Adhyaya 28

Verse 1

नाम सप्तविंशो ऽध्यायः या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् / विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात्

ਇਹ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਰਬਤਧਾਰੀ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਮੇਨਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮੀ।

Verse 2

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा / सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता

ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਉਹੀ ਪਾਰਵਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਵਾਰੁਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੋ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਆਈ।

Verse 3

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा / शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव

ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਇੰਦਿਰਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਮੇਘ-ਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀੰਦਰ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 4

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च / तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम्

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵੀ ਵਾਰੁਣੀ ਨੇ ਇੰਦਿਰਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਇੰਦਿਰਾ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ਪਤਨੀ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 5

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः / मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम्

ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੌਹਿਣੇਯ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਮੇਰੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਤੂੰ ਵੀ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰੇਂਗੀ।

Verse 6

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके / श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव

“ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ,” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੂਜਨੀਯ ਉਪਾਧੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।

Verse 7

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च / करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्त्रितमोनसंगम्

ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰ (ਜਾਂ ਧਰਤੀ) ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਤਮੋਮਈ ਜਕੜ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी / सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः / द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र

ਰੈਵਤ ਦੀ ਧੀ ਰੇਵਤੀ, ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਰੁਣੀ, ਅਤੇ ਬਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੌਪਰਨਾਂ—ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸੰਬੰਧੀ ਛੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਪੌਤ੍ਰ, ਜਾਣ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਗੁਣਾ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਘੱਟ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 9

गरुड उवाच / रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः / एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਮਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸੁਭ੍ਰੂ ਵਾਰੁਣੀ ਨੇ ਰੈਵਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰੁਣੀ ਤ੍ਰਿਰੂਪਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ; ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।

Verse 10

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् / श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੈਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੀਚਾ ਅਤੇ ਜਾਂਬਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ) ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 11

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः / एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो

ਉਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਨ—ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 12

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी / सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशतो वराः

ਰੇਵਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਯੁਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ; ਸ਼ੇਸ਼ਰੂਪਾ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ; ਅਤੇ ਸੌਪਰਨੀ ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।

Verse 13

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन / निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तवशिष्याय सुव्रत

ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।

Verse 14

श्रीकृष्ण उवाच / विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप / उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत्

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਖਗਾਧਿਪ, ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ; ਉੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਪਰਮ ਆਵੇਸ਼ (ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਪਕਤਾ) ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता / अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते

ਨੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਤਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਅਧੀਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ‘ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ’ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 16

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम

ਹੇ ਖਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਅਗਲਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣ, ਹੇ ਕਸ਼੍ਯਪ-ਸੁਤ ਉੱਤਮ।

Verse 17

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः / वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः

ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ‘ਪੁਰੰਦਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਆਦੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੁਰ’ (ਨਗਰ/ਕਿਲ੍ਹਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः / चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੰਦਰ’ (ਕਿਲ੍ਹਾ-ਭੇਦਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ‘ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਹੈ।

Verse 19

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः / मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु

ਹੇ ਮਹਿੰਦਰ, ਜਦ ਮੰਤ੍ਰ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਦੇਵ ਤೇಜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ।

Verse 20

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि / विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम

ਹੇ ਖਗ-ਸੱਤਮ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵਾਯੂ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 21

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः / चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन

ਹੇ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਇੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦਾ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।

Verse 22

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः / चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः

‘ਵਾਲੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ‘ਪੁਰੰਦਰ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ।

Verse 23

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः / वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः

ਉਹ ‘ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ-ਉਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਥਾਵਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 24

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् / इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗਾਧੀ’ ਕਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹੇ ਗਰੁੜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 25

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च / विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा

ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੀ ਬਣਿਆ, ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा / रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਵੀ ਇੰਦਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः / अतः कुश इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः

ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੇਵਲ ਕੁਸ਼-ਘਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਨਕੀ-ਨੰਦਨ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਰੂਪ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ‘ਕੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 28

इन्द्रद्युम्नः पुरेद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः / विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः

ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਪੁਰੇਦ੍ਰ, ਗਾਧੀ, ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿ ਤੇ ਕੁਸ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਇੰਦਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 29

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः / प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਕਾਮਦੇਵ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਜੋਤਿ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਪਿਆ।

Verse 30

या रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि / रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः

ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ ਭਰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਨੋ ਕਾਮਦੇਵ-ਸਰੂਪ (ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ) ਬਣ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਢੋਇਆ ਤੇ ਨਿਭਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਭਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 31

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः / ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः

ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਕਾਮ ਨੂੰ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

Verse 32

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते / यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः

ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਜਾਣੋ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

रिपूनास्कं दते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः / यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप / कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा

ਜੋ ਸਦਾ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਕੰਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਖਗਾਧਿਪ! ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਜਾਣੋ; ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 34

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च / सनत्कुमारः सांबश्चषडेते कामरूपकाः

ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪਰਮ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸਾਂਬ; ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਸਾਂਬ—ਇਹ ਛੇ ‘ਕਾਮਰੂਪਕ’ (ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 35

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ / तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः

ਫਿਰ, ਹੇ ਗਰੁੜ! ‘ਇੰਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਮ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਉਮਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਦਸ ਦਰਜੇ ਹੇਠਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮ’ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ (ਅਧਮ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः / गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः

ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਹੰਕਾਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਰੁੜ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः / श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते

ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗਰੁੜ, ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

कामपुत्रोनिरुद्धो ऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः / स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि

ਕਾਮਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵੀ ਹਰੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਅਨੁਜ ਬਣ ਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 39

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः / अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्यो ऽजनिष्ट ह

ਉਹ ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਜਨਮਿਆ।

Verse 40

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः / एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः

ਉਹ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਮਤੀ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਰੂਪ (ਦੋਹਰਾ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता / रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता

ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਗਮ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ‘ਰੁਗਮਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਾਮਭਾਰਿਆ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 42

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता / दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता

ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰੁਗਮਵਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ‘ਲਕਸ਼ਣਾ’ ਵੀ ਰਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः / लक्षणाभिधयाभूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि

ਸਾਂਬ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਾਸ਼ਠਾ ਨੇ ਤਦ ਲਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ‘ਲਕਸ਼ਣਾਭਿਧਾ-ਭੂਮੀ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਬੀਰਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੱਤਾ ਜਨਮੀ।

Verse 44

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता / स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः / राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਮਨੁ—ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਨ; ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ।

Verse 45

बृहस्पतिर्देवागुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र / रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः

ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਦੇਵਗੁਰੂ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਭਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੀ ਉਹ ਸਨ।

Verse 46

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् / अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम्

ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮਦੇਵ ਦਾ ਅੰਗ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 47

कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्यपतिः / यस्माद्दोणात्संभभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਭੋਜਜਾ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ‘ਦ੍ਰੋਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਜਨਮ ਦ੍ਰੋਣ (ਪਾਤਰ) ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਕਹਲਾਇਆ।

Verse 48

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ / बृहस्पतिः पवनावेशपुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप

ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰਣ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅੰਗ-ਭਾਵ ਬਣ ਕੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਵਨ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ‘ਉੱਧਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 49

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप / सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पुज्वः

ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰੀ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਰਮ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਬੁਧਵਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵ ਦਾ ਸਖਾ ਰਿਹਾ—ਮਹਾਮਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜ੍ਯ।

Verse 50

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः / कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः / पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः

ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦਕਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਹਾਮਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਧੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦਕਸ਼’ (ਸਮਰਥ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

शचीं भर्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र / रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसजका च

ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਣੋ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ (ਗਰੁੜ), ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਰਾਮਾਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਤਾਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ-ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਜਨਮੀ।

Verse 52

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा / अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे न पापा

ਰਾਮ ਨੇ ‘ਵਾਲੀ’ ਨਾਮਕ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਤਾਰਾ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਜੋ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਭਟਕੇ?

