Adhyaya 119
पाण्डोः श्राद्धं, सत्यवत्याः वनगमनम्, बाल्यस्पर्धा च (Pāṇḍu’s Śrāddha, Satyavatī’s Withdrawal, and Childhood Rivalry)
Upa-parva: Pāṇḍava-śiśu-vihāra (Bālya-spardhā) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana reports that Vidura (kṣattā), the king, and Bhīṣma perform Pāṇḍu’s śrāddha with extensive hospitality to Kurus and leading Brahmins, accompanied by gifts (including valuables and villages). After the rites, the citizens return with the purified Pāṇḍavas to Vāraṇasāhvaya, continuing to mourn Pāṇḍu as a close kinsman. Observing collective grief, Vyāsa addresses Satyavatī, forecasting a deteriorating age marked by loss of dharmic practice and advising her to adopt renunciation and reside in a forest hermitage so she will not witness the Kuru line’s severe internal destruction. Satyavatī, with Ambikā’s assent, departs to the forest with her daughters-in-law and later attains an esteemed posthumous state through austere tapas. The Pāṇḍavas undergo Vedic saṃskāras and grow amid royal enjoyments, playing with the Dhārtarāṣṭras; Bhīma consistently outperforms them in speed, contests, and games, sometimes physically overpowering them. Duryodhana, perceiving Bhīma’s strength as a threat, develops hostile intent and attempts covert harm: binding and casting Bhīma into deep water, arranging venomous snake-bites, and administering potent poison. Bhīma survives each attempt without impairment, while Duryodhana, Karṇa, and Śakuni continue strategizing against the Pāṇḍavas. The Pāṇḍavas recognize these actions yet refrain from exposing them, remaining aligned with Vidura’s strategic judgment.
Chapter Arc: Vaishampayana turns the tale toward Pandu’s inner collapse: a Kuru king, born in a noble line, suddenly sees his own conduct as the doorway to ruin and begins to speak like a penitent rather than a ruler. → Pandu condemns the snare of desire that bewilders even the well-born, recalls the ideal of dharma heard in his lineage, and contrasts it with his own mind driven outward—especially the restless chase of hunting and pleasure. The more he names his faults, the more inevitable his break with kingship becomes. → He declares a radical vow: to restrain the senses, abandon kama-sukha, and live as an austere wanderer—shaven-headed, dust-covered, taking alms once a day, dwelling in empty places—choosing vanaprastha as the only medicine for his moral sickness. → His wives answer with steadfast devotion, aligning their goal with his—patiloka as the highest end—and accept hardship and tapas beside him. Pandu, having cast aside artha, kama, and royal comforts, prepares to depart and instructs that Hastinapura be informed of his renunciation. → Pandu leaves everything behind and sets out with his wives toward the forest, the future of the Kuru throne hanging on what will follow from this withdrawal.
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्ाा बछ। अर: अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: पाण्डुका अनुताप
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਨਮੇਜਯ! ਉਸ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਰਾ ਪਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਗੇ ਬਾਂਧਵ ਵਾਂਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਆਤੁਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
पाण्डुरुवाच सतामपि कुले जाता: कर्मणा बत दुर्गतिम् । प्राप्तुवन्त्यकृतात्मान: कामजालविमोहिता:
ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹਾਇ! ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਜੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖਣ, ਤਾਂ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 3
शश्रद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम । जीवितान्तमनुप्राप्त: कामात्मैवेति न: श्रुतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ (ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ) ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੁਭਾਵ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮੇ ਸਨ; ਪਰ ਕਾਮਭੋਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਲਪ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਗਏ।
Verse 4
तस्य कामात्मन: क्षेत्रे राज: संयतवागृषि: । कृष्णद्वैपायन: साक्षाद् भगवान् मामजीजनत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਕਾਮਾਸਕਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
तस्याद्य व्यसने बुद्धि: संजातेयं ममाधमा । त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावत:
ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਸਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਅਧਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਰਮੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ—ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਅੱਜ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਇੰਨੀ ਨੀਚ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
Verse 6
मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् | सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
ਮੈਂ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਲਕਸ਼ ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੇਦਵਿਆਸ ਦੀ ਉਸ ਉੱਤਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਦਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 7
