Adhyaya 31
Śrīpura-Nirmāṇa-Prastāva (Inquiry into Śrīpura and its Construction) / “The Proposal to Build Śrīpura”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ‘ਸ਼੍ਰੀਪੁਰ’ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਮਾਪ, ਰੰਗ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ—ਇਹ ਵਾਸਤੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਿਜਿਆਂ ਅਤੇ ਭੰਡਾਸੁਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਤਦ ਦੇਵਗਣ ਲਲਿਤਾ ਅਤੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯੋਪਭੋਗ-ਸਰਵਾਰਥ ਮੰਦਰ-ਰੂਪ ਇੱਕ ਸਥਾਈ, ਅਤਿ ਭਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਮਯ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਨਿਪੁਣਤਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਤਨ-ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਈ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਰੂਪੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਵਿਜਯ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ, ਯੋਜਿਤ ਅਵਕਾਸ ਅਤੇ ਰਿਤੁਅਲ ਭੂਗੋਲ ਰਾਹੀਂ ਦੈਵੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनपुनर्भवो नाम त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच किमिदं श्रीपुरं नाम केन रूपेण वर्तते / केन वानिर्मितं पूर्व तत्सर्वं मे निवदय
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ… ‘ਮਦਨਪੁਨਰਭਵ’ ਨਾਮਕ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਬੋਲੇ— ਇਹ ‘ਸ਼੍ਰੀਪੁਰ’ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
कियत्प्रमाणं किं वर्णं कथयस्व मम प्रभो / त्वमेव सर्वसन्देहपङ्कशोषणभास्करः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿੰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਣ ਕੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਸੰਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਚਿਕੜ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਸਕਰ ਹੋ।
Verse 3
हयग्रीव उवाच यथा चक्ररथं प्राप्य पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतम् / महायागानलोत्पन्ना ललिता परमेश्वरी
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਬੋਲੇ— ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਵੋਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚੱਕਰ-ਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾ-ਯਾਗ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਈ ਲਲਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ…
Verse 4
कृत्वा वैवाहिकीं लीलां ब्रह्माद्यैः प्रार्थिता पुनः / व्यजेष्ट भण्डनामानमसुरं लोककण्टकम्
ਵਿਆਹੀ ਲੀਲਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ‘ਭੰਡ’ ਨਾਮਕ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੰਹਾਰਿਆ।
Verse 5
तदा देवा महेन्द्राद्याः सन्तोषं बहु भेजिरे / अथ कामेश्वरस्यापि ललितायाश्च शोभनम् / नित्योपभोगसर्वार्थं मन्दिरं कर्तुमुत्सुकाः
ਤਦ ਮਹਿੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਿੱਤ ਉਪਭੋਗ ਲਈ ਸਭ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ।
Verse 6
कुमारा ललितादेव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / वर्धकिं विश्वकर्माणं सुराणां शिल्पकोविदम्
ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਨਿਪੁਣ ਵਧਕੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ (ਸੱਦਿਆ)।
Verse 7
सुराणां शिल्पनं च मयं मायाविचक्षणम् / आहूय कृतसत्कारानूचिरे ललिताज्ञया
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਯ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 8
अधिकारिपुरुषा ऊचुः भो विश्वकर्मञ्छिल्पज्ञ भोभो मय महोदय / भवन्तौ सर्वशास्त्रज्ञौ घटनामार्गकोविदौ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਜਾਣੂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ! ਹੇ ਮਹੋਦਯ ਮਯ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ।
Verse 9
संकल्पमात्रेण महाशिल्पकल्पविशारदौ / युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधेः
ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾ-ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਤ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਮਹਾਸਾਗਰ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰੋ।
Verse 10
षोडशीक्षेत्रमध्येषु तत्क्षेत्रसमसंख्यया / कर्तव्या श्रीनगर्यो हि नानारत्नैरलङ्कृताः
ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਨਗਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Verse 11
यत्र षोडशधा भिन्ना ललिता परमेश्वरी / विश्वत्राणाय सततं निवासं रचयिष्यति
ਜਿੱਥੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਲਲਿਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਰਚੇਗੀ।
Verse 12
अस्माकं हि प्रियमिदं मरुतामपिच प्रियम् / सर्वलोकप्रियं चैतत्तन्नाम्नैव विरच्यताम्
ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 13
इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ / विश्वकर्ममयौ नत्वा व्यभाषेतां तथास्त्विति
ਕਾਰਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ—‘ਤਥਾਸਤੁ’।
Verse 14
पुनर्नत्वा पृष्टवन्तौ तौ तान्कारण पूरुषान् / केषु क्षेत्रेषु कर्तव्याः श्रीनगर्यो महोदयाः
ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਣ-ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ— “ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹੋਦਯ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ?”
