Adhyaya 22
Kāraṇānvēṣaṇam: The 32 Marks of Hari, Defects (Doṣas), Death-Omens, and Hari’s Omnipresence in Social & Household Life
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ–ਗਰੁੜ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਲਕਸ਼ਮਣਾ/ਸੁਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਤੇ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਬੱਤੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ—ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ-ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤુલਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦੇਵ, ਲੋਕ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਭੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼, ਅਮੰਗਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਤਵਕ ਸੁਧਾਰ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵਿਹਾਰ-ਧਰਮ: ਪਾਤਰ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਫਲ, ਪਰ ਅਤਿਥੀ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਸਦਾ ਫਲਦਾਇਕ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਜਾਮਬਵਤੀ ਤੱਕ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਚਰਨ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਕਾਰਣਤਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
हेतुनिरूपणं नामैकविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः / सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र
‘ਹੇਤੁ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨਾਮ ਦੀ ਗਰੁੜ ਦੀ ਧੀ ਸੀ; ਉਹ ਅਗਨਿਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਉੱਤਮ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਗਰੁੜ, ਉਹ ‘ਸੁਲਕਸ਼ਮਣਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 2
यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः / यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा
ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਰਬਥਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ।
Verse 3
यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा / गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि
ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ‘ਨਾਮ’ ਅਰਥਾਤ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
तस्मा दाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र / नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि
ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਲੱਛਣ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ—ਰਮਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਬ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਤੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 5
संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनु क्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् / यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः
ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰ! ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੀਖ਼ੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਸੱਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਿਆਨਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਦੇਹ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ।
Verse 6
य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः / मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः
ਆਰਯ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਸਮੂਹ ਬਣ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਹ ਹਰਿ–ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਖ ਮਸ੍ਰਿਣ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਦੂਜਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 7
हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् / यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्
ਹੇ ਵੀੰਦਰ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਸ ਦਾ ਹਨੁ (ਜਬੜਾ) ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਰਯ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਤੀਖ਼ੇ ਤੇ ਬਰੀਕ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਲੱਛਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 8
यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः / यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च पष्ठम्
ਹੇ ਵੀੰਦਰ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਠ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਆਰਯ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਖਗੇਂਦਰ! ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਲ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਲੱਛਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 9
यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः / यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या
ਜਿਸ ਦੇ ਨਖ ਲਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਆਰਯ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਵੀੰਦਰ (ਗਰੁੜ)! ਜਿਸ ਦੇ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠਵਾਂ ਲੱਛਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 10
यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः / यस्यो दरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च
ਜਿਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਆਰਯ ਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦਰ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਅੰਕਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧੰਨ ਹੈ।
Verse 11
तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः / ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः
ਆਰਯ ਜਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਸੀ ਹੋਈ ਨਾਭੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗਿਆਰਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ ਮਾਸਲ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਯ ਬਾਰਵਾਂ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 12
कटिर्हि दीर्घा पृथुलास्ति यस्य त्रयोदशं लक्ष्म तदाहुरार्याः / यस्यास्ति मुष्को सुपरिष्ठितो वै चतुर्दशं लक्ष्म तदाहुरार्याः
ਜਿਸ ਦੀ ਕਟੀ (ਕਮਰ/ਨਿਤੰਬ) ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ, ਆਰਯ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਰਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮੂਸ਼ਕ (ਅੰਡਕੋਸ਼) ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਸਥਿਤ ਹੋਣ, ਆਰਯ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਦਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
समुन्नतं शिश्रमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत् पञ्चदशं वदन्ति / सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः
ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਨ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸੁਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਦਰਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ (ਗਰੁੜ), ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਨਰਮ ਤਾਮ੍ਰ-ਲਾਲੀ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਆਰਯ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਲਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्री वारूपं प्राहुरष्टादशं च / एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव
ਨਿਮ্ন ਅਤੇ ਸੁਸਥਿਤ ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਨੇ) ਨੂੰ ਸਤਾਰਵਾਂ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਤੇ ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ ਨੂੰ ਅਠਾਰਵਾਂ। ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁ-ਰਕਤ ਅੱਖ ਨੂੰ ਉੱਨੀਵਾਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਂਹ ਤੇ ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਵੀਹਵਾਂ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 15
विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः / त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विशं सुप्रसन्ने च दृष्टी
ਇੱਕੀਵਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਛਾਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੀਹਵਾਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਮੋਢੇ। ਤੇਈਵਾਂ ਸੁਗਠਿਤ ਸੁਖਮ ਮੁਖ; ਅਤੇ ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ-ਦੀਪਤ ਨਜ਼ਰ ਹੈ।
Verse 16
ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति / समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे
ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ! ਪੱਚੀਵਾਂ ਲੱਛਣ—ਛੋਟਾ ਉਪਸਥ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ। ਛੱਬੀਵਾਂ—ਪੈਰ ਸਮ; ਅਤੇ ਕਮਰ, ਗੋਡੇ, ਰਾਨਾਂ ਸੁਗਠਿਤ; ਜੰਘਾਂ ਵੀ ਸਮ ਹੋਣ।
Verse 17
समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः / द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्
ਜਿੱਥੇ ਹੱਥ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਕੰਨ ਸਮਮਿਤ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਆਰਯ ਜਨ ਬੱਤੀ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਤੀ ਲੱਛਣ ਮੁਕੁੰਦ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਬੱਤੀ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।
Verse 18
द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् / तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਵੀ ਬੱਤੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੱਚ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭੀ, ਹੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਦੇਹ ਸਮਾਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਦਾਮਾ, ਨਿਰਣਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक् प्रपेदे / अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਇਕ ਲੱਛਣ ਦੀ ਵੀ ਹੱਦ ਲਕਸ਼ਮੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੱਛਣ-ਜਾਣੂ ਸਦਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਗੁਣ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 20
जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र / स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵਾਯੁ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਉਸ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਆਪਣੇ ਲੱਛਣ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗੁਣਾ ਉੱਚੀ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਵੀ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 21
खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व / अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈ, ਭੌਂਹ ਅਤੇ (ਤੀਜੇ) ਨੇਤਰ ਦੇ ਉਸੇ ਲੱਛਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 22
अलक्षणं मन्यते यद्धि तस्य दुर्लक्षणं नैव तच्चिन्तनीयम् / अष्टाविंशतिं लक्षणं वै हरस्य न भारतीवच्चिन्तनीयं खगेन्द्र
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ‘ਲੱਛਣ’ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲੱਛਣ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੇਠਲੇ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ‘ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਕਰ। ਹਰਿ ਦੇ ਅਠਾਈ ਲੱਛਣ—ਕੇਵਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਲਾ (ਭਾਰਤੀ) ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ—ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 23
अतो हरः क्रोधरूपी सदैव तयोरभावात्सत्यमुक्तं तथैतत् / अतो द्वयं नास्ति रुद्रे खगेन्द्र शिश्रोदरे किञ्चिदाधिक्यमस्ति
ਇਸ ਲਈ ਹਰ (ਰੁਦ੍ਰ) ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਥਨ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਤ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਦਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਧਿਕ੍ਯ (ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
सप्ताधिकैर्विशतिलक्षणैस्तु समायुताः स्वस्त्रियो लक्ष्मणाद्याः / षड्वविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याद्या पञ्चविंशैश्च चन्द्रः
ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ (ਸਤਾਈ) ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਵਾਰੁਣੀ ਆਦਿ ਛੱਬੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਪੱਚੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 25
अर्थश्चतुर्विंशतिभिश्चैव युक्तो नासावायोर्द्व्यधिका विंशतिश्च लक्षणैश्चैकविंशत्या शची युक्ता न संशयः
ਅਰਥ ਚੌਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਨਾਸਿਕਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਬਾਈਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ ਇਕੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 26
प्रवाहा विंशकैर्युक्ता यम एकोनविंशकैः / पाश्यष्टादशभिर्युक्तो दशसप्तयुतो ऽनलः
ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਵੀਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਯਮ ਉੱਨੀ ਨਾਲ; ਪਾਸ਼ਿਆ ਅਠਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨਲ ਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 27
वैवस्वतः षोडशभिमित्रः पञ्चदशैर्युतः / चत्रुर्विंशैस्तु धनपः पावकस्तु त्रयोदशैः
ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ; ਮਿਤ੍ਰ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਧਨਪ (ਕੁਬੇਰ) ਚੌਵੀ ਨਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ।
Verse 28
गङ्गा द्वादशभिर्युक्ता बुध एकादशैर्युतः / शनिस्तु दशसंख्याकैः पुष्करो नवभिर्युतः
ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਬੁੱਧ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ; ਸ਼ਨੀ ਦਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੌਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 29
अष्टभिश्चैव संयुक्ताः सप्तभिः पितरस्तथा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਵੀ ਅੱਠ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 30
षड्भिश्च देवगन्धर्वाः पञ्चभिस्तदनन्तराः / चतुर्भैः क्षितिपाः प्रोक्तास्त्रिभिरन्ये च संयुताः
ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹਨ।
Verse 31
उदरे किञ्चिदाधिक्ये ह्रस्वे पादे च कर्णयोः / शिखाधिक्यं विना विप्र भार्यायां च शिवस्य च
