Adhyaya 16
Mahālakṣmī’s Forms, Brahmā’s Fourfold Origin, Vāyu’s Names and Soteriology, and Bhāratī’s Manifestations
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਹਰਿ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ ਰੂਪ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀ/ਮਾਇਆ/ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ, ਦੁਰਗਾ/ਕਨਿਆ, ਭੂਦੇਵੀ, ਅੰਨਪੂਰਣਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸੀਤਾ, ਰੁਕਮਿਣੀ, ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀ-ਪਤਨੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵ੍ਯੂਹ ਤੱਤਵ (ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਵਿਰਿਞਚ/ਵਿਰਿਞਚੀ/ਵਿਧੀ/ਚਤੁਰਮੁਖ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਤੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ-ਛਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਅੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸੂਤਰ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਮੁਕਤੀ/ਮੁਕਤ, ਚਿੱਤ, ਬਲ, ਸੁਖ—ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਵੱਸਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਸਾਧਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਕ੍ਰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ੍ਯ ਭਕਤੀ ਲੋਕਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੋਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਗੁਰੂ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ-ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ/ਵਾਣੀ/ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਸਹਧਰਮਣੀ ਵਜੋਂ, ਹਨੁਮਾਨ-ਭੀਮ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸੰਬੰਧ ਸਮੇਤ, ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर / शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਗਰੁੜ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਸਵਰੂਪ, ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣਯ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु / विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्
ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵੱਲ ਆਤਮਾ ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਅੱਖ ਵਾਂਗ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया / नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता
ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਅਵਿਯੋਗਿਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਬੁੱਧ।
Verse 4
मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता / पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी
ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਰਿ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ‘ਪਤਨੀ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਭਿਮਾਨਿਨੀ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ) ਹੈ।
Verse 5
सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो / तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ‘ਪਾਨ’ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣੀ।
Verse 6
वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता / संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ‘ਮਾਇਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ‘ਜਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 7
अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता / कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह
ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ‘ਸ਼ਾਂਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 8
विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी / तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਤਨੀ ‘ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ’ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਮਾਨਿਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਦੀ ਅਭਿਮਾਨਿਨੀ ‘ਦੁਰਗਾ’ ‘ਕਨਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 9
कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा / रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਨਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਨੰਦਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਨੁਜਾ ਬਣ ਕੇ—ਜਨਮੀ; ਉਹੀ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੀ ਅਭਿਮਾਨਿਨੀ ਭੂਦੇਵੀ ਸੂਕਰ (ਵਰਾਹ) ਦੀ ਵੀ ਭਾਰਿਆ ਬਣੀ।
Verse 10
वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता / नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता
ਹੇ ਇੰਦਰ! ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਅਭਿਮਾਨਿਨੀ ‘ਅੰਨਪੂਰਣਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰੂਪਾ ਵਜੋਂ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 11
यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता
ਯਜ੍ਞ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਹਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ (ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता / विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता
ਜਯੰਤੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ-ਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 13
रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते / इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः
ਰੁਕਮਣੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਹਨ।
Verse 14
रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् / अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰਮਾ (ਸ਼੍ਰੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਅਨੰਤ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਨਿਊਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 15
वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ।
Verse 16
वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर / स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ‘ਵਿਰਿੰਚ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ।
Verse 17
अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् / तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ (ਆਦਿ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤੱਤਵ-ਮਯ ਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ‘ਵਿਰਿੰਚ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
Verse 18
रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः / विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम
ਹੇ ਪੱਖੀਸੱਤਮ! ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਵਿਰਿੰਚ’ ਹੈ; ਉਹ ‘ਵਿਧਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः / स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम
ਹੇ ਖਗਸੱਤਮ! ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਦਮਨਾਭ ਤੋਂ ਜੋ ਕਮਲਾਸਨ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਨੇ ‘ਚਤੁਰਮੁਖ’ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 20
एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च / वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਵਰਣਿਤ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰਸੱਤਮ, ਸੁਣੋ।
Verse 21
संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह / स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः
ਹੇ ਗਰੁੜ! ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਜੈ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਵਾਯੂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 22
लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः / बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः
ਜਗਤ ਨੂੰ ਯੋਗ ਚੇਸ਼ਟਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸੂਤਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 23
धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः / योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः
ਵਾਯੂ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਧ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਧ੍ਰਿਤੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्
ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਧ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम / अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਖਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ‘ਵਾਯੂ-ਸਥਿਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਜਾਂ ਵਾਯੂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 26
सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्
ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ! ਉਹ ਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः / ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਹੋਇਆ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह / विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕੋ ਵਾਯੂ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः / एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਭਗਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਜਾਣ (ਚਿੱਤ-ਬੁੱਧੀ) ਹੈ।
Verse 30
चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः / प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः
ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ) ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਚਿੱਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਰੁੜ! ਉਹ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਕਾਰੀ ‘ਸਹੋਦਰ’ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 31
अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः / सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम
ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਹੀ ਇਕੋ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਹੇ ਸੱਤਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत / सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ ਗਰੁੜ, ਉਹ ‘ਬਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः / अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਯਸ਼ਟ੍ਰੁ’ (ਯੱਗ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ-ਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः / योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने / ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਕਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ‘ਰਿਜੁ’ (ਸਿੱਧਾ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੀ ‘ਵਕਰਤਾ’ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ—ਈਸ਼, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ/ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ।