Verse 15
ब्रह्माद्याः परिपृष्टास्ते प्रोचुस्तौ शिल्पिनौ पुनः / क्षेत्राणां प्रविभागं तु कल्पयन्तौ यथोचितम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ— “ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ।”
Verse 16
कारणपुरुषा ऊचुः प्रथमं मेरुपृष्ठे तु निषधे च महीधरे / हेमकूटे हिमगिरौ पञ्चमे गन्धमादने
ਕਾਰਣ-ਪੁਰਖ ਬੋਲੇ— “ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ, ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ; ਹੇਮਕੂਟ ਵਿੱਚ, ਹਿਮਗਿਰਿ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ।”
Verse 17
नीले मेषे च शृङ्गारे महेन्द्रे च महागिरौ / क्षेत्राणि हि नवैतानि भौमानि विदितान्यथ
ਨੀਲ, ਮੇਸ਼, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਗਿਰਿ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਹ ਨੌਂ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 18
औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तान्यखिल सिन्धुषु / लवणो ऽब्धीक्षुसाराब्धिः सुराब्धिर्घृतसागरः
ਸਾਰੇ ਸਿੰਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ— ਲਵਣ ਅਬਧੀ, ਇਕ੍ਸ਼ੁਸਾਰ ਅਬਧੀ, ਸੁਰਾ ਅਬਧੀ, ਘ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਆਦਿ।
Verse 19
दधिसिन्धुः क्षीरसिन्धुर्जलसिन्धुश्च सप्तमः / पूर्वोक्ता नव शैलेन्द्राः पश्चात्सप्त च सिन्धवः
ਦਧਿ-ਸਿੰਧੁ, ਖੀਰ-ਸਿੰਧੁ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਿੰਧੁ—ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ (ਸਿੰਧੁ/ਸਮੁੰਦਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਦੱਸੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਸੱਤ ਸਿੰਧੂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 20
आत्दृत्य षोडश क्षेत्राण्यंबाश्रीपुरकॢप्तये / येषु दिव्यानि वेश्मानि ललिताया महौजसः / सृजतं दिव्यघटनापण्डितौ शिल्पिनौ युवाम्
ਅੰਬਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੌਜਸਵਿਨੀ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਵਨ ਹੋਣ—ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਿਲਪੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਭਵਨ ਸਿਰਜੋ।
Verse 21
येषु क्षेत्रेषु कॢप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान् / नामानि नित्यानाम्नैव प्रथितानि न संशयः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੇ ਮਹਾਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ (ਆਪਣੇ ਧਾਮ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਨਿਤ੍ਯਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 22
सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा / सर्वं कलयते देवी कलनाङ्कतया जगत्
ਉਹ ਪਰਾਦੇਵੀ ਨਿਤ੍ਯਾ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਨਾਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ‘ਕਲਨਾ’ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
नित्यानाच महाराज्ञी नित्या यत्र न तद्भिदा / अतस्तदीयनाम्ना तु सनामा प्रथिता पुरा
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿੱਥੇ ‘ਨਿਤ੍ਯਾ’ ਹੈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ (ਥਾਂ/ਦੇਵੀ) ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ‘ਸਨਾਮਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 24
कामेश्वरीपुरी चैव भगमालापुरी तथा / नित्यक्लिन्नापुरीत्यादिनामानि प्रथितान्यलम्
ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀਪੁਰੀ, ਭਗਮਾਲਾਪੁਰੀ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨਾਪੁਰੀ ਆਦਿ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 25
अतो नामानि वर्णेन योग्ये पुण्यतमे दिने / महाशिल्पप्रकारेण पुरीं रचयतां शुभाम्
ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨਮਈ ਦਿਨ, ਮਹਾ-ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਪੁਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੋ।
Verse 26
इति कारणकृत्येन्द्रैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः / प्रोक्तौ तौ श्रीपुरीस्थेषु तेषु क्षेत्रेषु चक्रतुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 27
अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवताः / कथयाम्यहमाधार्य लोपामुद्रापते शृणु