Verse 53

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी / पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वजुंनवेव चासीत्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹੀ ਤਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਜਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਿਸ਼ੰਗਦਾ’ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਸੀ।

Verse 54

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा / अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति

ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਮ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ‘ਵਾਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ’—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ਚੀ-ਰੂਪ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 55

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या / विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा

ਪੁਲੋਮਜਾ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ; ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਰਾਜਾ ਗਾਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸੁਮਤੀ’ ਕਹਲਾਂਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਕਾਂਤਿਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 56

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र / शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः / षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः

ਇਹ ਸੱਤ ਅਧਮ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਚੀ, ਰਤੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਮਨੂ, ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਛੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਨੀਚ ਵਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा

ਉਹ ਵਾਯੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਦੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 58

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च / अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः

ਉਹੀ ਮਾਰਗ ਨਾਸਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ‘ਅਤਿਵਾਹ’ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 59

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः / गरुड उवाच / प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद

ਦਕਸ਼ ਆਦੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਅਧਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਕਿਉਂ ਮਿਲੀ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ।

Verse 60

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे / गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः / उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः

ਜੇ ਉਸ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਿਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਗਰੁੜ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 61

कृष्ण उवाच / प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः / अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹਰਿ-ਸਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 62

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि / मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम्

ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਹਾਂ।

Verse 63

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः / एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः

“ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੇ ਝੂਠ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਹੀਂਦਰ ਮੈਨੂੰ ਡੰਸੇ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਉਰਗ ਨੇ ਡੰਸਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 64

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् / यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः

ਹੇ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੇਣੁਕਾ ਆਦਿ ਦੈਤ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕੁਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ—ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ—ਪੂਜਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਹੀਂਦਰ ਮੈਨੂੰ ਡੰਸੇ।

Verse 66

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति / स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ‘ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ’ ਤੇ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 67

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः / तदन्ये नो गौरिपुलोम जाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः

ਨ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ, ਨ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਸੁਤੰਤਰ; ਨ ਵਾਯੁਦੇਵ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ, ਨ ਸ਼ਿਵ ਸੁਤੰਤਰ। ਫਿਰ ਗੌਰੀ, ਪੁਲੋਮਜਾ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ।

Verse 68

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्य भुजमुद्धृत्य सत्यम् / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र

ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹਨ। ਸੱਚ, ਸੱਚ—ਸੱਚ-ਧਾਰਕ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਗਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਡੰਸ ਲਵੇ।

Verse 69

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये ए तत्सदापि / जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा

ਜੀਵ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੜ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੀਵ ਤੇ ਜੜ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਭੇਦ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ—ਫਿਰ ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ‘ਭੇਦ’ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ?

Verse 70

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ ਸਦਾ ਸੱਚ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਗਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਡੰਸ ਲਵੇ।

Verse 71

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः / एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਰਗ ਵੀ ਗੱਜ ਉਠਿਆ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਾਯੁ-ਪੁੱਤਰ ‘ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 72

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् / स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति

ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੋਹਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੋਹਰੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਪਣਾ। ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਰੋਜ਼ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 73

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਰਹੇ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਗਰਾਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਡੰਸ ਲਵੇ।

Verse 74

गरुड उवाच / किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व / द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਉਹ ‘ਦੋਹਰਾ’ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਜੋ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 75

श्रीकृष्ण उवाच / द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ् श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे / अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣਾ, ਜੋ ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਹਰਾਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 76

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन / हरेर्वार्ताश्रवणे दुः खजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च

ਕੰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ-ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਵ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਿ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਕੰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ—ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਲੋੜ।

Verse 77

नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च / हरेर्भक्तानां दर्शने दुः खरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुः खजालम्

ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਹੈ; ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਆਦਿ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਲਈ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਣਾ ਦੁੱਖ-ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਾਲ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः / शिश्रं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण

ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਰਾ ਮੂਰਖਪਣ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 79

भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् / स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र

ਵਧੂਆਂ, ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਰ ਤੇ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਾਰ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਭਾਉ) ਨਾ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਫਲ-ਆਸਕਤ ਯੱਗ—ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਰੀਤ ਹੈ।