Verse 35
कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः
ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਅਨ੍ਰਿਜੁ’ (ਅਸਿੱਧੇ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਵਕਰੇ ਤੇ ਛਲ ਵਾਲੇ।
Verse 36
ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् / अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा
ਰਿਸ਼ੀ ਆਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ; ਫਿਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ।
Verse 37
यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः / तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੀ ਸਪਰਿਆ—ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਜਾ—ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना / मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्
ਅਨਾਦੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਭ—ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 39
नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् / प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्
ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਜ੍ਞਾਨ-ਬੋਧਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 40
काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च / ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः
ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਤਾਂ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਲੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् / शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा
ਜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਗੱਲ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਪਰਿਆਸ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਗੱਲ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਣੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 42
सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च / शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ)! ਜਲ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਣੁਕਾ (ਗਾਂ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੀ। ਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਛਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬੁੱਧੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ।
Verse 43
इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् / शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्
ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਐਸਾ ਸਾਰਾ ‘ਗਿਆਨ’ ਵਿਪਰੀਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਏਕਤਾ ਹੀ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 44
विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् / अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ-ਬੁੱਧੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹਰਿ-ਪੂਜਨ ਕਾਮ੍ਯ ਪੂਜਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः / अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः
ਜਿੱਥੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਗਏ।
Verse 46
हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा / मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते
ਇਹ ਸਦਾ ਅਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਜ್ಞਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा / अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः
ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ (ਗਰੁੜ), ਵਾਯੂ ਸਦਾ ‘ਗਿਆਨ’ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः / ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः
ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤ ਅਤੇ ਅਹਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਨੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 49
योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् / पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः
ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਹਰਿ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ-ਭਾਵ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਮਹਾਧਿਆਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् / रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा
ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਪਰਮ ਹਰਿ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 51
अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम / काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਖਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਰੁੜ! ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਰਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਵਿਰਾਗ’ (ਵੈਰਾਗ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 52
वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः
ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ‘ਵਿਰਾਗ’ (ਅਨਾਸਕਤੀ) ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् / तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੁਖ ਅਗਲੇ ਅਗਲੇ ਉੱਚੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਿਆਂ ਵਧਦਿਆਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 54
देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा / सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः
ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸੁਖ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸੁਖ’ (ਸੁਖਦਾਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः / दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो
ਉੱਥੇ ‘ਵੀਦ੍ਰ’ ਸਦਾ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः / तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्
ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਸਭ ਆਸੁਰੀ ਆਵੇਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 57
यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः / दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्
ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च / भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः
ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो / देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸੁਖ, ਹਰਖ ਆਦਿ ਉਪਜ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵ-ਆਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 60
देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत / सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज
ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਨਹੀਂ; ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ। ਉੱਥੇ ਸੁਭਾਵਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਦਵਿਜ, ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਹੀ ਹੈ।
Verse 61
विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् / तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः
ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦੇਵਾਵੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਤਮਸ ਨਹੀਂ; ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 62
विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा / दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਦੁੱਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਕੇਵਲ ਅਸੁਰਾਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 63
अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा / मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਕਲੀ ਸਦਾ ਦੁੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਸਦਾ ਸੁਖੀ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः / कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा
ਉਹਨਾਂ ਪੁੰਨ-ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਮਾਰੁਤ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ) ਪੁੰਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਿਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 65
प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः / प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਖ ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਉੱਨੀ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 66
मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः
ਹੇ ਪੰਛੀ-ਇੰਦਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਾਰੁਤ ਅਤੇ ਰੇਵਤ ਨਾਮਕ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਚੌਦਾਂ ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ‘ਵਿਰੋਚਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर / हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ), ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਾਯੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ।
Verse 68
अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः / स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੋਚਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਅੰਸ਼, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ।
Verse 69
कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਉਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 70
मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति / सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः
‘ਮਣਿਮਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦੈਤ ‘ਸੰਰਾਖ੍ਯ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੇਗਾ। ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 71
तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर / धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਗਰੁੜ! ਉਹ ‘ਸ਼ੰਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਾਗਵਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ।
Verse 72
तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः / यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे
ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯਜ्ञ ਦਾ ਅਰਥ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 73
अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः / अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ‘ਭਾਗਵਤ’ ਨਾਮਕ ਮਤ (ਭਕਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 74
स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् / नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके
ਸਥਾਪਨਾ (ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਦਮਨ—ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ; ਵੈਰੋਚਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 75
अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् / नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ—ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਵਾਯੂ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਵੈਰੋਚਨ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 76
शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये / नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः
ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਚੌਗੁਣੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ; ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੋਂ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ।
Verse 77
पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च / प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये
ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਭ ਨੂੰ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੋਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਅਵਤਾਰ-ਚੌਕੜੀ ਲਈ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 78
त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर / रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਤੇਈ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਸਿੱਧੇ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅੰਸ਼-ਸਵਰੂਪ—ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 79
सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु / एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन
ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ-ਸੁਖ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਜਾਣੋ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 80
एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम
ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 81
कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर / स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਕ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਤਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੋ ਜੁੜਵੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਦ੍ਯਿਕਾ ਜਨਮੀ।
Verse 82
वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः / पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता / चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती
ਹੇ ਵੀੰਦ੍ਰ! ਜੋ ‘ਵਾਣੀਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ’ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮਕ ਵਿਰਿੰਚ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸਰਸਵਤੀ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 83
एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम / वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु
ਹੇ ਖਗਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਣੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 84
सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता / महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਵਵੇਦਾਤਮਿਕਾ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਧਾਤੁ-ਸਰੂਪ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 85
ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका
ਜ੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪਰਿਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖਾਤਮਿਕਾ ਹੈ।
Verse 86
सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती
ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਰੂਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 87
ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता / महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता
ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਗੁਰੂ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 88
हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता / धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता
ਹਰੀ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਹਰਿਪ੍ਰੀਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧ੍ਰਿਤੀ-ਸਰੂਪ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 89
सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता / महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता
ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਵ-ਮੰਤ੍ਰਾਤਮਿਕਾ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 90
भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच / अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता
ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਹੀ ਭੋਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤੀ’ ਸਮਝੋ, ਅਤੇ ਇਹ ‘ਭੁਜਿਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 91
चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता
ਚਿਤ੍ਰਰੂਪ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਉਹ ਪਤਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੋਚਨੇੰਦਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਸ਼੍ਰੱਧਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 92
हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम / तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता
ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀ—ਜੋ ‘ਭਾਰਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਨਮੀ।
Verse 93
न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता / तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः
ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਸ਼ਚੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਉੱਥੇ ਜਨਮੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗ (ਸੰਯੋਗ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 94
अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका / त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता
ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਨ੍ਯਗੇਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ‘ਤਨ-ਮਤੀ’ ਹੈ। ਹੇ ਪੰਛੀ-ਇੰਦਰ! ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਚੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਈ।
Verse 95
दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते / नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी
ਦਮਯੰਤੀ ਅਤੇ ਨਲ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਉਹ ‘ਇੰਦਰਸੇਨਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਲਨੰਦਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 96
तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर / तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਥੇ ‘ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣਾ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੋ।
Verse 97
किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा / शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ—ਸ਼ਚੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ—ਮਹਾਤਮਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 98
वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च / तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः
ਯੱਗ ਵੇਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ (ਸੰਯੋਗ) ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ।
Verse 99
केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका / काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा
ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ‘ਕੇਵਲਾ ਭਾਰਤੀ’ ਜਾਣੋ। ਉਹ ‘ਕਾਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।
Verse 100
वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा / देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै
ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਈ ਅਤੇ ‘ਕਾਰਟੀ’ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਰਹਿ ਗਈ।
Verse 101
संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे / वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता
ਹੇ ਵੀੰਦਰ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇਗੀ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਰੂਪ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਲਈ ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਆਪ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
Verse 102
इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम / स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪੱਖੀੰਦਰ! ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਤਾਓ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਅਧਮ ਪਾਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It identifies Prakṛti as the ‘wife’ of the Supreme Person and presents Lakṣmī as the presiding abhimāninī (self-identifying principle) of Prakṛti; in the Vyūha scheme, the consort of Vāsudeva is named Māyā, linking Śakti to cosmic manifestation while maintaining Lakṣmī’s inseparability from Hari.
Brahmā is described through four designations/origin-modes: Viriñca/Viriñci (arising via cosmic principles such as Mahat), Vidhi (arising from rajas within Māyā from Vāsudeva), and Caturmukha (lotus-born within the cosmic egg from Padmanābha).
Crookedness is defined as motive-based worship of Hari—approaching Viṣṇu with self-serving desires and instrumental aims. Such intent is said to obstruct liberation, whereas straightforward practice is characterized by unobstructed orientation toward Hari and renunciation of kāmya aims.
Vāyu is portrayed as the heart-abiding power of remembrance and knowledge that reveals Hari. Through the ‘gateway of true knowledge’ he grants liberation to devotees (by divine permission), hence names like Mukta/Mukti and the identification with prajñā and vijñāna.
Bhāratī is presented as sacred speech/devotional intelligence that presides over mantras and the Vedas, and as the consort of Vāyu (who is knowledge). She is also framed as guru-bhakti and Hariprīti (delight in Hari), expressing a theology where right speech and devotion are energized by Vāyu’s inner guidance.