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ-ਪਤੀ, ਆਧਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸੁਣੋ।
Verse 28
यो मेरुरखिलाधारस्तुङ्गश्चानन्तयोजनः / चतुर्दशजगच्चक्रसंप्रोतनिजविग्रहः
ਜੋ ਮੇਰੂ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਜ ਸਰੂਪ ਚੌਦਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 29
तस्य चत्वारि शृङ्गाणि शक्रनैरृतवायुषु / मध्यस्थलेषु जातानि प्रोच्छ्रायस्तेषु कथ्यते
ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਸਿੰਗ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਨੈਤੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ (ਪ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 30
पूर्वोक्तशृङ्गत्रितयं शतयोजनमुन्नतम् / शतयोजनविस्तारं तेषु लोकास्त्रयो मताः
ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਤਿੰਨ ਸਿੰਗ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 31
ब्रह्मलोको विष्णुलोकः शिवलोकस्तथैव च / एतेषां गृहविन्यासान्वक्ष्याम्यवसरान्तरे
ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ—ਇਹ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਵਿਨਿਆਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 32
मध्ये स्थितस्य शृङ्गस्य विस्तारं चोच्छ्रयं शृणु / चतुःशतं योजनानामुच्छ्रितं विस्तृतं तथा
ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਸੁਣੋ; ਉਹ ਚਾਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 33
तत्रैव शृङ्गे महति शिल्पिभ्यां श्रीपुरं कृतम् / चतुःशतं योजनानां विस्तृत कुम्भसंभव
ਹੇ ਕੁੰਭਸੰਭਵ! ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਸਿੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰ ਬਣਾਇਆ; ਉਹ ਚਾਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 34
तत्रायं प्रविभागस्ते प्रविविच्य प्रदर्श्यते / प्राकारः प्रथमः प्रोक्तः कालायसविनिर्मितः
ਉੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵੰਡ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰ (ਕੋਟ ਦੀ ਕੰਧ) ਕਾਲਾਯਸ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
षट्दशाधिकसाहस्रयोजनायतवेष्टनः / चतुर्दिक्षु द्वार्युतश्च चतुर्योजनमुच्छ्रितः
ਉਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 36
शालमूलपरीणाहो योजनायुतमब्धिप / शालाग्रस्य तु गव्यूतेर्नद्धवातायनं पृथक्
ਹੇ ਅਬਧਿਪ (ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ)! ਸ਼ਾਲ-ਦੁਆਰ ਦੇ ਮੂਲ ਭਾਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਦਸ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਵਿਊਤੀ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੜੇ ਹੋਏ ਵਾਤਾਯਨ (ਝਰੋਖੇ) ਹਨ।
Verse 37
शालद्वारस्य चौन्नत्यमेकयोजनमाश्रितम् / द्वारेद्वारे कपाटे द्वे गव्यूत्यर्धप्रविस्तरे
ਸ਼ਾਲ-ਦੁਆਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਪਾਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧ ਗਵਿਊਤੀ ਹੈ।
Verse 38
एकयोजनमुन्नद्धे कालायस विनिर्मिते / उभयोरर्गला चेत्थमर्धक्रोशसमायता
ਉਹ (ਕਪਾਟ) ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਲਾਯਸ (ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਅਰਗਲਾ (ਸਾਂਕਲ/ਡੰਡਾ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਧ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਲੰਬੀ ਹੈ।
Verse 39
एवं चतुर्षु द्वारेषु सदृशं परिकीर्तितम् / गोपुरस्य तु संस्थानं कथये कुंभसंभव
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਕੁੰਭਸੰਭਵ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਗੋਪੁਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
पूर्वोक्तस्य तु शालस्य मूले योजनसंमिते / पार्श्वद्वये योजने द्वे द्वे समादाय निर्मिते
ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਯੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
विस्तारमपि तावन्तं संप्राप्तं द्वारगर्भितम् / पार्श्वद्वयं योजने द्वे मध्ये शालस्य योजनम्
ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੋ-ਦੋ ਯੋਜਨ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਹੈ।
Verse 42
मेलयित्वा पञ्च मुने योजनानि प्रमाणतः / पार्श्वद्वयेन सार्धेन क्रोशयुग्मेन संयुतम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਜੋੜ ਕੇ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਦੋ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯੁਗਮ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