Verse 80

रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः / तथो पहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः

ਜੀਭ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸਦਾ ਖਾਣ ਵੱਲ ਦੌੜਨਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਲਈ ਜੋ ਭੋਗ ਨਾ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅੰਨ ਖਾਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਚੀਜ਼ ਲੈਣ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਭੱਖ ਦਾ ਭੱਖਣ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ।

Verse 81

अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः / द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम्

ਜੋ ਚਾਟਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਚਾਟਿਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੀਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਪੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਛੱਡ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव / अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹੈ—ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਇਸੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਜਾਣ।

Verse 83

भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् / स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

‘ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ’ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮੋਹੀ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਹੈ—ਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਮੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਗਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਡੱਸ ਲਵੇ।

Verse 84

गरुड उवाच / भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे / तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम्

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ‘ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ’ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ—ਇਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

Verse 85

श्रीकृष्ण उवाच / बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा / तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा

ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ‘ਬੁੱਧੀ’ ਹੀ ਪਤਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਦੂਸ਼ਿਤ, ਦੂਜੀ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁੰਦਰ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਕਨਿੱਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਉਹੀ ਜੇਠੀ ਹੈ।

Verse 86

कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् / कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व

ਕਨਿਸ਼ਠ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਉਹ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰੋ।

Verse 87

जीवं यं वै प्रेरयन्ती कनिष्ठा काम्यं धर्मं कुरुते सर्वदापि / क्व ब्राह्मणाः क्व च विष्णुर्महात्मा क्व वै कथा क्व च यज्ञाः क्वगावः

ਕਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਜੀਵ ਸਦਾ ਕਾਮਨਾ-ਯੁਕਤ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿੱਥੇ? ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿੱਥੇ? ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਿੱਥੇ? ਯਜ੍ਞ ਕਿੱਥੇ—ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਕਿੱਥੇ?

Verse 88

क्व चाश्वत्थः क्व च स्नानं क्व शौचमेतत्सर्वं नाम नाशं करोति / मूढं पतिं रेणुकां पूजयस्व मायादेव्या दीपदानं कुरुष्व

“ਇੱਥੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਕੀ, ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਕੀ? ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਨਾਮ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਹੇ ਮੂਰਖ ਪਤੀ, ਰੇਣੁਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰ।

Verse 89

सुभैरवादीन् भज मूढ त्वमन्ध हारिद्रचूर्णन्धारयेः सर्वदापि / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं भजस्व भक्त्या सूत्रं गलबन्धं कुरुष्व

“ਹੇ ਮੂਰਖ ਅੰਨ੍ਹੇ! ਸੁਭੈਰਵ ਆਦਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ; ਹਲਦੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸਦਾ ਨਾਲ ਰੱਖ। ਜ੍ਯੇਠਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜ੍ਯੇਠ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹ।”

Verse 90

मरिगन्धाष्टम्यां मरिगन्धं भजस्व तथा सूत्रं स्वगले धारयस्व / दीपस्तंभं सुदिने पूजयस्व तत्सूत्रमेव स्वगले धारयस्व

ਮਰਿਗੰਧਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਮਰਿਗੰਧ ਵਰਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੂਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੇ ਦੀਪ-ਸਤੰਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੂਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾ।

Verse 91

महालक्ष्मीं चाद्यलक्ष्मीं च सम्यक् पूजां कुरु त्वं हि भक्त्याथ जीव / लक्ष्मीसूत्रं स्वागले धारयस्व महालक्ष्मीवान् भवसीत्युत्तरत्र

ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਫਿਰ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ। ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੂਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 92

विहाय मौञ्जीदिवसे भाग्यकामः सुगुग्गुलान्धारयस्वातिभक्त्या / सुवासिनीः पूजयस्वाशु भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्धूपदीपैः प्रतोष्य

ਮੌਂਜੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋ ਭਾਗ੍ਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਤਿ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਗੁੱਗਲੂ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 93

