Shloka 16
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वर: । नारसिंहवपु: श्रीमान् केशव: पुरुषोत्तम:
yogo yogavidāṁ netā pradhāna-puruṣeśvaraḥ | nārasiṁha-vapuḥ śrīmān keśavaḥ puruṣottamaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨੇਤਾ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ, ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ—ਖ਼ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Lord is both the goal and the guide of spiritual discipline: He is ‘Yoga’ (inner restraint and realization), the leader of yogic knowers, and the sovereign over both Prakṛti (nature) and Puruṣa (spirit). Ethically, it links dharma to self-mastery and devotion to the highest ruler who sustains cosmic and inner order.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and praises the Supreme through a litany of divine names and attributes. Here he enumerates epithets of Keśava—highlighting His yogic guidance, metaphysical lordship, protective Narasiṁha form, and supreme status beyond the perishable and imperishable.