मेलयित्वा पञ्चसंख्यायोजनान्यायतस्तथा / एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने
ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜ ਕੇ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਵੱਲ ਉੱਥੇ ਗੋਪੁਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 44
तस्माद्गोपुरमूलस्य वेष्टो विंशतियोजनः / उपर्युपरि वेष्टस्य ह्रास एव प्रकीर्त्यते
ਇਸ ਲਈ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਵੇਸਟ (ਘੇਰਾ) ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਦੇ ਵੇਸਟ ਦਾ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।
Verse 45
गोपुरस्योन्नतिः प्रोक्तापञ्चविंशतियोजना / योजनेयोजने द्वारं सकपाटं मनोहरम्
ਗੋਪੁਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪੱਚੀ ਯੋਜਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਕਪਾਟਾਂ ਸਮੇਤ ਮਨੋਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 46
भूमिकाश्चापि तावन्त्यो यथोर्ध्वं ह्राससंयुताः / गोपुराग्रस्य निस्तारो योजनं हि समाश्रितः
ਉਤਨੇ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲੀ ਪੱਧਰ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਘਟਾਅ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
आयामो ऽपि च तावान्वै तत्र त्रिमुकुटं स्मृतम् / मुकुटस्य तु विस्तारः क्रोशमानो घटोद्भव
ਉਸ ਦਾ ਆਯਾਮ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਮੁਕੁਟ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ! ਮੁਕੁਟ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
क्रोशद्वयं समुन्नद्धं ह्रासं गोपुरवन्मुने / मुकुटस्यान्तरे क्षोणी क्रोशार्धेन च संमिता
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਗੋਪੁਰ ਵਾਂਗ ਘਟਾਅ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅੱਧ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਮਾਪੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 49
मुकुटं पश्चिमे प्राच्यां दक्षिणे द्वारगोपुरे / दक्षोत्तरस्तु मुकुटाः पश्चिमद्वारगोपुरे
ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਗੋਪੁਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਗੋਪੁਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੁਕੁਟ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ; ਦੱਖੋੱਤਰ ਭਾਗ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਗੋਪੁਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।
Verse 50
दक्षिणद्वारवत्प्रोक्ता उत्तरद्वाःकिरीटिकाः / पश्चिमद्वारवत्पूर्वद्वारे मुकुटकल्पना
ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਿਟ (ਮੁਕੁਟ) ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ-ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 51
कालायसाख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / अन्तरे कांस्यशालस्य पूर्ववद्गोपुरो ऽन्वितः
ਕਾਲਾਯਸ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਮਾਰੁਤ-ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ; ਅਤੇ ਕਾਂਸ੍ਯ-ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੋਪੁਰ ਸਮੇਤ ਵਿਉਂਤ ਹੋਵੇ।
Verse 52
शालमूलप्रमाणं च पूर्ववत्परिकीर्तितम् / कांस्यशालो ऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारसमन्विन्तः
ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਂਸ੍ਯ-ਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 53
द्वारेद्वारे गोपुराणि पर्वलक्षणभाञ्जि च / कालायसस्य कांस्यस्य योंऽतर्देशः समन्ततः
ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਰਵ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗੋਪੁਰ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਕਾਲਾਯਸ ਤੇ ਕਾਂਸ੍ਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ (ਇਸ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ) ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 54
नानावृक्षमहोद्यानं तत्प्रोक्तं कुम्भसंभव / उद्भिज्जाद्यं यावदस्ति तत्सर्वं तत्र वर्तते
ਹੇ ਕੁੰਭਸੰਭਵ! ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਪਵਨ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਦਭਿਜ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 55