अतीव तपसा>5त्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् । तस्मादेको5हमेकाकी एकैकस्मिन् वनस्पतौ
ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਜੋੜਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਦਰੱਖਤ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਫਲ-ਭਿੱਖਿਆ ਮਿਲੇ ਉਸੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।
Verse 8
चरन् भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डश्नरिष्याम्याश्रमानिमान् | पांसुना समवच्छन्न: शून्यागारकृतालय:
ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁੰਡਿਤ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਨ-ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਾਂਗਾ। ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੰਨੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 9
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रिय: । न शोचन् न प्रद्नष्यंश्व तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਾਂ ਫਿਰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਨ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਕਰਾਂਗਾ, ਨ ਲਾਭ ਜਾਂ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤ—ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
Verse 10
निराशीर्निनिमस्कारो निर्द॑न्द्धो निष्परिग्रह: । न चाप्यवहसन् कच्चिन्न कुर्वन् भ्रुकुटीं क्वचित्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਨ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜਾਂ ਉਪਕਾਰ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਾਂਗਾ, ਨ ਲਾਭ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਠ ਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਾਂਗਾ। ਨ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਵਾਂਗਾ; ਨ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ।
Verse 11
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रत: । जड़माजड़मं सर्वमविहिंसंश्तुर्विधम्
ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਾਂਗਾ। ਸਵੇਦਜ, ਉਦਭਿਜ, ਅੰਡਜ ਅਤੇ ਜਰਾਯੁਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਮੈਂ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 12
स्वासु प्रजास्विव सदा सम: प्राणभूृतां प्रति । एककालं चरन् भैक्ष्यं कुलानि दश पञ्च वा
ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵੱਲ ਸਦਾ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲਾਂਗਾ; ਜਾਂ ਜੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਜਾਂ ਪੰਜ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਿੱਖਿਆ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 13
असम्भवे वा भैक्ष्यस्थ चरन्ननशनान्यपि | अल्पमल्पं च भुज्जान: पूर्वालाभे न जातुचित्
ਜੇ ਭਿੱਖਿਆ ਮਿਲਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਚਲਦਿਆਂ ਚਲਦਿਆਂ ਕਈ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਸਹਾਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਖਾਵਾਂਗਾ। ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਲੈਣ ਲਈ ਘਰ-ਘਰ ਨਹੀਂ ਭਟਕਾਂਗਾ; ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 14
अन्यान्यपि चरँललोभादलाभे सप्त पूरयन् | अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਤੁਰਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਵੀ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਭਿੱਖ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਂਦਾ। ਲਾਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਲਾਭ— ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 15
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षत: । नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयो:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਮਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸੋਚਾਂਗਾ, ਨ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ।
Verse 16
न जिजीविषुवत् किंचिन्न मुमूर्षवदाचरन् । जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन् न च द्विषन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਨ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਂਗਾ, ਨ ਮੌਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ। ਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਨ ਮੌਤ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਾਂਗਾ।
Verse 17
या: काश्चिज्जीवता शक््या: कर्तुमभ्युदयक्रिया: । ता: सर्वा: समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थिता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਉਤਕਰਸ਼ ਲਈ ਜੋ-ਜੋ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਪਲ-ਭਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹਨ।
Verse 18
तासु चाप्यनवस्थासू त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रिय: । सम्परित्यक्तधर्मार्थ: सुनिर्णिक्तात्मकल्मष:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹਨਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਲ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਧੋ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ— ਕਾਲ-ਬੱਧ, ਨਾਸਵੰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ; ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸੀ।
Verse 19
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीत: सर्ववागुरा: । न वशे कस्यचित् तिष्ठन् सधर्मा मातरिश्वन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਾਰੇ ਜਾਲਾਂ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਾਂਗਾ।”
Verse 20
एतया सतत धृत्या चरन्नेवंप्रकारया । देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थित:,सदा इस प्रकारकी धृति (धारणा)-द्वारा उक्त रूपसे व्यवहार करता हुआ भयरहित मोक्षमार्गमें स्थित होकर इस देहका विसर्जन करूँगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਧੀਰਜ-ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਤੇ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਰਭੈ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 21
