Adhyaya 69
Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Duḥṣanta–Śakuntalā Episode)
Chapter 69 presents Śakuntalā’s structured ethical critique of Duḥṣanta’s refusal to acknowledge their son. She opens with a perception-based rebuke—seeing others’ minor faults while ignoring one’s own—then develops illustrative analogies (mirror imagery; the swine and the swan separating impurity from essence) to distinguish the foolish from the discerning in moral speech. The discourse shifts to rājadharma and filial duty: abandoning one’s son undermines prosperity, reputation, and posthumous welfare, while truth is elevated above ritual magnitude (truth outweighing vast sacrificial merit). Śakuntalā warns that falsehood severs association and asserts her son’s capacity to rule even without Duḥṣanta. The narrative then introduces Vaiśaṃpāyana’s frame: a bodiless celestial voice validates Śakuntalā’s claim, instructs acceptance, and assigns the name Bharata (linked to “bearing/supporting”). Duḥṣanta explains his earlier hesitation as concern for public doubt, then formally embraces the child and honors Śakuntalā. The chapter concludes with Bharata’s consecration and a genealogical-ideological bridge: Bharata’s fame becomes an eponym for the Bhārata lineage and the epic’s civilizational identity.
Chapter Arc: Janamejaya, eager to know how the lion among men obtained Shakuntala, asks Vaishampayana for the full account—thus the tale turns from genealogy to a living scene of pursuit and fate. → Vaishampayana describes King Dushyanta setting out with a vast retinue—warriors in varied arms and attire, conches and kettledrums resounding—entering the forest for the royal hunt. The chase scatters herds, dries throats with dust and thirst, and turns the woodland into a tumult where beasts and men collide. → In the thick of the hunt, Dushyanta’s prowess blazes: he cuts down charging threats with sword and spear, whirls the mace with practiced mastery, and the forest itself seems overrun by elephants and storm-like volleys—until the king stands as the axis of the chaos, feared by beasts and admired by onlookers who liken him to Indra. → The chapter settles with the image of Dushyanta’s irresistible might and royal momentum established—his hunt has become the narrative engine that will carry him toward the encounter destined to change his lineage. → The king’s onward movement into the forest points toward the imminent meeting with Shakuntala, left just beyond the chapter’s threshold.
Shlokas
Verse 1
अपन बक। है २ >> $. दूरवर्ती शत्रुपर गदा फेंकना 'प्रक्षे' कहलाता है। २. समीपवर्ती शत्रुपर गदाकी कोटिसे प्रहार करना “विक्षेप” कहा गया है। ३. जब शत्रु बहुत हों तो सब ओर गदाको घुमाते हुए शत्रुओंपर उसका प्रहार करना “परिक्षेप” है। ४. गदाके अग्रभागसे मारना “अभिक्षेप” कहलाता है। एकोनसप्ततितमो<ध्याय: दुष्पन्तका शिकारके लिये वनमें जाना और विविध हिंसक वन-जन्तुओंका वध करना जनमेजय उवाच सम्भवं भरतस्याहं चरितं च महामते: । शकुन्तलाय श्रोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਤੱਤਵਤಃ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला | त॑ वै पुरुषसिंहस्य भगवन् विस्तरं त्वहम्
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ਸਿੰਹ ਬੀਰ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच स कदाचिन्महाबाहु: प्रभूतनलवाहन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਬਹੁਤ ਸੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੈਂਕੜੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੰਦਰ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 4
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृत: । बलेन चतुरज्जेण वृत: परमवल्गुना
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 5
खड्गशक्तिधरैवीरिर्गदामुसलपाणिभि: । प्रासतोमरहस्तैश्व ययौ योधशतैर्वृत:,जब राजाने यात्रा की, उस समय खड्ग, शक्ति, गदा, मुसल, प्रास और तोमर हाथमें लिये सैकड़ों योद्धा उन्हें घेरे हुए थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਦ ਖੜਗ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਮੁਸਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸ ਤੇ ਤੋਮਰ ਫੜੇ ਹੋਏ—ਸੈਂਕੜੇ ਯੋਧੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਚਲੇ।
Verse 6
सिंहनादैश्व योधानां शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै: । रथनेमिस्वनैश्वैव सनागवरबूंहितैः
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਹਨਾਦ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਰਥ-ਚੱਕਿਆਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਗਜਾਂ ਦੀ ਤੁਰਹੀ-ਸਮਾਨ ਚੀਖ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਮਹਾਂ ਕੋਲਾਹਲ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 7
नानायुधधरैश्वापि नानावेषधरैस्तथा । ह्षितस्वनमिश्रैश्न क्षेगेडितास्फोटितस्वनै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਨਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਭਰੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਨਾਅਰੇ, ਖੇਡ-ਭਰੇ ਚੀਕਾਰੇ, ਅਤੇ ਤਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਝਟਕਣ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਹਾਂ ਕੋਲਾਹਲ ਉਠਿਆ।
Verse 8
आसीत् किलकिलाशब्दस्तस्मिन् गच्छति पार्थिवे । प्रासादवरशृज्गभस्था: परया नृपशो भया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ‘ਕਿਲਕਿਲਾ’ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ। ਉੱਤਮ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੋਂ ਪਰਮ ਅਭिभੂਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜ-ਜੁਲੂਸ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 9
ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् | शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम्
ਉੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਆਪਣਾ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸ਼ਤਰੂ-ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਗਜਾਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਾਧਿਪ।
Verse 10
पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं सम मेनिरे । अयं स पुरुषव्यात्रो रणे वसुपराक्रम:
ਉੱਥੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ (ਇੰਦਰ) ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਲਿਆ—“ਇਹੋ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘਰ ਹੈ; ਰਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਸੂਆਂ ਵਰਗਾ ਦੁರ್ಧਰਸ਼ ਹੈ।”
Verse 11
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ता: स्त्रिय: प्रेमणा नराधिपम्
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਨਰਾਧਿਪ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 12
तुष्ठवुः पुष्पवृष्टी क्ष ससृजुस्तस्य मूर्थनि । तत्र तत्र च विप्रेन्द्रै: स््तूयमान: समन््ततः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖੜੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 13
निर्ययौ परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया । त॑ं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्
ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲਿਆ—ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ—ਅਤੇ ਮੱਤੇ ਗਜਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 14
द्विजक्षत्रियविट्शूद्रा निर्यान्तमनुजग्मिरे । ददृशुर्वर्धभानास्ते आशीर्भिश्च॒ जयेन च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨਗਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ‘ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੇ ਖੈਰ-ਮੰਗਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 15
सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तथा । न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह,नगर और जनपदके लोग बहुत दूरतक उनके पीछे-पीछे गये। फिर महाराजकी आज्ञा होनेपर लौट आये
ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਏ।
Verse 16
सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिप: । महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸ ਰਥ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਗੱਜ ਉਠੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਗ ਤੱਕ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 17
स गच्छन् ददृशे धीमान् नन्दनप्रतिमं वनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्ण कपित्थधवसंकुलम्
ਇਉਂ ਚਲਦਿਆਂ ਚਲਦਿਆਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਵਰਗਾ ਮਨੋਹਰ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਬੇਲ, ਅੱਕ ਅਤੇ ਖੈਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਥ ਤੇ ਧਵ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਸੀ।
Verse 18
विषमं पर्वतस्रस्तैरश्मभिश्व समावृतम् । निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्
ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਸੀ; ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਕਈ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 19
मृगसिंहैर्व॒तं घोरैरन्यैश्वापि वनेचरै: । तद् वन॑ मनुजव्याघ्र: सभृत्ययलवाहन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਜੰਗਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਨਾਂ, ਸਿੰਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਵਨਚਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਸੇਵਕਾਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਹੁਤੇ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
लोडयामास दुष्यन्त: सूदयन् विविधान् मृगान् । बाणगोचरसपम्प्राप्तांस्तत्र व्याप्रगणान् बहूनू
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉੱਥੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਕਈ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
पातयामास दुष्यन्तो निर्बिभेद च सायकै: । दूरस्थान् सायकै: कांश्चिदभिनत् स नराधिप:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਦੂਰ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ।
Verse 22
अभ्याशमागतांश्वान्यान् खड्गेन निरकृन्तत । कांश्चिदेणान् समाजघ्ने शक््त्या शक्तिमतां वर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖੜਗ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ। ਸ਼ਕਤੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੁਝ ਏਣ (ਹਿਰਣ) ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲੇ) ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 23
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्व मतिमतां वर । भगवन! वीरवर दुष्यन्तने शकुन्तलाको कैसे प्राप्त किया? मैं पुरुषसिंह दुष्यन्तके उस चरित्रको विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ। तत्त्वज्ञ मुने! आप बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं। अतः ये सब बातें बताइये
