Adhyaya 15
अध्याय १५ (Āśramavāsika-parva): धृतराष्ट्रस्य वनवासानुज्ञायाचनम् — Dhṛtarāṣṭra’s renewed plea for consent to forest-dwelling
Upa-parva: Āśramavāsika-parva: Dhṛtarāṣṭra’s Request for Permission and Public Mediation Episode
Vaiśaṃpāyana reports that the assembled citizens and countryside people, addressed by the aged Kuru king, become stunned and grief-stricken, repeatedly likened to those who have lost consciousness. Dhṛtarāṣṭra speaks again, presenting himself as old and bereaved, lamenting with Gāndhārī, and reminding the audience that his forest-withdrawal has already been sanctioned by his father’s lineal authority and by Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa, alongside dharma-knowing royal approval. He bows and requests permission once more. The community weeps, covering faces, struggling to endure the sorrow of separation. After regaining composure, they coordinate a unified response and entrust their message to a single brāhmaṇa. An elder, respected Bahvṛca named Sāmbākhya begins speaking: he validates the king’s statements, emphasizes mutual goodwill, praises the Kuru lineage’s historical care for subjects, asserts that neither Dhṛtarāṣṭra nor Duryodhana committed wrong against them in their experience of protection, and directs the king to follow Vyāsa’s instruction as the highest authority. The chapter thus stages public grief, mediated counsel, and the ethical formalities of renunciation from kingship.
Chapter Arc: हस्तिनापुर की राजमार्ग-भरी गलियों से धृतराष्ट्र का काँपते हाथों से अंजलि बाँधकर निकलना—एक ऐसे राजा का प्रस्थान, जो अब राज्य नहीं, प्रायश्चित्त चुन रहा है। → वर्धमान-द्वार से बाहर जाते हुए धृतराष्ट्र बार-बार जनसमूह को लौटाते हैं; नगर की भीड़ और परिवार की भीड़—दोनों का खिंचाव बढ़ता है। पाण्डव, सेवक, अन्तःपुर की स्त्रियाँ पीछे-पीछे चलती हैं। सहदेव और अन्य पुत्र कुन्ती से विनती करते हैं कि वह बहुओं सहित लौट आएँ, पर कुन्ती का संकल्प कठोर होता जाता है। → कुन्ती का निर्णायक वचन: वह गान्धारी के साथ तपस्विनी बनकर वन में रहेगी—मैल-कीचड़ धारण कर, सास-ससुर के चरणों की सेवा करेगी; पाण्डवों के अनुरोध, राज्य की सुविधा, और पुत्र-वधुओं की संगति—सबको त्यागकर। → कुन्ती पुत्रों को अंतिम उपदेश देती है—द्रौपदी को सदा प्रिय रखना, भाइयों को संतुष्ट रखना, कुल-धर्म और मर्यादा में स्थिर रहना। पाण्डव शोक में डूबकर भी मौन-स्वीकृति की ओर झुकते हैं; धृतराष्ट्र का प्रस्थान अब अपरिवर्तनीय हो जाता है। → वन-जीवन की कठोरता और वृद्धों के तप का परिणाम क्या होगा—और यह त्याग पाण्डवों के राज्य-धर्म को किस नई परीक्षा में डालेगा?
Shlokas
Verse 1
अपर बक। ] अति: घोडशो&< ध्याय: धृतराष्ट्रका पुरवासियोंको लौटाना और पाण्डवोंके अनुरोध करनेपर भी कुन्तीका वनमें जानेसे न रुकना वैशम्पायन उवाच ततः प्रासादहर्म्येषु वसुधायां च पार्थिव । नारीणां च नराणां च नि:स्वन: सुमहानभूत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦਨੰਤਰ ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ।
Verse 2
स राजा राजमार्गेण नूनारीसंकुलेन च | कथंचिन्निर्यया धीमान् वेपमान: कृताञज्जलि:
ਰਾਜਮਾਰਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਿਆਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 3
स वर्द्धमानद्वारेण निर्ययौ गजसाह्दयात् । विसर्जयामास च तं जनौघं स मुहुर्मुहु:
ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ‘ਵਰਧਮਾਨ’ ਨਾਮਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਗਜਸਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਆਏ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
वन॑ गन्तुं च विदुरो राज्ञा सह कृतक्षण: । संजयश्न महामात्र: सूतो गावल्गणिस्तथा,विदुर और गवल्गणकुमार महामात्र सूत संजयने राजाके साथ ही वनमें जानेका निश्चय कर लिया था
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰ ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਗਾਵਲਗਣੀ (ਗਾਵਲਗਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਸੂਤ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 5
कृपं निवर्तयामास युयुत्सुं च महारथम् । धृतराष्ट्री महीपाल: परिदाप्य युधिष्ठिरे,महाराज धुृतराष्ट्रने कृपाचार्य और महारथी युयुत्सुको युधिष्ठिरके हाथों सौंपकर लौटाया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹੀਪਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਯੁਯੁਤਸੁ ਨੂੰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਸੌਂਪ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਮੁੜ ਗਿਆ।
Verse 6
निवृत्ते पौरवर्गे च राजा सान्त:पुरस्तदा । धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञातो निवर्तितुमियेष ह,पुरवासियोंके लौट जानेपर अन्तःपुरकी रानियोंसहित राजा युधिष्ठिरने धृतराष्ट्रकी आज्ञा लेकर लौट जानेका विचार किया
ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 7
सो<ब्रवीन्मातरं कुन्तीं वनं तमनुजग्मुषीम् । अहं राजानमन्विष्ये भवती विनिवर्तताम्
ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ।”
Verse 8
वधूपरिवृता राज्ञि नगरं गन्तुमर्हसि । राजा यात्वेष धर्मात्मा तापस्ये कृतनिश्चय:
“ਹੇ ਰਾਣੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਰਾਜਾ—ਇਹ ਧਰਮਾਤਮਾ—ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 9