वरार्तिक्यं कांस्यपात्रे निधाय कुर्वार्तिक्यं देवतादेवतानाम् / पिचुमन्दपत्राणि वितत्य भूमौ नमस्व त्वं क्षम्यतां चेति चोक्त्वा

ਸ਼ੁਭ ਆਰਤੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਚੁਮੰਦ (ਨੀਮ) ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਹੋ—“ਨਮਸਕਾਰ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ।”

Verse 94

महादेवीं पूजयस्वाद्य भक्त्या सद्वैष्णवानां मा ददस्वाप्यथान्नम् / सद्वैष्णवानां यदि वान्नं ददासि भाग्यं च ते पश्यतो नाशमेति

ਅੱਜ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਕਪਟੀ, ਝੂਠੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਨਾ ਦਿਓ। ਜੇ ਅਜਿਹੇ ਨਕਲੀ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿਓਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਗ੍ਯ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 95

स्ववामहस्ते वेणुपात्रे निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते पते त्वम् / उत्तिष्ठ भोः पञ्चगृहेषु भिक्षां कुरुष्व सम्यक् प्रविहायैव लज्जाम्

ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦਾ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਫੜ ਕੇ, ਹੇ ਪਤੀ, ਉੱਠੋ। ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੋ।

Verse 96

आदौ गृहे षड्रसान्नं च कुत्वा जगद्गोप्यं भोजनं त्वं कुरुष्व / तच्छेषान्नं भोजयित्वा पते त्वं तासां च रे शरणं त्वं कुरुष्व

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਨ ਪਕਾ ਕੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰ। ਫਿਰ ਉਸ ਭੋਜਨ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆ ਕੇ, ਹੇ ਪਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣ।

Verse 97

तासं हस्तं पुस्तके स्तापयित्वा त्राहित्येवं तन्मुखैर्वाचयस्व / त्वं खड्गदेवं पूजयस्वाद्यभर्तस्तत्सेवकान्पूजयस्वाद्य सम्यक्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਤੇ ਰਖਵਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਮੂੰਹੋਂ “ਤ੍ਰਾਹਿ—ਰੱਖਿਆ ਕਰ” ਇਹ ਬਚਨ ਪੜ੍ਹਵਾਓ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਲਕ, ਅੱਜ ਖੜਗ-ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿਓ।

Verse 98

तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णंसर्वदा त्वं दधस्व / कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः

ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੁੱਤੇ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਕਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਲਦੀ ਦਾ ਚੂਰਨ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ।

Verse 99

तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व / तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु

ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੌਪੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ/ਕਤਾਰ ਸਜਾ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ “ਭੀਮ! ਭੀਮ!” ਕਹਿ ਕੇ ਪੱਕੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗੱਜ।

Verse 100

तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् / महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग् महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक्

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਸ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਅਤਿਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜਪ/ਪਾਠ ਕਰੋ।

Verse 101

हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्वशैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् / शाकंभरीं विविसः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च

“ਹਰ” ਆਖ ਕੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ। ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ, ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰ।

Verse 102

ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च / कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਰਪਣ/ਦਾਨ ਕਰ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰ। ਅੱਜ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।

Verse 103

तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक् तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व / सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च

ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਦੁੱਧ, ਲਾਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ।

Verse 104

सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् / दिने चतुर्थे भोज यस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु

ਗਲ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਨਾਗ-ਪਾਸ਼’ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਅਰਪਣ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੋ। ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੋ—ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਚੜ੍ਹੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਵਾਓ।

Verse 105

इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रिकरोत्येव नित्यम् / तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਕਸਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 106

तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्यचेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् / सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण

ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖ। ਤਦ ਸੁਬੁੱਧੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ—ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।

Verse 107

हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति / अदृष्टनामा हरिरिवे हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र

ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਨਾ ਕਰ; ਉਹ ਰੇਣੁਕਾ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਜੇ ਹਰੀ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ—ਸਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ?