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਾਧਾ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹ੍ਰਸਵਤਾ—ਪਰ ਸ਼ਿਖਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
लक्ष्मणायां पञ्च दोषाः शिरोगुल्फादिकं विना / नाभ्याधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः संत्यतिवाहिके
ਲੱਛਣ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰ, ਗੁਲਫ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਨਾਭੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਠ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਹਾਲਤ ‘ਅਤਿਵਾਹਿਕ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 33
जङ्घाधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः शच्याः सदा स्मृताः / एवमेव हि दोषाश्चाप्यूहनीयाः खगेश्वर
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਜੰਘਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਅੱਠ ਦੋਸ਼ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਵੀ (ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ) ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 34
दुर्लक्षणैः सदा वीन्द्र संश्रुतैस्तत्त्वविद्भवेत् / महोदरो लंबनाभिरीषामात्रोग्रदंष्ट्रकः
ਹੇ ਵੀੰਦਰ (ਖਗਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ)! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਅਸ਼ੁਭ ਦੁર્લੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—(ਐਸਾ ਜੀਵ) ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ, ਲਟਕਦੀ ਨਾਭੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਮੱਧਮ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਗਰ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अन्धकूपगभीराक्षो लंबकर्णौष्ठनासिकः / लंबगुल्फो वक्रपादः कुनखी श्यावदन्तकः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏਂ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਧੱਸੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੰਨ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਨੱਕ ਲੰਮੇ ਲਟਕਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਟੇ ਲੰਮੇ, ਪੈਰ ਟੇਢੇ; ਨਖ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੰਦ ਕਾਲੇ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
दीर्घजङ्घो दीर्घशिश्रस्त्वेकाण्डश्चैकनासिकः / रक्तश्मश्रू रक्तरोमा वक्रास्यः संप्रकीर्तितः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵੀ ਲੰਮਾ; ਇਕੋ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਇਕੋ ਨੱਕ ਦੀ ਨਾਸਾ। ਦਾੜ੍ਹੀ ਲਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਲਾਲੀਏ; ਮੂੰਹ ਟੇਢਾ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
दग्धपर्व तसंकाशो रक्तपृष्ठः कलिः स्मृतः / अलोमांसो ऽलोमशिरा रक्तगण्डकपोलकः
ਕਲੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜੋੜ ਸੜੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਲਹੂ-ਲਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸ ਉੱਤੇ ਰੋਮ ਨਹੀਂ, ਸਿਰ ਵੀ ਨਿਰਰੋਮ; ਗੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਕਪੋਲ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ।
Verse 38
ललाटे पाण्डुता नित्यं वामस्कन्धे करे खग / क्रूरदृष्टिर्दृष्टिपादस्तथा वै घर्घरस्वरः
ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਫਿੱਕਾਪਣ ਰਹੇ, ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਆ ਬੈਠੇ; ਨਜ਼ਰ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਡੋਲਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਘਰਘਰਾਹਟ ਨਾਲ ਰੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੌਤ-ਸੂਚਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।
Verse 39
अत्याशी चातिपानश्च स्तनौ शुष्कफलोपमौ / ऊरौ नवाञ्जिकारोमः तथा पृष्ठे च मस्तके
ਜੋ ਬਹੁਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਸੁੱਕੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਅੰਜਨ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ, ਤਿੱਖੇ ਰੋਮ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 40
ललाटे त्रीणि दीर्घे तु समे द्वौ संप्रकीर्तितौ / सर्पाकारस्तु यो मत्स्यस्तस्य शिश्रे प्रकीर्तितः
ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਲੰਬੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੋ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਸੱਪ-ਆਕਾਰ ਮੱਛੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
पादत्राणोपमो मत्स्यो रसनाग्रे प्रकीर्तितः / शिश्राकारश्च यो मत्स्यो गुदे तस्य प्रशस्यते
ਚੱਪਲ ਵਰਗਾ ਮੱਛੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਨ-ਆਕਾਰ ਮੱਛੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੇ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ।
Verse 42
वृश्चिकाकारमत्स्यस्तु पदोस्तस्य प्रशस्यते / श्वाकारश्चापि मत्स्यो वै मुखे तस्य प्रकीर्तितः
ਬਿਛੂ-ਆਕਾਰ ਮੱਛੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਮੱਛੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 43
हस्ते तु बहुरेखाः स्युर्लोम नासापुटे स्मृतम् / अतिदीर्घं तु चाङ्गुष्ठं कनिष्ठं चातिदीर्घकम्
ਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਦੇ ਸੁਰਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਦਿੱਸਣ, ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 44
दुर्लक्षणं त्वे वमादि कलावस्ति ह्यनेकशः / सुलक्षणान्यनेकानि मयि संति खगेश्वर
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ), ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਦੁਰ-ਲੱਛਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਸੁ-ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
द्वात्रिंशल्लक्षणं विष्णोर्ब्रह्माद्यापेक्षयैव तत् / सहाभिप्राय गर्भेण ब्रह्मणोक्तं तव प्रभो
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬੱਤੀ ਲੱਛਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਸਮੇਤ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 46
ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विरोधो नास्ति सत्तम / मयोक्तस्यैव स व्यासः कंबुग्रीवः प्रदर्श्यते
ਹੇ ਸੱਤਮ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਹੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਿਆਸ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
रक्ताधरं रक्त तालु चैकीकृत्य मयोदितम् / अतो विरोधो नास्त्येव तथा ज्ञानात्प्रतीयते
ਮੈਂ ‘ਲਾਲ ਹੋਠ’ ਅਤੇ ‘ਲਾਲ ਤਾਲੂ’—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुता याः स्त्रियो लक्ष्मणाद्याः
ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀਹ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਵਾਧੂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਸੁਭਾਗ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 49
भगे नेत्रे च हस्ते च स्तने कुक्षौ तथैव च / भारत्यपेक्षया पञ्चभिर्न्यूना त्वस्ति लक्षणैः
ਭਗ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਸਤਨ ਅਤੇ ਪੇਟ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈਂ।
Verse 50
न रुद्रवन्न चान्यानि लक्षणानि खगेश्वर / षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याः षड्लक्षणैश्चैव हीना