उस समय उन्होंने वनकी ओर जाती हुई अपनी माता कुन्तीसे कहा--'रानी मा! आप अपनी पुत्र-वधुओंके साथ लौटिये, नगरको जाइये। मैं राजाके पीछे-पीछे जाऊँगा; क्योंकि ये धर्मात्मा नरेश तपस्याके लिये निश्चय करके वनमें जा रहे हैं, अतः इन्हें जाने दीजिये” ।।
ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਤੁਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 10
कुन्त्युवाच सहदेवे महाराज माप्रसादं कृथा: क्वचित् | एष मामनुरक्तो हि राजंस्त्वां चैव सर्वदा
ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਸਹਦੇਵ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 11
कर्ण स्मरेथा: सतत संग्रामेष्वपलायिनम् । अवकीरण्णो हि समरे वीरो दुष्प्रज्ञया तदा
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਾ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 12
आयसं हृदयं नूनं मन्दाया मम पुत्रक । यत् सूर्यजमपश्यन्त्या: शतधा न विदीर्यते
ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਭਾਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ-ਨੰਦਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਟਦਾ।
Verse 13
एवं गते तु कि शक्यं मया कर्तुमरिंदम | मम दोषो<5यमत्यर्थ ख्यापितो यन्न सूर्यज:,शत्रुदमन! ऐसी दशामें मैं क्या कर सकती हूँ। यह मेरा ही महान् दोष है कि मैंने सूर्यपुत्र कर्णका तुमलोगोंको परिचय नहीं दिया
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ, ਜਦ ਗੱਲ ਇਥੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਰਨ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਹੈ।
Verse 14
तन्निमित्तं महाबाहो दान दद्यास्त्वमुत्तमम् । सदैव भ्रातृभि: सार्ध सूर्यजस्यारिमर्दन,महाबाहो! शत्रुमर्दन! तुम अपने भाइयोंके साथ सदा ही सूर्यपुत्र कर्णके लिये भी उत्तम दान देते रहना
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਮਰਦਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਵੀ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਰਹੀਂ।
Verse 15
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें धृतराफ्रका नगरसे निकलनाविषयक पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,द्रौपद्याश्न प्रिये नित्यं स्थातव्यमरिकर्शन । भीमसेनोडर्जुनश्वैव नकुलश्व कुरूद्वह
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਰਿਕਰਸ਼ਣ! ਤੈਨੂੰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਲਈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿਣ।
Verse 16
श्वश्रूश्वशुरयो: पादान् शुश्रूषन्ती वने त्वहम्,इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि आश्रमवासपर्वणि कुन्तीवनप्रस्थाने षोडशो<ध्याय:
“ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੀ।”
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स धर्मात्मा भ्रातृभि: सहितो वशी । विषादमगमद् धीमान् न च किंचिदुवाच ह
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਮਾਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਪਰ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 18
मुहूर्तमिव तु ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिर: । उवाच मातरं दीनश्रिन्ताशोकपरायण:,दो घड़ीतक कुछ सोच-विचारकर चिन्ता और शोकमें डूबे हुए धर्मराज युधिष्ठिरने मातासे दीन होकर कहा--
ਕੁਝ ਪਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦीन ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 19
किमिदं ते व्यवसित नैवं त्वं वक्तुमरहसि । न त्वामभ्यनुजानामि प्रसाद कर्तुमहसि
“ਮਾਤਾ! ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ? ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।”
Verse 20
पुरोद्यतान् पुरा हास्मानुत्साहा प्रियदर्शने । विदुलाया वचोभिस्त्व॑ नास्मान् संत्यक्तुमहसि
ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨੇ! ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਤੂੰ ਵਿਦੁਲਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 21
निहत्य पृथिवीपालानू् राज्यं प्राप्तमिदं मया | तव प्रज्ञामुपश्रुत्य वासुदेवान्नरर्षभात्
ਅਨੇਕ ਧਰਤੀਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਆਈ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਜ్ఞਾਵਾਨ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ।
Verse 22
क्व सा बुद्धिरियं चाद्य भवत्या यच्छुतं मया । क्षत्रधर्मे स्थितिं चोक्त्वा तस्याश्ष्यवितुमिच्छसि
ਕਿੱਥੇ ਤੇਰੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅੱਜ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ! ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 23
अस्मानुत्सृज्य राज्यं च स्नुषा हीमा यशस्विनि । कथं वत्स्यसि दुर्गेषु वनेष्वद्य प्रसीद मे
ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਮਾਤਾ! ਸਾਨੂੰ, ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗੀ? ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ।
Verse 24
इति बाष्पकला वाच: कुन्ती पुत्रस्य शृण्वती | सा जगामाश्रुपूर्णाक्षी भीमस्तामिदमब्रवीत्
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ, ਗਦਗਦ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁੰਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ; ਪਰ ਉਹ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੀ ਰਹੀ। ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 25
यदा राज्यमिदं कुन्ति भोक्तव्यं पुत्रनिर्जितम् । प्राप्तव्या राजधर्माश्व तदेयं ते कुतो मति:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁੰਤੀ! ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਇਹ ਰਾਜ ਭੋਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠਿਆ?