परंसहस्रास्तरवः सदापुष्पाः सदाफलाः / सदापल्लवशोभाढ्याः सदा सौरभसंकुलाः
ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤਮ ਰੁੱਖ ਹਨ—ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ; ਸਦਾ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ।
Verse 56
चूताः कङ्कोलका लोध्रा बकुलाः कर्णिकारकाः / शिंशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः
ਉੱਥੇ ਚੂਤ (ਆਮ), ਕਂਕੋਲਕ, ਲੋਧ੍ਰ, ਬਕੁਲ, ਕਰ্ণਿਕਾਰ; ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਤੇ ਮੇਰੂ-ਸਮ ਰੁੱਖ ਹਨ।
Verse 57
पुन्नागा नागभद्राश्च मुचुकुन्दाश्च कट्फलाः / एलालवङ्गास्तक्कोलास्तथा कर्पूरशाखिनः
ਉੱਥੇ ਪੁੰਨਾਗ, ਨਾਗਭਦ੍ਰ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਅਤੇ ਕਟਫਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਇਲਾਇਚੀ, ਲੌਂਗ, ਤੱਕੋਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰ-ਸ਼ਾਖੀ ਰੁੱਖ ਹਨ।
Verse 58
पीलवः काकतुण्ड्यश्च शालकाश्चासनास्तथा / काञ्चनाराश्च लकुचाः पनसा हिङ्गुलास्तथा
ਉੱਥੇ ਪੀਲੂ, ਕਾਕਤੁੰਡੀਂ, ਸ਼ਾਲਕ ਅਤੇ ਆਸਨ; ਕਾਂਚਨਾਰ, ਲਕੁਚ, ਪਨਸ (ਕਠਲ) ਅਤੇ ਹਿੰਗੁਲ ਵੀ ਹਨ।
Verse 59
पाटलाश्च फलिन्यश्च जटिल्यो जघनेफलाः / गणिकाश्च कुरण्टाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाः
ਪਾਟਲਾ, ਫਲਿਨੀ, ਜਟਿਲੀ ਅਤੇ ਜਘਨੇਫਲਾ; ਅਤੇ ਗਣਿਕਾ, ਕੁਰੰਟ, ਬੰਧੁਜੀਵ ਤੇ ਦਾਡਿਮ (ਅਨਾਰ) ਦੇ ਬਿਰਖ ਵੀ ਹਨ।
Verse 60
अश्वकर्णा हस्तिकर्णाश्चांपेयाः कनकद्रुमाः / यूथिकास्तालपर्ण्यश्च तुलस्यश्च सदाफलाः
ਅਸ਼ਵਕਰਨ, ਹਸਤਿਕਰਨ, ਚਾਂਪੇਯਾ ਅਤੇ ਕਨਕਦ੍ਰੁਮ; ਯੂਥਿਕਾ, ਤਾਲਪਰਨੀ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾਫਲ ਦੇ ਬਿਰਖ ਵੀ ਹਨ।
Verse 61
तालास्तमालहिन्तालखर्जूराः शरबर्बुराः / इक्षवः क्षीरिणश्चैव श्लेष्मान्तकविभीतकाः
ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਹਿੰਤਾਲ, ਖਜੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਬਰਬੁਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਇਖ਼ਸ਼ੁ (ਗੰਨਾ), ਖ਼ੀਰਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਂਤਕ-ਵਿਭੀਤਕ ਵੀ ਹਨ।
Verse 62
हरीत्क्यस्त्ववाक्पुष्प्यो घोण्टाल्यः स्वर्गपुष्पिकाः / भल्लातकाश्च खदिराः शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः
ਹਰੀਤਕੀ, ਅਵਾਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਘੋਂਟਾਲੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗਪੁਸ਼ਪਿਕਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੱਲਾਤਕ, ਖਦਿਰ, ਸ਼ਾਖੋਟ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਬਿਰਖ ਵੀ ਹਨ।
Verse 63
कालागुरुद्रुमाः कालस्कन्धाश्चिञ्चा वदास्तथा / उदुंबरार्जुनाश्वत्थाः शमीवृक्षा ध्रुवाद्रुमाः
ਕਾਲਾਗੁਰੂ ਦੇ ਬਿਰਖ, ਕਾਲਸਕੰਧ, ਚਿੰਚਾ ਅਤੇ ਵਦ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਦੁੰਬਰ, ਅਰਜੁਨ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਬਿਰਖ ਵੀ ਹਨ।
Verse 64
रुचकाः कुटजाः सप्तपर्णाश्च कृतमालकाः / कपित्थास्तिन्तिणी चैवेत्येवमाध्याः सहस्रशः
ਰੁਚਕ, ਕੁਟਜ, ਸਪਤਪਰਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਪਿੱਥ ਤੇ ਤਿੰਤਿਣੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 65
नानाऋतुसमाविष्टा देव्याः शृङ्गारहेतवः / नानावृक्षमहोत्सेधा वर्तन्ते वरशाखिनः
ਨਾਨਾ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ-ਦੇਵੀਆਂ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਨ; ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 66
कांस्यशालस्यान्तरोले सप्तयोजनदूरतः / चतुरस्रस्ताम्रशालः सिंधुयोजनमुन्नतः
ਕਾਂਸ੍ਯ-ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਸ਼ਾਲ ਸੀ; ਉਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਸੀ।
Verse 67
अनयोरन्तरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका / कर्पूरगन्धिभिश्चारुरत्नबीजसमन्वितैः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਕਲਪਕ-ਵਾਟਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਕਪੂਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਰਤਨ-ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 68
काञ्चनत्वक्सुरुचिरैः फलैस्तैः फलिता द्रुमाः / पीतांबराणि दिव्यानि प्रवालान्येव शाखिषु
ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਫਲਿਤ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪੀਤਾਂਬਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਸੀ।
