Adhyaya 181

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें औवॉपाख्यानविषयक एक सौ अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८० ॥। ऑपनआक्रात [छ। अंक एकाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: राजा कल्माषपादको ब्राह्मणी आंगिरसीका शाप अजुन उवाच राज्ञा कल्माषपादेन गुरी ब्रह्मविदां वरे । कारणं कि पुरस्कृत्य भार्या वै संनियोजिता

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗੰਧਰਵਰਾਜ! ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਿਯੋਗ ਕਰਵਾਇਆ?

Verse 2

जानता वै परं धर्म वसिष्ठेन महात्मना । अगम्यागमनं कस्मात्‌ कृतं तेन महर्षिणा,तथा उत्तम धर्मके ज्ञाता महात्मा महर्षि वसिष्ठने यह परस्त्रीगमनका पाप कैसे किया?

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ‘ਅਗਮ੍ਯਾਗਮਨ’—ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀਗਮਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ?

Verse 3

अधर्मिष्ठं वसिछेन कृतं चापि पुरा सखे । एतन्मे संशयं सर्व छेत्तुमहसि पृच्छत:

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਖੇ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਜੋ ਅਧਰਮ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ; ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ।

Verse 4

गन्धर्व उवाच धनंजय निबोधेदं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वसिष्ठ प्रति दुर्धर्ष तथा मित्रसहं नृपम्‌

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਦੁರ್ಧਰਸ਼ ਵੀਰ! ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਥਾਵਤ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 5

कथितं ते मया सर्व यथा शप्तः स पार्थिव: । शक्तिना भरतश्रेष्ठ वासिछ्लेन महात्मना,भरतश्रेष्ठ! वसिष्ठपुत्र महात्मा शक्तिसे राजा कल्माषपादको जिस प्रकार शाप प्राप्त हुआ, वह सब प्रसंग मैं आपसे कह चुका हूँ

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।

Verse 6

स तु शापवशं प्राप्त: क्रोधपर्याकुलेक्षण: । निर्जगाम पुराद्‌ राजा सहदार: परंतप:

ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 7

अरण्यं निर्जनं गत्वा सदार: परिचक्रमे । नानामृगगणाकीर्ण नानासत्त्वसमाकुलम्‌

ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਹ ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭਟਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਰਣ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਗੁੰਜਲਕ ਸੀ।

Verse 8

नानागुल्मलताच्छन्न॑ नानाद्रुमसमावृतम्‌ | अरण्यं घोरसंनादं शापग्रस्त: परिभ्रमन्‌

ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਜੰਗਲ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਪ-ਗ੍ਰਸਤ ਰਾਜਾ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 9

स कदाचित क्षुधाविष्टो मृगयन्‌ भक्ष्यमात्मन: । ददर्श सुपरिक्लिष्ट: कम्मिंश्रिन्निर्जने वने

ਇੱਕ ਦਿਨ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਦੇਖਿਆ; ਰਾਕਸ਼ਸ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਤਿ ਭੈਭੀਤ ਹੋਏ, ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 10

ब्राह्मणं ब्राह्मणीं चैव मिथुनायोपसंगतौ । तौतं वीक्ष्य सुवित्रस्तावकृतार्थोी प्रधावितो

ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 11

तयो: प्रद्रवतोर्विप्रं जग्राह नृपतिर्बलात्‌ | दृष्टवा गृहीतं भर्तारमथ ब्राह्म॒ण्यभाषत,उन भागते हुए दम्पतिमेंसे ब्राह्मणको राजाने बलपूर्वक पकड़ लिया। पतिको राक्षसके हाथमें पड़ा देख ब्राह्मणी बोली--

As the two fled, the king seized the Brahmin by force. Seeing her husband caught in the grasp of the (Gandharva-like) captor, the Brahmin woman spoke—setting the stage for an appeal grounded in dharma, protection of the innocent, and the limits of royal power.

Verse 12

शृणु राजन्‌ मम वचो यत्‌ त्वां वक्ष्यामि सुव्रत । आदित्यवंशप्रभवस्त्वं हि लोके परिश्रुत:

“Listen, O king, to my words—what I am about to tell you. O ruler of excellent vows and self-restraint, you are born of the Solar dynasty and are renowned throughout the world.”

Verse 13

अप्रमत्त: स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रत: । शापोपहत दुर्धर्ष न पापं कर्तुमहसि

Verse 14

ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते भर्तृव्यसनकर्शिता । अकृतार्था हाहं भर्त्रा प्रसवार्थ समागता

“But when the proper season arrived, I—worn down by the calamity that had befallen my husband—came to my husband seeking the begetting of a child; yet I remained unfulfilled. Alas!”

Verse 15

एवं विक्रोशमानायास्तस्यास्तु स नृशंसवत्‌

Even as the brahmin woman cried out and pleaded, the king—acting with ruthless cruelty—devoured her husband, like a tiger killing and eating a desired deer. Then, tormented by anger, the tears that fell from the brahmin woman’s eyes onto the earth turned into blazing fire; that fire burned the spot to ashes. Thereafter, afflicted by separation from her husband and scorched by grief, she, filled with wrath, pronounced a curse upon the royal sage Kalmāṣapāda: “Wretch! My desire concerning my husband had not yet been fulfilled, and yet you, like a savage, have before my very eyes made my illustrious beloved husband your prey. Therefore, fool—struck by my curse—you shall die the very moment you unite with your wife during her fertile season. And the wife you have will conceive a son through union with those very sons of the great seer Vasiṣṭha whom you have slain. O basest of kings, that son alone will carry on your lineage.”