नाहं सुकृपणे मार्ग स्ववीर्यक्षयशोचिते । स्वधर्मात् सततापेते चरेय॑ वीर्यवर्जित:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੀਰਯ-ਹਾਨੀ ਕਾਰਨ ਜੋ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਦਯਨੀਆ ਤੇ ਸ਼ੋਚਨੀਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਨ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅਤਿ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਚਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।”
Verse 22
सत्कृतो5सत्कृतो वापि योअ<न्यं कृपणचक्षुषा | उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਚਾਹੇ ਆਦਰ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦਇਆਜਨਕ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਆਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 23
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा सुदु:खार्तो नि:श्वासपरमो नृप: । अवेक्षमाण: कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਲੰਬੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਮਾਦਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 24
कौसल्या विदुर: क्षत्ता राजा च सह बन्धुभि: । आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਖੱਤਾ ਵਿਦੁਰ, ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ, ਆਰਿਆ ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਹਨ।
Verse 25
ब्राह्मणाश्व महात्मान: सोमपा: संशितव्रता: । पौरवृद्धाश्न ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रया: । प्रसाद्य सर्वे वक्तव्या: पाण्डु: प्रत्रजितो वनम्
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਧਾਰੀ—ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਸਰੇ ਵੱਸਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪੌਰ; ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਕਹਿਣਾ—“ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਧਾਰ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 26
निशम्य वचन भर्तुर्वनवासे धृतात्मन: । तत्समं वचन कुन्ती माद्री च समभाषताम्,वनवासके लिये दृढ़ निश्चय करनेवाले पतिदेवका यह वचन सुनकर कुन्ती और माद्रीने उनके योग्य बात कही--
ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਮਾਦਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 27
अन्येडपि ह्यश्रमा: सन्ति ये शक््या भरतर्षभ । आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत्,“भरतश्रेष्ठ! संन्यासके सिवा और भी तो आश्रम हैं, जिनमें आप हम धर्मपत्नियोंके साथ रहकर भारी तपस्या कर सकते हैं
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੰਨਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ—ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਧਰਮਪਤਨੀਆਂ—ਸਮੇਤ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Verse 28
शरीरस्यापि मोक्षाय स्वर्ग्य प्राप्प महाफलम् । त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशय:
ਤੁਹਾਡਾ ਉਹ ਤਪ ਸਵਰਗ-ਦਾਇਕ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Verse 29
प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तुलोकपरायणे । त्यक्तकामसुखे हाववां तप्स्थावो विपुलं तप:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਪਤੀ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੀਆਂ।
Verse 30
यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशाम्पते । अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗੀਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 31
पाण्डुरुवाच यदि व्यवसितं होतद् युवयोर्धर्मसंहितम् । स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਿਓ! ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਸ ਅਖੰਡ ਫਲਦਾਇਨੀ ਜੀਵਨ-ਚਰਿਆ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 32
त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत् तपः । वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾਂਗਾ। ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਾਂਗਾ।
Verse 33
अग्नौ जुद्धन्नुभी कालावुभौ कालावुपस्पृशन् । कृश: परिमिताहारश्लीरचर्मजटाधर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਟੱਲ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਫਟੇ ਕੱਪੜੇ, ਮਿਰਗਚਰਮ ਅਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਿਣਿਆ-ਤੋਲਿਆ ਆਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਤਪ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ।
Verse 34
शीतवातातपसह: क्षुत्पिपासानवेक्षक: । तपसा दुश्चरेणेदे शरीरमुपशोषयन्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ ਸਹਾਂਗਾ; ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕੱਚੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ। ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਮੂਲ, ਜਲ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 35
एकान्तशीली विमृशन् पक््वापक्वेन वर्तयन् । है [ देवांश्न॒ वन्येन वाग्भिरद्धिश्व॒ तर्पयन्
“ਇਕਾਂਤ-ਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਉਹ ਕੱਚੇ ਤੇ ਪੱਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਣ ਤਿਵੇਂ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ—ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਵੇਗਾ। ਜੰਗਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਰਪਣ, ਜਲ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇਗਾ।”
Verse 36
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम् | नाप्रियाण्याचरिष्यामि कि पुनर्ग्रामवासिनाम्
“ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਂਗਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!”