Verse 26
कि वयं कारिता: पूर्व भवत्या पृथिवीक्षयम् | कस्य हेतो: परित्यज्य वन॑ गन्तुमभीप्ससि,“यदि ऐसा ही करना था तो आपने इस भूमण्डलका विनाश क्यों करवाया? क्या कारण है कि आप हमें छोड़कर वनमें जाना चाहती हैं?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਇਆ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 27
वनाच्चापि किमानीता भवत्या बालका वयम् | दुःखशोकसमाविष्टौ माद्रीपुत्राविमौ तथा,“जब आपको वनमें ही जाना था, तब आप हमको और दु:ख-शोकमें डूबे हुए उन माद्रीकुमारोंको बाल्यावस्थामें वनसे नगरमें क्यों ले आयीं?
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਹੀ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਲਿਆਈਂ? ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਲਿਆਈਂ?
Verse 28
प्रसीद मातर्मा गास्त्वं वनमद्य यशस्विनि । श्रियं यौधिष्ठिरी मातर्भुड्क्ष्य तावद् बलार्जिताम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਤਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ! ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ। ਮਾਤਾ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਉਹ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਭੋਗ—ਜੋ ਬਲ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 29
इति सा निश्चितैवाशु वनवासाय भाविनी । लालप्यतां बहुविध॑ पुत्राणां नाकरोद् वच:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ ਕੁੰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ।
Verse 30
द्रौपदी चान्वयाच्छवश्रृं विषण्णवदना तदा । वनवासाय गच्छन्तीं रुदती भद्रया सह
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤੁਰਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈ।
Verse 31
सा पुत्रान् रुदतः सर्वान् मुहुर्मुहुरवेक्षती । जगामैव महाप्राज्ञा वनाय कृतनिश्चया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਵਨ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 32
अन्वयु: पाण्डवास्तां तु सभृत्यान्त:पुरास्तथा । ततः प्रमृज्य साश्रूणि पुत्रान् वचनमब्रवीत्
ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਤਦ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਛ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 153
समाधेयास्त्वया राजंस्त्वय्यद्य कुलधूर्गता । शत्रुसूदन! मेरी बहू द्रौपदीका भी सदा प्रिय करते रहना। कुरुश्रेष्ठ. तुम भीमसेन, अर्जुन और नकुलको भी सदा संतुष्ट रखना। आजसे कुरुकुलका भार तुम्हारे ही ऊपर है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੁਲ ਦਾ ਭਾਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ, ਮੇਰੀ ਨੂੰਹ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖੀਂ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭੀਮਸੈਨ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖੀਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।
Verse 163
गान्धारीसहिता वत्स्ये तापसी मलपड्किनी । अब मैं वनमें गान्धारीके साथ शरीरपर मैल एवं कीचड़ धारण किये तपस्विनी बनकर रहूँगी और अपने इन सास-ससुरके चरणोंकी सेवामें लगी रहूँगी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗੀ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਬਣ ਕੇ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡਿਆਂ—ਸੱਸ ਤੇ ਸਹੁਰੇ—ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੱਗੀ ਰਹਾਂਗੀ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is balancing civic attachment to a familiar ruler with the dharmic legitimacy of renunciation: the community must decide whether emotional dependence should delay a withdrawal already framed as ethically authorized.
Orderly counsel should transform collective grief into dharma-aligned action: the spokesman validates shared bonds yet prioritizes adherence to authoritative guidance (Vyāsa) and to established protocols for life-stage transition.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-function is structural—documenting how communal authorization and authoritative counsel legitimize renunciation within the epic’s ethical closure.