Adhyaya 21
Kālin̄dī’s Austerity; True Tapas and Prāyaścitta; Kṛṣṇa’s Grace and Marriage
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਿਧਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂਚ, ਤੱਤਵ-ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਉੱਤੇ ਖੇਦ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸੱਚਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਹੈ—ਸਿਰ ਮੁੰਡਾਉਣ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ। ਲੰਮੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸੁਖ, ਭੋਜਨ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਹਰਿ-ਨਾਮ, ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਖੇਦ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ। ਕਾਲਿੰਦੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਮੁਨਾ-ਕੰਢੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਅਰਜੁਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੱਤਵ ਬਿਨਾ ਲੁਕਾਏ ਦੱਸਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
// ५१ // नाम विंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर / विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਨਾਮਕ ਸੂਰਜਦੇਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੀ।
Verse 2
कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता / कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम्
ਹੇ ਵੀੰਦਰ! ਉਹ ‘ਕਾਲਿੰਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਯਮੁਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਮ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 3
तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः / पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम्
ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਨਿਰਣੈ; ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਜੋ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਤਪ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते / प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹੀ ਚਿੱਤ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਇਹ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਹੈ, ਸਿਰ ਮੁੰਡਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 5
अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर / पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਸੁਣੋ—ਜੋ ਜੀਵ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਲੇਸ਼-ਦਾਵਾਨਲ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च / न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक् श्रुतं लोलवार्तादिकं च
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਸਦਾ ਹਰਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਆਦਿਕ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਰਿ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਚੰਚਲ ਗੱਪਾਂ-ਵਾਰਤਾਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।
Verse 7
न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च / न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः
ਹਰਿ ਦੇ ਪਦ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ-ਮਿੱਤਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹਰਿ ਦੇ ਪਦ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਵੰਦਨ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਆਸਕਤੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 8
न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च / पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे
ਮੈਂ ਕਦੇ ਧੂਪ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹਰਿ ਦਾ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ। ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ, ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਾਡ ਲਾਇਆ।
Verse 9
सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि / न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम्
ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਾਡ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਿਮਰਦੇ। ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 10
सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः / सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਮਿੱਤਰ ਆਦਿਕ ਲਈ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁੱਤਰ-ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਕਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਵੇਖਾਂਗਾ?
Verse 11
अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः / तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
ਅਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦਾ ਅੰਨ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ ਸਾਗ ਆਦਿਕ, ਬਿਨਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਭੱਖ੍ਯ ਵੀ—ਖਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਸੜ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਕਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਵੇਖਾਂਗਾ?
Verse 12
अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः / न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द
ਅਸ਼ਟਾਖ਼ਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਸ਼ੰਖ-ਜਨਿਤ ਤੀਰਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ। ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਕਦੋਂ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਵੇਖਾਂਗਾ?
Verse 13
अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः / अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द
ਜੋ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਮੈਂ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ—ਅਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਇਤਰ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੋਂ ਉੱਧਾਰੇਂਗਾ?
Verse 14
दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च / नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम्
ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਸੜ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹਰੀ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਸੜੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕ (ਵਿਗ੍ਰਹ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 15
दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् / मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द
ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਸੜ ਗਏ ਹਨ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮੁਰਾਰੀ, ਮੈਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਕਦੋਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?
Verse 16
मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द / यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर
ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਮੇਰੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਗਿਣ; ਪੂਰੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਾਸ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼। ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਰੋਮ ਹਨ ਉੱਨੇ ਹੀ ਪਾਪ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ।
Verse 17
तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द / अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च
ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੰਨੇ ਪਾਪ ਚਿਮੜੇ ਹਨ—ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਕਦੋਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਹੇ ਅਨੰਤ-ਦੇਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਮਿੱਤਰ, ਧਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬੱਝਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 18
सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः / इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि
ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ! ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿਕ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਂਗੀ।
Verse 19
येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक् सुखं जायते मर्त्यलोके / तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक् सदा पतितं चेति जाने
ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਮੈਲ ਸਦਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् / सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव
ਮਿੱਤਰ ਆਦਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਖਰਚਿਆ ਧਨ ਵਿਅਰਥ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਧਨ ਸਦਾ ਹੀ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 21
एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् / संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात्
ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ! ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਬਸ, ਬਸ! ਉਸ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਅਤੇ ਦੁর্জਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖ।
Verse 22
संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् / एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि
ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ! ਦੁর্জਨਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 23
एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च / भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम्
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਐਸਾ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਅਨੁਤਾਪ ਹੀ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਮੁੰਡਨ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ-ਕੰਨਿਆ ਨੇ ਅਨੁਤਾਪ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸੁਤੱਤਵ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 24
सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च / सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः
ਹਰੀ ਹੀ ਸਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹਰੀ ਸਰਵਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹੈ।
Verse 25
यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः / लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः
ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ‘ਅਕਾਰ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ—ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਯਥਾਯੋਗ ਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਏ।
Verse 26
न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि / न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा
ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਗੁਣ-ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਂਗ ਗੁਣ-ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਵੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 27
न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव / आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे
ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਦਾ ਸਰਵਥਾ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 28
तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग / दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम्
ਤਦ, ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਮੈਂ ਪਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 29
हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि / एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव
“ਹੇ ਪਾਰਥ, ਛੇਤੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛ—ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤਪ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛ ਲਿਆ।
Verse 30
आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे / ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक्
ਫਿਰ ਫਾਲਗੁਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ (ਵਿਆਹ) ਕੀਤਾ।
Verse 31
तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः / पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र
ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਰਮਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਚਾਹੀਦਾ?
Verse 32
मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र / तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा
ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਮੰਨਿਆ; ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 33
शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च
ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਪਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਵੀ ਲੁਕਾਉਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
The chapter treats heartfelt remorse as the essence of expiation because it restrains the mind, corrects intention, and turns the person toward Hari through sincere recognition of misdirected attachments and neglected devotion.
Duḥsaṅga (company of the wicked) is said to ‘scorch’ the being and obstruct dispassion, while sat-saṅga supports repentance, clarity, and devotion—thereby becoming a practical cause for turning toward Hari and away from saṁsāric suffering.
It provides the theological basis for her contemplation: realizing Hari as the eternally complete Supreme reframes all other supports as partial, strengthening exclusive devotion (ananya-bhakti) as the inner power of her tapas.
Remembering Hari-nāma, worshiping Hari’s lotus-feet, honoring prasāda, offering flowers/fragrance/ornaments to the Lord, and mantra-based worship are all contrasted against misplaced priority given to social and household attachments.