Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 104
भारभृत् कथितो योगी योगीश: सर्वकामद: । आश्रम: श्रमण: क्षाम: सुपर्णो वायुवाहन:
bhārabhṛt kathito yogī yogīśaḥ sarvakāmadāḥ | āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ‘ਭਾਰਭ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰਮਣ ਹੈ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕ੍ਸ਼ਾਮ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਪਰਨ ਹੈ—ਵੇਦ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਯੁਵਾਹਨ ਹੈ—ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the divine sustains the world and devotees (as ‘bhārabhṛt’ and ‘āśrama’), perfects spiritual discipline (as ‘yogī’ and ‘yogīśa’), grants rightful aspirations (‘sarvakāmadā’), and also enforces moral-cosmic balance by chastening wrongdoing and ending creation at the appointed time (‘śramaṇa’, ‘kṣāma’).
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma continues his instruction by praising the supreme deity through a sequence of epithets—each name highlighting a different aspect of divine power: support of the earth, mastery of yoga, beneficence toward devotees, and governance of cosmic processes like wind and dissolution.