Verse 37
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् । काड्क्षमाणो5हमास्थास्ये देहस्यास्या समापनात्
“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਣ੍ਯਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਾਂਗਾ।”
Verse 38
वैशम्पायन उवाच इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दन: । ततश्नूडा्मणिं निष्कमड्रदे कुण्डलानि च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਨਮੇਜਯ! ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਨਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਚੂੜਾਮਣੀ, ਨਿਸ਼ਕ, ਕੇਯੂਰ, ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਮਾਦਰੀ ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਉਤਾਰਵਾ ਕੇ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ—”
Verse 39
वासांसि च महाहणि स्त्रीणामाभरणानि च । प्रदाय सर्व विप्रेभ्य: पाण्डु: पुनरभाषत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਹਿੰਗੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਮੁੜ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 40
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डु: प्रत्रजितो वनम् । अर्थ काम॑ सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਗਪੁਰ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਜਾ ਕੇ ਉਥੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾ ਕੇ, ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਪਾਂਡੂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਧਨ, ਕਾਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤਰੰਗ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
ततसस््तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारका:,भरतसिंह पाण्डुकी यह करुणायुक्त चित्र-विचित्र वाणी सुनकर उनके अनुचर और सेवक सभी हाय-हाय करके भयंकर आर्तनाद करने लगे
ਤਦ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾ-ਭਰੀ, ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ “ਹਾਇ ਹਾਇ” ਆਖਦੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 42
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधा: करुणा गिर: । भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशु:,भरतसिंह पाण्डुकी यह करुणायुक्त चित्र-विचित्र वाणी सुनकर उनके अनुचर और सेवक सभी हाय-हाय करके भयंकर आर्तनाद करने लगे
ਭਰਤ-ਸਿੰਹ ਪਾਂਡੂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰੁਣ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਭਿਆਨਕ ਆਰਤੀ ਸੁਰ ਕੱਢਦੇ “ਹਾਇ ਹਾਇ” ਕਹਿ ਕੇ ਚੀਖ ਪਏ।
Verse 43
उष्णमश्रु विमुड्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् । ययुर्नागपुरं तूर्ण सर्वमादाय तद् धनम्
ਉਹ ਸੇਵਕ ਗਰਮ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮਹੀਪਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਧਨ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਗਪੁਰ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਨੂੰ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 44
ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मन: । कथयाज्चक्रिरे राज्ञस्तद् धनं विविध ददु:
ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡੂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂ-ਦਾ-ਤਿਉਂ ਸੁਣਾ ਆਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਧਨ ਵੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
श्रुत्वा तेभ्यस्तत: सर्व यथावृत्तं महावने । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ: पाण्डुमेवान्वशोचत
ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਜਿਉਂ-ਦਾ-ਤਿਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕੇਵਲ ਪਾਂਡੂ ਲਈ ਹੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਰਹੇ।
Verse 46
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कहिचित् | भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थ विचिन्तयन्,शय्या, आसन और नाना प्रकारके भोगोंमें कभी उनकी रुचि नहीं होती थी। वे भाईके शोकमें मग्न हो सदा उन्हींकी बात सोचते रहते थे
ਭਰਾ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਯਿਆ, ਆਸਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ; ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 47
राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुमूलफलाशन: । जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम्,जनमेजय! राजकुमार पाण्डु फल-मूलका आहार करते हुए अपनी दोनों पत्नियोंके साथ वहाँसे नागशत नामक पर्वतपर चले गये
ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪਾਂਡੂ ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ‘ਨਾਗਸ਼ਤ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 48
स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च । हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्,तत्पश्चात् चैत्रथ नामक वनमें जाकर कालकूट और हिमालय पर्वतको लाँघते हुए वे गन्धमादनपर चले गये
ਫਿਰ ਉਹ ਚੈਤਰਥ ਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਕੂਟ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਹਿਮਵੰਤ (ਹਿਮਾਲਯ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 49
रक्ष्यममाणो महाभूतै: सिद्धैश्व परमर्षिभि: । उवास स महाराज समेषु विषमेषु च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਮਹਾਭੂਤ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਅੰਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਆਪ ਹੀ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
Verse 50
इन्द्रद्युम्नसर: प्राप्य हंसकूटमतीत्य च । शतश्ड्रे महाराज तापस: समतप्यत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਹੰਸਕੂਟ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਅੰਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿ ਕੇ, ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।
Verse 118
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुचरितेडष्टादशशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुचरितविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੂ-ਚਰਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 197
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुकी गृगका शाप नामक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय प्रा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਮ੍ਰਿਗ ਵੱਲੋਂ ਪਾਂਡੂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਸਤਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 403
प्रतस्थे सर्वमुत्सृूज्य सभार्य: कुरुनन्दन: । “तुमलोग हस्तिनापुरमें जाकर कह देना कि कुरुनन्दन राजा पाण्डु अर्थ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਰੁਨੰਦਨ ਪਾਂਡੂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿਓ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਧਨ, ਕਾਮਨਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ।”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to recognized hostile action within a family-polity: whether to publicly accuse and destabilize the court or to practice strategic restraint while safeguarding the vulnerable, as the Pāṇḍavas do under Vidura’s implied counsel.
The chapter juxtaposes ritual order (śrāddha/saṃskāra) with emerging disorder (covert harm), implying that dharma requires both public observance and private vigilance; it also presents renunciation as an ethically coherent response to foreseen systemic decline.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions through Vyāsa’s prognostic discourse on a coming age of diminished dharmic practice and the narrative demonstration that unseen intentions can shape historical outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.