Adhyaya 42
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਆਵਾਹਨੀ ਮਹਾਮੁਦਰਾ (ਤ੍ਰਿਖੰਡਾ), ਫਿਰ ਸੰਕ੍ਸ਼ੋਭਿਣੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਭੇਦ-ਰੂਪ ਵਿਦ੍ਰਾਵਿਣੀ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਆਕਰਸ਼ਿਣੀ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਨਮਾਦਿਨੀ, ਮਹਾਂਕੁਸ਼ਾ (ਸਰਵਕਾਰਜ-ਸਾਧਕ), ਖੇਚਰੀ (ਪਰਮ ਉੱਤਮ; ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ), ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੀਜ-ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਕਤ-ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਸਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖ੍ਯਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਅਸ਼੍ਵਾਨਨ! ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता / परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਆਵਾਹਨੀ’ ਮਹਾਮੁਦਰਾ ‘ਤ੍ਰਿਖੰਡਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮੋੜ ਕੇ ਘੁਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਨ ਕਰ ਲੈ।
Verse 3
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਦੋਵੇਂ ਤਰਜਨੀ ਨੂੰ ਅਨਾਮਿਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਕਰਾ ਆਕਾਰ ਬਣਾ; ਅਤੇ ਕਨਿੱਠੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੀ ਜੋੜ। ਹੁਣ ‘ਸੰਖ਼ਸ਼ੋਭਿਣੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ— ਸੁਣ।
Verse 4
मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते / तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
ਮੱਧਮਾ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਨਿੱਠੀ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਰੋਕ; ਤਰਜਨੀ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧਾ ਕਰਕੇ, ਮੱਧਮਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਵੱਲ ਟਿਕਾ ਦੇ।
Verse 5
एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि / क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
ਇਸੇ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਵਿਂਧ੍ਯ ਦੇ ਦਰਪ-ਨਾਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਵਿਦ੍ਰਾਵਿਣੀ’ ਮੁਦਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
ਹੇ ਕਲਸ਼ੋਦਭਵ! ਮੱਧਮਾ ਤੇ ਤਰਜਨੀ, ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਬਣਾਓ; ਇਹ ‘ਆਕਰਸ਼ਿਣੀ’ ਮੁਦਰਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੈ।
Verse 7
पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती / परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਪੁਟ-ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਤਰਜਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਓ; ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੱਧਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੋ।
Verse 8
क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे / अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੱਧਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖੋ; ਅਨਾਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਤਰਜਨੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 9
दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ / मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਡੰਡ-ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੱਧਮਾ ਦੇ ਵਰਤ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖੋ; ਇਹ ‘ਉਨਮਾਦਿਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਸ਼ਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति / तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨਾਮਿਕਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਕੁਸ਼-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਜਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵੇ।
Verse 11
इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
ਇਹ ਮਹਾਂਅੰਕੁਸ਼ਾ ਮੁਦਰਾ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 13
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਬਾਹਾਂ ਬਣਾਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ। ਹੇ ਤਪਸਵੀ! ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਨਿੱਠੀ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਤਰਜਨੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈ; ਅਤੇ ਮੱਧਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾ।
Verse 14
लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि / इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा / एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
ਹੇ ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾਪਤੀ! ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਵੇ। ਇਹ ‘ਖੇਚਰੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती / तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੁਹਾ ਕੇ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਵੇ; ਫਿਰ ਤਰਜਨੀ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਯੋਜਿਤ ਕਰੇ।
Verse 16
अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् / अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके / बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
ਹੇਠਾਂ ਕਨਿੱਠੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਮੱਧਮਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ। ਫਿਰ ਵੰਕੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਓ। ਇਹ ਬੀਜ ਮੁਦਰਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 17
मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते / अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
ਮੱਧਮਾ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੰਕਾ ਕਰਕੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਓ। ਅਨਾਮਿਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਨਿੱਠੀ ਨੂੰ ਰੱਖੋ।
Verse 18
सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः / एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
ਸਾਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਦਬਾਓ। ਇਹੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਦਰਾ ‘ਯੋਨੀ ਮੁਦਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः / पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਇਹ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
None directly; this chapter is not a vamśa catalog. It is a Lalitopākhyāna ritual-technical unit focused on mudrā-vidhāna transmitted through the Hayagrīva → Agastya teaching line.
Key mudrās include Āvāhanī (Mahāmudrā/Trikhaṇḍā) for invocation-oriented practice, Saṃkṣobhiṇī and its variant Vidrāviṇī for ‘agitating/dispersing’ effects, Ākarṣiṇī explicitly for attraction (trailokyākarṣaṇa), Mahāṅkuśā as broadly ‘all-purpose’ for accomplishing aims, Khecarī as a highly praised yoginī-favored seal, and a Bīja-mudrā said to quickly set siddhis in motion.
It operationalizes devotion to Śrī Devī through embodied liturgy: mudrās serve as standardized “ritual interfaces” that authorize, focus, and sequence sādhana, presenting Shākta power not only as narrative theology but as repeatable practice transmitted by recognized speakers.