Shloka 44
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
(भत्रिरुवाच न जातु काम: कामनामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ।।
atrir uvāca—na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati | haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate || jagadagnir uvāca—pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam | tad dhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet ||
ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪੈਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਹੋਰ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ/ਉਪਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਧਨ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਧਨ ਲਈ ਲੋਭੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤਪੋ-ਧਨ ਰਿਸ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
विश्वामित्र उवाच
Educational Q&A
Indulgence does not extinguish desire; it intensifies it, like fire growing when fed with ghee. Therefore, restraint—especially a brāhmaṇa’s restraint from accepting gifts and from greed—is presented as essential to preserve tapas, which is declared to be the brāhmaṇa’s true wealth.
Within a didactic sequence of teachings in Anuśāsana-parvan, sages’ voices are cited: Atri offers a moral analogy about desire, and Jagadagni follows with a rule of conduct for brāhmaṇas—warning that accepting gifts and craving worldly wealth undermines self-control and causes one’s accumulated austerity to dissipate.