Verse 69
अमृतं स्यान्मधुरसः पुष्पाणि च विभूषणम् / ईदृशा वहवस्तत्र कल्पवृक्षाः प्रकीर्तिताः
ਉੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਬਹੁਤੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 70
एषा कक्षा द्वितीया स्यान्कल्पवापीति नामतः / ताम्रशालस्यान्तराले नागशालः प्रकीर्तिताः
ਇਹ ਦੂਜੀ ਕਕਸ਼ਾ ‘ਕਲਪਵਾਪੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਾਂਬੇ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਨਾਗਸ਼ਾਲ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 71
अनयोरुभयोस्तिर्यगदेशः स्यात्सप्तयोजनः / तत्र संतानवाटी स्यान्कल्पवापीसमाकृतिः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਆੜਾ ਖੇਤਰ ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ‘ਸੰਤਾਨਵਾਟੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਵਾਪੀ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 72
तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता हरिचन्दनवाटिका / कल्पवाटीसमाकारा फलपुष्पसमाकुला
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਹਰਿਚੰਦਨਵਾਟਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਵਾਟੀ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 73
एषु सर्वेषु शालेषु पूर्ववद्द्वारकल्पनम् / पूर्ववद्गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੋਪੁਰਾਂ ਤੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
Verse 74
गोपुरद्वारकॢप्तं च द्वारे द्वारे च संमितिः / आरकूटस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः
ਗੋਪੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸੁਚੱਜੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਮਾਪ-ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਆਰਕੂਟ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੀ।
Verse 75
पञ्चलोहमयः शालः पूर्वशालसमाकृतिः / तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता मन्दारद्रुमवाटिका
ਪੰਜ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਮੰਦਾਰ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 76
पञ्चलोहस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः / रौप्यशालस्तु संप्रोक्तः पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतः
ਪੰਜਲੋਹ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ‘ਰੌਪ੍ਯ ਸ਼ਾਲ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 77
तयोर्मध्यमही प्रोक्ता पारिजातद्रुवाटिका / दिव्यामोदसुसंपूर्णा फलपुष्पभरोज्ज्वला
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 78
रौप्यशालस्यान्तराले सप्तयोजनविस्तरः / हेमशालः प्रकथितः पूर्ववद्द्वारशोभितः
ਰੌਪ੍ਯ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ‘ਹੇਮ ਸ਼ਾਲ’ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 79
तयोर्मध्ये महीप्रोक्ता कदम्बतरुवाटिका / तत्र दिव्या नीपवृक्षा योजनद्वयमुन्नताः
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਦੰਬ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਟਿਕਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨੀਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਦੋ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ।
Verse 80
सदैव मदिरास्पन्दा मेदुरप्रसवोज्ज्वलाः / येभ्यः कादंबरी नाम योगिनी भोगदायिनी
ਉਹ ਸਦਾ ਮਦਿਰਾ-ਰਸ ਦੇ ਸਪੰਦਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਘਣੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਪ੍ਰਸਵ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਜਲੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਕਾਦੰਬਰੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਯੋਗਿਨੀ ਭੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 81
विशिष्टा मदिरोद्याना मन्त्रिण्याः सततं प्रिया / ते नीपवृक्षाः सुच्छायाः पत्रलाः पल्लवाकुलाः / आमोदलोलभृङ्गालीझङ्कारैः पूरितोदराः
ਮਦਿਰਾ-ਉਦਿਆਨ ਦੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣੇ, ਕੋਮਲ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਉੱਤੇ ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।
Verse 82