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਛੱਬੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ‘ਵਾਰੁਣੀ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਛੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
कर्णे कुक्षौ नासिकाकेशपाशे गुल्फे भगे किञ्चिदाधिक्यमस्ति / इन्द्रो युक्तः पञ्चविंशत्या खगेन्द्र सदा हीनो लक्षणैः सप्तसंख्यैः
ਕੰਨ, ਪੇਟ, ਨੱਕ, ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਲਟ, ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਣਾ) ਅਤੇ ਭਗ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਧੂਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ‘ਇੰਦਰ’ ਪੱਚੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਦਾ ਸੱਤ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्रे गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च / चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च
ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਪੇਟ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ, ਸ਼ਿਸ਼ਨ, ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਣਿਆਂ) ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਠ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਨਾਸਤਿਕ੍ਯ-ਵਾਯੁ’ ਚੌਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਅੱਠ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च / त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता
ਨਾਭੀ, ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਣੇ), ਠੋਡੀ ਅਤੇ ਪੈਰ, ਮੋਢੇ, ਦੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਚੀ’ ਵਰਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨੌਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 54
भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च / तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम
ਭਗ, ਕੇਸ, ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ, ਕੰਨ, ਜੰਘਾ, ਗੱਲ੍ਹ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਗੁਲਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਧੂਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹੋਠ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਵਾਧਾ ਜਾਣੋ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰਸੱਤਮ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ।
Verse 55
द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः / तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः
ਬਾਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦਸ ਦੇਸ਼-ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਰਕ’ ਵਾਯੂ ਇਕੀ ਦੇਸ਼-ਪਰਿਮਾਣ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 56
तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः / एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः
ਤਦੋਂ ਵੀਹ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਨੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੇਰਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
Verse 57
अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः / मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਅਠਾਰਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਸਤਾਰਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 58
सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः
ਪੰਦਰਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ (ਦੋਸ਼/ਲੱਛਣ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 59
तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः / तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्यष्ठपुत्रकः
ਉਨ੍ਹਾਂ (ਦੋਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ) ਦੇ ਅਭਾਵ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਐਸਾ-ਐਸਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਗ੍ਰੇਜ੍ਯ’ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ/ਅਗੇਲਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 60
तैः सप्तदशभिर्देषैः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता
ਉਹਨਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚੌਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 61
तथाष्टादशभिर्देषैः संयुता नात्र संशयः / तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੁੱਧ (ਗ੍ਰਹ) ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः / शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः
ਇਹ ਉੱਨੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਵੀਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः / एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः
ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਕੀਰਤਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਕੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਅਸਦਭਾਵ (ਅਸ਼ੁਭ ਘਾਟਾਂ) ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 64
दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग / त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਸ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੇਈ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 65
अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः / दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः
ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਠ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 66
सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषातमकाः / यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्देषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः
ਗੰਧਰਵ ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਸੱਤ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅਤੇ ਪੱਚੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 67
षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः / तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च
ਰਾਜੇ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਛੱਬੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਹਾਕਮ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 68
त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम / यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य
ਹੇ ਖਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਿੰਨ (ਲੱਛਣਾਂ) ਤੋਂ ਘਾਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ—ਸਧਾਰਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਾ—ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਦਿੱਸੇ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 69
न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव / ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप
ਹੇ ਖਗਾਧਿਪ (ਗਰੁੜ)! ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਦੈਤ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਵੋੱਚ ਹਨ—ਸਭ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਸੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः / लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग
ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਅਲੱਛਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਤਾਈ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 71
अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि / पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ (ਗਰੁੜ)! ਸੱਚੀ ਸੁਲੱਛਣੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬੱਤੀ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਲਦਿਆਂ ਵੀ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 72
उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु / सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च
ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮਿੱਤਰਾਂ, ਸੱਜਣਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਨ ਆਦਿਕ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹਕ ਅੰਦਰੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸੰਕਲਪ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 73
अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति / हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्
ਜੇ ਗ੍ਰਾਹਕ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਆਦਿਕ ਦਾਨ—ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹਰਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੀ, ਜੋ ਓਥੇ-ਓਥੇ ਅਤੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਨਿੱਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 74
बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च / गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै
ਬਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਹਰਿ ਨਿੱਤ ਦੁੱਧ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਪਦਾਰਥ, ਤਾਜ਼ਾ ਨਵਨੀਤ (ਮੱਖਣ) ਅਤੇ ਘੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸਦਾ ਐਸੇ ਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 75
मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च / पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव
ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਕੇਸ਼ਵ-ਹਰੀ, ਮੁਕੁੰਦ, ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ, ਜਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਕ ਹੋਰ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਧੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 76
गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च / एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਮਾਧਵ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਨਿੱਤ (ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦਾਨ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਦੇਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 77
गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण / एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव
ਹੇ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ), ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਹਰੀ ਨਿੱਤ ਸਨਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਾਤੂ-ਰੂਪ ਮੂਰਤੀਆਂ/ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 78
गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः / मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति
ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਮੁਕੁੰਦ’ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਿਰੁੱਧ’। ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 79
गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः / संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव
ਗੋਸ਼ਠ (ਗੌਸ਼ਾਲਾ) ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨਿੱਤ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ‘ਵਾਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਕਰਸ਼ਣ’ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 80
जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु / मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण
ਜਨਾਰਦਨ ਸਦਾ ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮੱਛੀਰੇਆਂ ਤੇ ਨਾਵਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨਿੱਤ ‘ਮਹਿਦਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਟੱਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਸੁਪਰਨ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਇਕ ਹਰੀ ਹੈ।
Verse 81
गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः / नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव
ਹਾਥੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਚੱਕਰਪਾਣੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਤਭਾਵਨ ਨਿੱਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੀਂਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 82
त्रिविक्रमो हरिरूप्यन्तरिक्षे सर्वजातावनन्तरूपी हरिश्च / हरेर्न वर्णोस्ति न गोत्रमस्ति न जातिरीशे सर्वरूपे विचित्रे
ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਹਰੀ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਵਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਗੋਤ੍ਰ, ਨਾ ਥਿਰ ਜਾਤ—ਸਭ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।
Verse 83
एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी / सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्ममस्य दिति चिन्तयाना
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਸਦਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਵੀ ‘ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ’ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ।
Verse 84
तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता / स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਭੇਦ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਜਿੱਤਿਆ।
Verse 85
पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी / तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि
ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਪਸਾਰਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ—ਇਹ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
The list functions as a canonical template of auspicious embodiment (for contemplation and comparison), while also demonstrating that even these marks do not exhaust Hari’s ananta-guṇas (infinite attributes).
Ariṣṭa-lakṣaṇas are inauspicious signs and death-portents (e.g., changes in voice, gaze, pallor, abnormal bodily features) used as traditional indicators of impending danger or mortality.
It states that offerings can become fruitless when the recipient is unknown, but become efficacious when given with the understanding that Hari is present everywhere and accepts through guests, friends, and household relations.
It cautions against judging an auspicious woman merely by external ‘thirty-two signs,’ emphasizing her dhārmic disposition and her tendency to elevate the future family even from her father’s home.