇਦ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਵਾਗ-ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਬਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 136
श्वेताश्वो वाथ कुन्ती वा द्रौपदी वा यशस्विनी । कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरो इस बातकी जानकारी नहीं थी। अर्जुन, कुन्ती तथा यशस्विनी द्रौपदीको भी इसका पता नहीं था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵ ਨੂੰ, ਨਾ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ। ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ; ਅਰਜੁਨ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਰਹੇ।
Verse 156
वाष्पसंदिग्धमत्यर्थमिदमाह च तान् भृशम् | तदनन्तर धृतराष्ट्रने अपने मित्रोंको बुलवाया और नेत्रोंमें आँसू भरकर अत्यन्त गद्गद वाणीमें इस प्रकार कहा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰੁਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 163
ममापराधात् तत् सर्वमनुज्ञातं च कौरवै: । धृतराष्ट्र बोले--मित्रो! आपलोगोंको यह मालूम ही है कि कौरववंशका विनाश किस प्रकार हुआ है। समस्त कौरव इस बातको जानते हैं कि मेरे ही अपराधसे सारा अनर्थ हुआ है
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਮਿੱਤਰੋ! ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ; ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਨਰਥ ਵਾਪਰਿਆ।
Verse 173
दुर्योधनं कौरवाणामाधिपत्ये5 भ्यषेचयम् । दुर्योधनकी बुद्धिमें दुष्टता भरी थी। वह जाति-भाइयोंका भय बढ़ानेवाला था तो भी मुझ मूर्खने उसे कौरवोंके राजसिंहासनपर अभिषिक्त कर दिया
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ— “ਮੈਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਲਈ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੁਰਾਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।”
Verse 223
एतच्छेयस्तु परमममन्यत जनार्दन: । समस्त राजाओंका विनाश देखते हुए गदाग्रज भगवान् श्रीकृष्णने यही परम कल्याणकारी माना कि मैं पाण्डवोंका राज्य उन्हें लौटा दूँ; परंतु मैं वैसा नहीं कर सका
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ— “ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮੰਨਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਦਾਧਾਰੀ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਲਿਆਣ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਆਂ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਨਾ ਸਕਿਆ।”
Verse 236
हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रश: । इस तरह अपनी की हुई हजारों भूलें मैं अपने हृदयमें धारण करता हूँ, जो इस समय काँटोंके समान कसक पैदा करती हैं
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ— “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲ੍ਯ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜ੍ਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 243
अस्य पापस्य शुद्धयर्थ नियतो5स्मि सुदुर्मति: । विशेषत: पंद्रहवें वर्षमें आज मुझ दुर्बुद्धिकी आँखें खुली हैं और अब मैं इस पापकी शुद्धिके लिये नियमका पालन करने लगा हूँ
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ— “ਇਸ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ—ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਹੁਣ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਖ਼ਿਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਸੰਯਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 273
नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी । लोग युधिष्ठटिरके भयसे मेरे पास आते हैं। पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर मुझे आराम देनेके लिये अत्यन्त चिन्तित रहते हैं। मैं और यशस्विनी गान्धारी दोनों नियम-पालनके व्याजसे मृगचर्म पहन कुशासनपर बैठकर मन्त्रजप करते और भूमिपर सोते हैं
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ— “ਨਿਯਮ-ਪਾਲਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੈਂ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਤੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮੈਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਹੋਈਏ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਹਾਂ।”
Verse 283
नानुतप्यामि तच्चाहं क्षत्रधर्म हि ते विदुः । हम दोनोंके युद्धमें पीठ न दिखानेवाले सौ पुत्र मारे गये हैं, किंतु उनके लिये मुझे दुःख नहीं है; क्योंकि वे क्षत्रिय-धर्मको जानते थे (और उसीके अनुसार उन्होंने युद्धमें प्राण-त्याग किया है)
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਯੋਧਾ-ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ।”
Verse 296
भद्रं ते यादवीमातर्वचश्षेद॑ निबोध मे । अपने सुहृदोंसे ऐसा कहकर धृतराष्ट्र राजा युधिष्ठिससे बोले--“कुन्तीनन्दन! तुम्हारा कल्याण हो। तुम मेरी यह बात सुनो
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਯਾਦਵੀ ਮਾਤਾ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਸੁਣ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਿਆ; ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਬੋਲੇ— “ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।”
Verse 303
महादानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनः पुनः । “बेटा! तुम्हारे द्वारा सुरक्षित होकर मैं यहाँ बड़े सुखसे रहा हूँ। मैंने बड़े-बड़े दान दिये हैं और बारंबार श्राद्धकर्मोंका अनुष्ठान किया है
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।”
Verse 316
गान्धारी हतपुत्रेयं धैयेंणोदीक्षते च माम् । “पुत्र! जिसने अपनी शक्तिके अनुसार उत्कृष्ट पुण्यका अनुष्ठान किया है और जिसके सौ पुत्र मारे गये हैं, वही यह गान्धारीदेवी धैर्यपूर्वक मेरी देख-भाल करती है
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਗਾਂਧਾਰੀ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹੀ ਧੀਰਜ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਰਿਚਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।”
Verse 343
गान्धार्याश्रैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमरहसि । “वे सब युद्धमें सम्मुख मारे गये हैं, अतः शस्त्रधारियोंको मिलनेवाले लोकोंमें गये हैं। राजेन्द्र! अब तो मुझे और गान्धारीदेवीको अपने हितके लिये पवित्र तप करना है; अतः इसके लिये हमें अनुमति दो
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਤੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਡਿੱਗੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤਪ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ।”
Verse 559
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! धृतराष्ट्रकी यह बात सुनकर धर्मराज युधिष्ठछिर काँपने लगे और हाथ जोड़कर चुपचाप बैठे रहे। अम्बिकानन्दन राजा धुृतराष्ट्रने उनसे उपर्युक्त बात कहकर महात्मा संजय और महारथी कृपाचार्यसे कहा--“मैं आपलोगोंके द्वारा राजा युधिष्ठिरको समझाना चाहता हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ-ਨੰਦਨ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਾਰੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 2036
संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यते च माम् । विदुर, भीष्म, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, महात्मा भगवान् व्यास, संजय और गान्धारी देवीने भी मुझे पग-पगपर उचित सलाह दी, किंतु मैंने किसीकी बात नहीं मानी। यह भूल मुझे सदा संताप देती रहती है
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਛਤਾਵਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ, ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ, ਅਤੇ ਸੰਜਯ ਤੇ ਰਾਣੀ ਗਾਂਧਾਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਗ ਪਗ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਉਹੀ ਭੁੱਲ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a victorious ruler should treat defeated elders implicated in prior wrongdoing: Yudhiṣṭhira chooses disciplined restraint and honor, prioritizing social stability without publicly reopening accusations.
Ritual purity and intentional benevolence (japa, homa, blessings for opponents-turned-dependents) are portrayed as instruments of ethical repair, indicating that governance includes inner regulation and public reconciliation, not only administration.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter’s meta-function is implicit—positioning reconciliation, restraint, and ritualized goodwill as preparatory virtues for the epic’s later renunciatory and concluding movements.