Verse 108

जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा / तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुः खं संयमिनीं प्रयाहि

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਕਹੀ ਤੇ ਘਿਨੌਣੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਨਾਲ ਕੋੜ੍ਹ, ਭਗੰਦਰ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਨੀ (ਯਮਪੁਰੀ) ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 109

तदा कुदवी कुत्र गता वदस्वमे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् / पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुः खात्तारन्सुष्ठुरूपान्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਦੱਸੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਤੀ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਪਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰ—ਉਹ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।”

Verse 110

सेवादिकं प्रवीहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक्

ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਆਖਦਾ ਹੈਂ—ਮਾਇਆ-ਦੇਵੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਕੀ ਦੱਸੇਂਗਾ? ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਦੇਵੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲਕਸ਼ਮੀ (ਅਭਾਗ) ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮਝ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਨਾਲ ਵੀ ਅਖ਼ੀਰ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?

Verse 111

तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुः खं ह्यनुभूयाः पते त्वम् / यदा पते यमादूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः

ਹੇ ਪਤੀ! ਗਲ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਜਮਦੂਤ ਤੈਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਣਗੇ।

Verse 112

तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ

ਫਿਰ ਉਹ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜੇਗੀ? ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਮੂਰਖ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਯੂ ਤੱਤ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ, ਸੂਖਮ ਸਹਾਰੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਓ।

Verse 113

तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि / तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुः खान्यनुभूयाः पते त्वम्

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੂਠਾ ਮੱਖਣ ਖਾ ਕੇ ਤੂੰ ਡਿੱਗ ਪਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 114

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा स्कन्दः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

ਜਦੋਂ ਜਮਦੂਤ ਤੈਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਣਗੇ, ਤਦ ਉਹ ਸਕੰਦ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ।

Verse 115

दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या / तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक्

ਹੇ ਪਤੀ! ਦੀਪ-ਸਤੰਭ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਤੂੰ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 116

दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम्

ਦੀਪ-ਸਤੰਭ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਿਆ? ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਸ਼ਰਨ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ-ਦਿਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੂਤਰ (ਤਾਬੀਜ਼) ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 117

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸੰਸਾਰੀ ਦੌਲਤ) ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਸ਼ਰਨ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜ।

Verse 118

विवाहमैञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुसितान्धारयित्वा सुभक्त्या / वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदौदैति शब्दम्

ਹੇ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ! ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਮੈੰਜੀ (ਉਪਨਯਨ) ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਦ ਉੱਚਾ ਸ਼ਬਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 119

तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण / यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वाबद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਚੁਮੰਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਹੈ, ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व / स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਕੁਲਦੇਵ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਿਆ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗਲ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 121

संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः / यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा

ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਯਮਦੂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੁਸਲਾਂ ਤੇ ਭਿੰਦੀਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਕਰ ਕੇ, ਕੰਨ ਲੰਮੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤੇ—ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 122

स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः / गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी

ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦਾ ਭਿੱਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਘਰ-ਘਰ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੈਵੀ (ਭਾਗ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

Verse 123

यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् / निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व

ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹ ਮੂਰਖ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ! ਨੱਕ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਰੇਣੁਕਾ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਈ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 124

सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् / तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम्

ਸਦਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਤੂੰ ‘ਖੜਗ-ਦੇਵ’ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੱਚਾ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ੍ਯ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਐਸੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਭੌਂਕਦਾ-ਗੱਜਦਾ, ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 125

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् / संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਓਥੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਖ ਪਿਆ। ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਤ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਘੜੀ ਉਸ ਦਾ ‘ਦੇਵ’ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਿਆ?

Verse 126

स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् / सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे

ਉਹ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵਰਗੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੰਗੇ ਵਿਅੰਜਨ, ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਕੌਪੀਨ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਪ੍ਰੇਤ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜਾ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने यममार्गे च मूढः / भीमः स वै कुत्र पलायितोभूतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਯਮਦੂਤ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਂ, ਤਦ ਡਰ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜੇਂਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਸ਼ਰਨ—ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ—ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ।

Verse 128

महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने / यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत्

ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵਾਰ ਵਾਰ “ਹਰ” ਆਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਘਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ‘ਹਰ’ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 129

शाकं भरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् / पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या

“ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਕ (ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ) ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਭੱਜ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ—ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ? ਕੁੰਭਾਰਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਕੁਲਾਲਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ…”