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤੱਤਵਜ्ञ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਭਗਵਨ, ਵੀਰਵਰ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹ ਸਮਾਨ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੋ। (ਅੱਗੇ) ਅਸੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਗਦਾ ਘੁਮਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਉਹ ਤੋਮਰ, ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨਮੌਜੀ ਫਿਰਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੌਰਯ ਵਾਲੇ ਨਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਦਾ ਕੋਨਾ-ਕੋਨਾ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ। ਸਿੰਹ ਅਤੇ ਬਾਘ ਜੰਗਲ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੂਥਪਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਝੁੰਡ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਪਏ; ਕਈ ਟੋਲੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆ-ਪੱਟਾਂ ਵੱਲ ਗਏ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ; ਬੇਤਹਾਸਾ ਦੌੜ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਜਾਨਵਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 24
चचार स विनिष्नन् वै स्वैरचारान् वनद्विपान् । राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधेश्व समरप्रियै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਉੱਥੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ। ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ; ਰਾਜ-ਬਲ ਦੀ ਉਸ ਅਤਿਸ਼ਯਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
लोड्यमानं महारण्यं तत्यजु: सम मृगाधिपा: । तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੌਂਦ ਕੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪ—ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਬਾਘ—ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਯੂਥਪਤੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਪਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਖਰੇ ਟੋਲੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਆਰਤੀ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਭੱਜੇ।
Verse 26
मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्तत: । शुष्काश्चापि नदीर्गत्वा जलनैराश्यकर्शिता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਖਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪੱਟਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਗਏ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜਲ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
व्यायामक्लान्तह्ृदया: पतन्ति सम विचेतस: । क्षुत्पिपासापरीताश्र श्रान्ताश्न॒ पतिता भुवि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲਗਾਤਾਰ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਦੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਡੋਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਜੀਵ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 28
केचित् तत्र नरव्याप्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितै: । केचिदग्निमथोत्पाद्य संसाध्य च वनेचरा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਉਕਸੇ ਹੋਏ, ਬਾਘ-ਸੁਭਾਉ ਬਣ ਕੇ, ਅਭੱਖ ਵੀ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਨਵਾਸੀ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗੇ।
Verse 29
भक्षयन्ति सम मांसानि प्रकुट्य विधिवत् तदा । तत्र केचिद् गजा मत्ता बलिन: शस्त्रविक्षता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੁੱਖੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਸ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਬਲਵਾਨ, ਮਦਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛਤ-ਵਿਖਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਡ ਸਮੇਟ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 30
संकोच्याग्रकरान् भीता: प्रद्रवन्ति सम वेगिता: । शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु
ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ (ਸੁੰਡ) ਸਮੇਟ ਕੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਹ ਗੋਬਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਛੱਡਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 31
वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान् बहून् । तद् वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम् | व्यरोचत मृगाकीर्ण राज्ञा हतमृगाधिपम्
ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਭੱਜਦਿਆਂ ਭੱਜਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼—ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੌਜ-ਰੂਪੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਵਨ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪ (ਸਿੰਹ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 69
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने एकोनसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁੰਤਲੋਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 103
यस्य बाहुबलं प्राप्प न भवन्त्यसुहृदूगणा: । वहाँ देखती हुई स्त्रियोंने उन्हें वज्रपाणि इन्द्रके समान समझा और आपसमें वे इस प्रकार बातें करने लगीं--“सखियो! देखो तो सही
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ—“ਸਖਿਓ, ਵੇਖੋ! ਇਹੀ ਉਹ ਨਰਸਿੰਹ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਸੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹੁਬਲ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a ruler may deny a privately established relationship and child due to public doubt; the text evaluates this as a conflict between reputation-management and the non-negotiable duty of satya and पुत्रधर्म.
Truth is treated as the highest dharma and a stabilizing public good: discernment in speech, self-scrutiny, and fidelity to one’s obligations are presented as superior to mere external prestige or ritual magnitude.
A formal phalaśruti is not stated; instead, the chapter offers meta-validation through narrative authority (celestial testimony) and genealogical consequence: Bharata’s recognition becomes the legitimizing hinge for the Bhārata lineage and the epic’s historical self-identification.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.