Adhyaya 51
Incarnations of Mahādeva in Kali-yuga (Vaivasvata Manvantara) and the Nakulīśa Horizon
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਵਿਆਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੂਤ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਚੋਟੀ (ਚਗਲ) ਉੱਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਵੇਦ-ਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣ ਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਵੇਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਪੁਰਖਾਂ, ਉਪਾਧੀਆਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਸ਼ੈਵ ਅਵਤਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਮਾਰਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ/ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਚੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆ, ਯੋਗ, ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਵਰਣ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु / महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੂਰਮਪੁਰਾਣ ਦੀ ਛਟ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਿਆਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ; ਹੁਣ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸੁਣੋ।
Verse 2
आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः / नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 3
हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे / तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः
ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ—ਛਗਲ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਤੇ—ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ਿਖਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਪਾਰ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 4
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः
ਸ਼ਵੇਤ, ਸ਼ਵੇਤਸ਼ਿਖ, ਸ਼ਵੇਤਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ।
Verse 5
सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा / लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे
ਸੱਤਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਨ, ਦਮਨ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੰਗਣ; ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ਿਰਥ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ—ਇਹ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः / भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः
ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦਧਿਵਾਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਨੌਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ। ਦਸਵੇਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे / चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्
ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਅਤ੍ਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ। ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਦਸ਼ੀਰਸ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ / जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्
ਉਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਥਾਂ ‘ਗੋਕਰਣ’ ਕਹਲਾਈ; ਫਿਰ ‘ਗੁਹਾਵਾਸ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਖੰਡੀ’ ਨਾਮ ਹੋਏ। ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ‘ਜਟਾਮਾਲ੍ਯ’, ‘ਅੱਟਹਾਸ’, ‘ਦਾਰੁਕ’ ਅਤੇ ‘ਲਾਂਗਲੀ’ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 9
श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् / सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਪਰ, ਸ਼ੂਲੀ, ਡਿੰਡੀ ਅਤੇ ਮੁੰਡੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਿਸ਼੍ਣੂ ਅਤੇ ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਕੁਲੀਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः / अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः / तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः
ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਠਾਈਂ ਅਵਤਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਹ-ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਨਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ।
Verse 11
तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः / शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः
ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣੇ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਪੁੰਗਵ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋਏ।
Verse 12
प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः / क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਮ ਜਾਣਕਾਰ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 13
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा / विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः
‘ਸ਼ਵੇਤ, ਸ਼ਵੇਤਸ਼ਿਖ, ਸ਼ਵੇਤਾਸ੍ਯ, ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ, ਦੁੰਦੁਭਿ, ਸ਼ਤਰੂਪ, ਰੁਚੀਕ, ਕੇਤੁਮਾਨ, ਵਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ੋਕ, ਵਿਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪਨਾਸ਼ਨ’—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 14
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः / सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः
ਉਹ ਸੁਮੁਖ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਦੁਰਮੁਖ ਵੀ; ਦੁਰਦਮ ਅਤੇ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਵੀ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ‘ਮੁ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 15
दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः / सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च
ਦਾਲਭ੍ਯ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਤ੍ਰਜ ਵੀ (ਉੱਥੇ ਸਨ)।
Verse 16
सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः / कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਸਵਤ, ਮੇਘ, ਘਨਵਾਹ, ਸੁਵਾਹਨ; ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਤੇ ਆਸੁਰੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੋਢੁ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ (ਸਨ)।
Verse 17
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा / बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗਰਗ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਆੰਗਿਰਸ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਬੰਧੁ, ਨਿਰਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੇਤੁਸ਼੍ਰਿੰਗ—ਇਹ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ (ਸਨ)।
Verse 18
लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः / सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च
ਉਹ ਲੰਬੋਦਰ, ਲੰਬ, ਲਾਂਬਾਖ਼ ਅਤੇ ਲੰਬਕੇਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਮਬੁੱਧੀ, ਸਾਧ੍ਯ (ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਲਕਸ਼) ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਹੈ।
Verse 19
शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा / अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः
ਸ਼ੁਧਾਮਾ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਰਜਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਕ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 20
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः / कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਣਿ, ਕੁਣਿਬਾਹੁ, ਕੁਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਕੁਨੇਤ੍ਰਕ; ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਵੀ (ਰਿਸ਼ੀਗਣ) ਹਨ।
Verse 21
उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः / वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः
ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ; ਮਹਾਕਾਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨਿਲ; ਵਾਚਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਸੁਪੀਕ; ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸਪਥੀਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा / सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः
ਹਰਿਣ੍ਯਨਾਭ, ਕੌਸ਼ਲ੍ਯ, ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ਿ ਅਤੇ ਕੂਥੁਮੀ; ਸੁਮੰਤੂ, ਵਿਦਵਾਨ ਵਰਚਰੀ, ਕਬੰਧ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਿਕੰਧਰ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 23
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा / भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः
ਪਲਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਰ੍ਭਾਯਣੀ; ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਗੌਤਮ; ਭੱਲਾਪੀ, ਮਧੁਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ—ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ।
Verse 24
उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च / शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
ਉਸ਼ਿਜ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕ੍ਥ, ਦੇਵਲ ਅਤੇ ਕਪਿ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ; ਅਤੇ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਤੇ ਸ਼ਰਦ੍ਵਸੁ—ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਵੰਸ਼-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः / उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः
ਛਗਲ, ਕੁੰਡਕਰਣ, ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਕ; ਉਲੂਕ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲ ਤੇ ਆਸ਼੍ਵਲਾਯਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 26
अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च / कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च
ਅਕ੍ਸ਼ਪਾਦ, ਕੁਮਾਰ, ਉਲੂਕ ਅਤੇ ਵਤ੍ਸ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਗਰ੍ਗ; ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਕ ਤੇ ਰਿਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 27
शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् / विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः
ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਾਯਣ।
Verse 28
कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि / योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੁਨਹ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा / तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਤੇ ਅਰਚਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु / भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च
ਇਹ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਵਰਣ ਮਨੂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕ੍ਸ਼-ਸਾਵਰਣ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।
Verse 31
दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च / द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः / भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्
ਦਸਵਾਂ ਮਨੂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਵਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਧਰਮ-ਸਾਵਰਣ। ਬਾਰਵਾਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਵਰਣ, ਤੇਰਵਾਂ ਰੋਚਮਾਨ, ਅਤੇ ਚੌਦਵਾਂ ਭੌਤ੍ਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨੂ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 32
अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः / भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः
ਇਹ ਅੰਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ।
Verse 33
यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् / स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते
ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 34
पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि / नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्
ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ—ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने / पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ—ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Frequently Asked Questions
It explicitly transitions from the Dvāpara-age Vyāsa avatāra cycle to the Kali-age manifestations of Mahādeva, preserving the purāṇic pattern of dharma-maintenance through divinely empowered teachers across yugas.
The lists function as a paramparā-map: they authorize Pāśupata Yoga transmission, portray tapas and yogic discipline as vehicles of Vedic re-establishment, and frame devotion/remembering of these figures as a means toward brahmavidyā.
Nakulīśvara is presented as the culminating bodily manifestation of the Lord at the end of Kali-yuga in a sacred tīrtha, signaling the apex of the chapter’s Śaiva avatāra sequence and the Pāśupata teacher horizon.
While foregrounding Śaṃbhu’s incarnations and Pāśupata lineages, the chapter closes with devotion to Nārāyaṇa and salutations to Viṣṇu as Kūrma, reflecting the text’s consistent integration of Śaiva teaching within a broader Vaiṣṇava-purāṇic frame.