Verse 16

भर्तरें भक्षयामास व्याप्रो मृगमिवेप्सितम्‌ । तस्या: क्रोधाभिभूताया यान्यश्रूण्यपतन्‌ भुवि

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਮਨਚਾਹੇ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਭੱਖ ਲਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਅੰਸੂ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਭੜਕ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਪਤੀ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੰਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ— “ਹੇ ਨੀਚ! ਮੇਰੀ ਪਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਛਾ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ ਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸਤਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੇਰੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਰਬੁੱਧੀ! ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇਗੀ; ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਏਗਾ।”

Verse 17

सोडग्नि: समभवद्‌ दीप्तस्तं च देशं व्यदीपयत्‌ । ततः सा शोकसंतप्ता भर्तृव्यसनकर्शिता

ਇੱਕ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ ਬਿਪਤਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ—ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਖੜੀ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 18

कल्माषपादं राजर्षिमशपद्‌ ब्राह्मणी रुषा । यस्मान्ममाकृतार्थायास्त्वया क्षुद्र नृशंसवत्‌

ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਘਟੀਆ! ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰ ਬੈਠਾ।”

Verse 19

प्रेक्षन्त्या भक्षितो मेडद्य प्रियो भर्ता महायशा: । तस्मात्‌ त्वमपि दुर्बुद्धे मच्छापपरिविक्षत:

“ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤੀ ਭੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਦੁਰਬੁੱਧੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।”

Verse 20

पत्नीमृतावनुप्राप्य सद्यस्त्यक्ष्यसि जीवितम्‌ । यस्य चर्षेर्वसिष्ठस्य त्वया पुत्रा विनाशिता:

“ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਪੁੱਤਰਵਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 21

तेन संगम्य ते भार्या तनयं जनयिष्यति । स ते वंशकर: पुत्रो भविष्यति नृपाधम

The Gandharva said: “Uniting with him, your wife will conceive a son. That son will become the continuer of your lineage, O basest of kings.” In context, this statement follows a grim moral reversal: a king, driven by cruelty and appetite, violates the bounds of dharma by devouring a Brahmin, provoking the Brahmin’s wife to curse him. The verse underscores that even when a ruler falls into adharma and incurs a curse, the cosmic order still ensures continuity of lineage—yet through a path marked by transgression, retribution, and enforced consequence rather than righteous choice.

Verse 22

एवं शप्त्वा तु राजानं सा तमाज्िरसी शुभा | तस्यैव संनिधौ दीप्तं प्रविवेश हुताशनम्‌,इस प्रकार राजाको शाप देकर वह सती साध्वी आंगिरसी राजा कल्माषपादके समीप ही प्रज्वलित अग्निमें प्रवेश कर गयी

Having thus pronounced a curse upon the king, that auspicious woman of the Āṅgirasa line, right in his very presence, entered the blazing fire. The episode underscores the grave moral weight of a ruler’s wrongdoing and the uncompromising resolve of a chaste, principled woman to uphold truth and dignity—even at the cost of her own life.

Verse 23

वसिष्ठश्न महाभाग: सर्वमेतदवैक्षत । ज्ञानयोगेन महता तपसा च परंतप,शत्रुसूदन अर्जुन! महाभाग वसिष्ठजी अपनी बड़ी भारी तपस्या तथा ज्ञानयोगके प्रभावसे ये सब बातें जानते थे

The illustrious sage Vasiṣṭha perceived and understood all these matters—through the great power of disciplined knowledge (jñāna-yoga) and through austerity. The verse underscores that true insight is earned by inner discipline and spiritual practice, not by mere hearsay or worldly status.

Verse 24

मुक्तशापश्न राजर्षि: कालेन महता ततः । ऋतुकाले5भिपतितो मदयन्त्या निवारित:

After a long lapse of time, the royal sage was released from the curse. When the season of fertility arrived, he approached his wife; yet Queen Madayantī restrained him, reminding him of the curse’s condition. The episode underscores the ethical demand for self-control and fidelity to a vow even when desire is legitimate and timely.

Verse 25

न हि सस्मार स नृपस्तं शापं काममोहितः । देव्या: सो5थ वच:ः श्रुत्वा सम्भ्रान्तो नृपसत्तम:

For the king, deluded by desire, did not recall that curse. But when he heard the queen’s words, the best of kings became greatly agitated and confused—suddenly confronted with the moral and fateful consequence he had forgotten.

Verse 26

त॑ं शापमनुसंस्मृत्य पर्यतप्यद्‌ भृशं तदा । एतस्मात्‌ कारणाद्‌ राजा वसिष्ठ॑ संन्ययोजयत्‌ | स्वदारेषु नरश्रेष्ठ शापदोषसमन्वित:

ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੜਪਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਪ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 146

प्रसीद नृपतिश्रेष्ठ भर्तायं मे विसृज्यताम्‌ । “मेरा ऋतुकाल प्राप्त है

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਇਸ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਮੇਰਾ ਰਿਤੁਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹਾਲੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੋ।”

Verse 181

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वसिष्ठोपाख्याने एकाशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਚੈਤਰਰਥ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠੋਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।