तत्रैव मन्त्रिणीनाथाया मन्दिरं सुमनोहरम् / कदंबवनवाट्यास्तु विदिक्षुज्वलनादितः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀਨਾਥਾ ਦਾ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਮੰਦਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੰਬ-ਵਨ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 83
चत्वारि मन्दिराण्युच्चैः कल्पितान्यादिशिल्पिना / एकैकस्य तु गे७स्य विस्तारः पञ्चयोजनः
ਆਦਿ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਨੇ ਚਾਰ ਉੱਚੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਹੈ।
Verse 84
पञ्चयोजनमायामः सप्तावरणतः स्थितिः / एवमन्यविदिक्षु स्युस्सर्वत्र प्रियकद्रुमाः / निवासनगरी सेयं श्यामायाः परिकीर्तिता
ਉਸ ਨਗਰੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਿਯਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਿਆਮਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਨਗਰੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 85
सेनार्थं नगरी त्वन्या महापद्माटवीस्थले / यदत्रैव गृह तस्या बहुयोजनदूरतः
ਸੈਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਹਾਪਦਮ ਅਟਵੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਇੱਥੋਂ ਕਈ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ।
Verse 86
श्रीदेव्या नित्यसेवा तु मत्रिण्या न घटिष्यते / अतश्चितामणिगृहोपान्ते ऽपि भवनं कृतम् / तस्याः श्रीमन्त्रनाथायाः सुरत्वष्ट्रा मयेन च
ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਮਤ੍ਰਿਣੀ ਵੱਲੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣੇ, ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰਨਾਥਾ ਲਈ ਦੇਵ-ਤਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਮਯ ਨੇ ਬਣਾਇਆ।
Verse 87
श्रीपुरे मन्त्रेणी देव्या मन्दिरस्य गुणान्बहुन् / वर्णयिष्यति को नाम यो द्विजिह्वासहस्रवान्
ਸ਼੍ਰੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਤ੍ਰਿਣੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਕੋਲ ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਭਾਂ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 88
कादंबरीमदाताम्रनयनाः कलवीणया / गायन्त्यस्तत्र खेलन्ति मान्यमातङ्गकन्यकाः
ਕਾਦੰਬਰੀ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਮਾਤੰਗ ਕੁੜੀਆਂ ਮਿੱਠੀ ਵੀਣਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 89
अगस्त्य उवाच मातङ्गो नाम कःप्रोक्तस्तस्य कन्याः कथं च ताः / सेवन्ते मन्त्रिणीनाथां सदा मधुमदालसाः
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ‘ਮਾਤੰਗ’ ਨਾਮ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ? ਉਹ ਸਦਾ ਮਧੁ-ਮਦ ਨਾਲ ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ-ਨਾਥਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?
Verse 90
हयग्रीव उवाच मतङ्गो नाम तपसामेकराशिस्तपोधनः / महाप्रभावसंपन्नो जगत्सर्जनलंपटः
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਮਤੰਗ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਤਪੋਧਨ ਸੀ; ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 91
तपः शक्त्यात्तधिया च सर्वत्राज्ञाप्रवर्त्तकः / तस्य पुत्रस्तु मातङ्गो मुद्रिणीं मन्त्रिनायिकाम्
ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਗਿਆ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਤੰਗ, ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ-ਨਾਇਕਾ ਮੁਦ੍ਰਿਣੀ ਨੂੰ…
Verse 92
। घोरैस्तपोभिरत्यर्थं पूरयामास धीरधीः / मतङ्गमुनिपुत्रेण सुचिरं समुपासिता
ਧੀਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ (ਮੁਦ੍ਰਿਣੀ) ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਮਾਤੰਗ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 93
मन्त्रिणी कृतसान्निध्या वृणीष्व वरमित्यशात् / सो ऽपिसर्वमुनिश्रेष्ठो मातङ्गस्तपसां निधिः / उवाच तां पुरो दत्तसान्निध्यां श्यामलांबिकाम्
ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ ਚੁੱਕੀ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਵਰ ਮੰਗੋ।” ਤਦ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਤੰਗ ਨੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਆਮਲਾਂਬਿਕਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 94