Verse 131

यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे / तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक् संनह्यमाने नागपाशैश्चबद्ध्वा

ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸ਼ੇਸ਼-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਯਮਦੂਤ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾਗਪਾਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 132

स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् / दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव

ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਗਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਨਾਗ ਭੱਜ ਗਿਆ—ਦੱਸ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਦੂರ್ವਾ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੇ ਮੋਦਕਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੰਚਖਾਦ੍ਯ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲ।

Verse 133

संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ / दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੂਰਖ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੱਸ ਕੇ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਪਤ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵਿਘਨਰਾਜ ਆਪਣਾ ਦੰਦ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜ ਗਿਆ—ਦੱਸ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

Verse 134

विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः

ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਪਿਸ਼ਟਾ-ਦੇਵੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੜਫਾਇਆ ਹੋਇਆ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਹੰਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 135

विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् / विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक् प्रार्थयित्वा च मूढः

ਜਦੋਂ ਵਿ਷্ঠਾ-ਦੇਵੀ ਭਗਤ ਨੂੰ ਤੜਫਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਈ? ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਧੋਬੀ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਆ, ਉਹ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 136

यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतश्च सम्यक् तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय

ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਸਤੰਭ-ਸੂਤਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਯਮਦੂਤ ਉਹੀ ਸਤੰਭ-ਸੂਤਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 137

संताड्यमाने संतभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व / विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक् चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः

ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸਤੰਭ-ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਦੇਵੀ ਭੱਜ ਗਈ—ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਡਾਲ-ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 138

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहेस्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः

ਸ਼ੂੜਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਹਨਾਂ ਅਧਮ ਭਗਤਾਂ (ਕੁਮਾਰਗੀ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ—ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ—ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਮਹਾਂ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 139

चूलेदवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक्

ਚੂਲੇਦੇਵੀ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਈ? ਹੇ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ। ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ੁਕਾਮ/ਬੁਖਾਰ ਆਦਿ ਪੀੜਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ।

Verse 140

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च

ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੱਖਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ—ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਰੱਸੀ ਵਾਲੇ ਫੰਦੇ (ਵੇਣੁ-ਪਾਸ਼) ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 141

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੇਵ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਿਆ? ਹੇ ਅਤਿ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀਏ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ। ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਗਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 142

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च / तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम्

ਜਦੋਂ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਤਦ—ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀਏ—ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਈ? ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜੇਂਗਾ?

Verse 143

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुः खात् / सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव

ਹੇ ਮੂੜ੍ਹੇ, ਪਰਮ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ; ਉਹ ਤਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾ ਲਾ, ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਬਚਨ ਨਾ ਸੁਣ।

Verse 144

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् / संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम्

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਛੋਟੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਲਾਚਾਰ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਖੰਡ ਨਿਭਾਂਦਾ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪਤਨ ਬਣ ਕੇ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 145

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे / हृदि स्थितांमारैर्व्यमुद्रां विहाय कृत्वाभूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम्

ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀਏ, ਜਨਮ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੱਠ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਯਮ-ਮੁਦਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ।

Verse 146

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या / सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम्

ਹੇ ਮੂਰਖ! ਸਦਾ ਹਰਿ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ; ਆਯੁ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਉਂ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਜਦ ਗਿਆਨ ਖ਼ੁਬਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਤਰਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ / दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम्

ਹੇ ਮੂਰਖ! ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਵਿਗੜੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ‘ਸੁਬੁੱਧੀ’ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੈ।

Verse 148

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा / तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਪੂਰਵਕ ਕੇਵਲ ਤੱਤ੍ਵ ਨੂੰ ਸਮ੍ਯਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੈ।

Verse 149

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः / अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਸ਼ਯ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤ ਨੇ ਓਹੀ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਗਰੁੜ), ਉਹ ਭਗਤ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 1130

कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् / संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् / विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायते ऽन्वेषणाच्चापि केन

ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਕਪਾਹ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਖੜਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਯਮਦੂਤ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਲਾਲਦੇਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ—ਪਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।