मातङ्गमहामुनिरुवाच देवी त्वत्स्मृतिमात्रेण सर्वाश्च मम सिद्धयः / जाता एवाणिमाद्यास्ताः सर्वाश्चान्या विभूतयः
ਮਾਤੰਗ ਮਹਾਮੁਨੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੇਰੇ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 95
प्रापणीयन्न मे किञ्चिदस्त्यंबभुवनत्रये / सर्वतः प्राप्तकालस्य भवत्याश्चरितस्मृतेः
ਹੇ ਅੰਬਾ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜੋਗ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 96
अथापि तव सांनिध्यमिदं नो निष्फलं भवेत् / एवं परं प्रार्थये ऽहं तं वरं पूरयांबिके
ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਾਨ্নਿਧ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਰਮ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਅੰਬਿਕੇ, ਉਹ ਵਰ ਪੂਰਾ ਕਰ।
Verse 97
पूर्वं हिमवता सार्थं सौहार्दं परिहासवान् / क्रीडामत्तेन चावाच्यैस्तत्र तेन प्रगल्भितम्
ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਮਵਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੱਸ-ਪਰਿਹਾਸ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਪਰ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਧਿੱਠਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 98
अहङ्गौरीगुरुरिति श्लाघामात्मनि तेनिवान् / तद्वाक्यं मम नैवाभूद्यतस्तत्राधिको गुणः
ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ ਗੌਰੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹਾਂ’ ਇਹ ਆਤਮ-ਸ਼ਲਾਘਾ ਵੱਸ ਗਈ; ਪਰ ਉਹ ਬਚਨ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਗੁਣ ਸੀ।
Verse 99
उभयोर्गुणसाम्ये तु मित्रयोरधिके गुणे / एकस्य कारणाज्जाते तत्रान्यस्य स्पृहा भवेत्
ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਠੀਕ; ਪਰ ਜੇ ਇਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਧੇਰਾ ਗੁਣ ਉਪਜ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 100
गौरीगुरुत्वश्लाघार्थं प्राप्तकामो ऽप्यहं तपः / कृतवान्मन्त्रिणीनाथे तत्त्वंमत्तनया भव
ਗੌਰੀ ਦੀ ਗੁਰੂਤਾ-ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਲਈ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀਨਾਥ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਧੀ ਬਣ।
Verse 101
यतो मन्नामविख्याता भविष्यसि न संशयः / इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा मातङ्गस्य महामुनेः / तथास्त्विति तिरोघत् स च प्रीतो ऽभवन्मुनिः
‘ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗੀ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ’—ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਤੰਗ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਮুনি ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 102
मातङ्गस्य महर्षेस्तु तस्य स्वप्ने तदा मुदा / तापिच्छमञ्जरीमेकां ददौ कर्णावतंसतः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਮਾਤੰਗ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਕੰਨ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਾਸਤੇ ਤਾਪਿੱਛ ਦੀ ਇੱਕ ਮੰਜਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 103
तत्स्वप्नस्य प्रभावेण मातङ्गस्य सधर्मिणी / नाम्ना सिद्धिमती गर्भे लघुश्यामामधारयत्
ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਤੰਗ ਦੀ ਸਹਧਰਮਣੀ ‘ਸਿੱਧਿਮਤੀ’ ਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਲਘੁਸ਼ਿਆਮਾ’ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 104
तत एव समुत्पन्ना मातङ्गी तेन कीर्तिताः / लघुश्यामेति सा प्रोक्त श्यामा यन्मूलकन्दभूः
ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਮਾਤੰਗੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਲਘੁਸ਼ਿਆਮਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਆਮਾ ਮੂਲ-ਕੰਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 105
मातङ्गकन्यका हृद्याः कोटीनामपि कोटिशः / लघुश्यामा महाश्यामामातङ्गी वृन्दसंयुताः / अङ्गशक्तित्वमापन्नाः सेवन्ते प्रियकप्रियाम्
ਮਾਤੰਗ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ। ਲਘੁਸ਼ਿਆਮਾ, ਮਹਾਸ਼ਿਆਮਾ ਅਤੇ ਮਾਤੰਗੀ—ਟੋਲਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਅੰਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਿਯਕਪ੍ਰਿਆ’ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 106
इति मातङ्गकन्यानामुत्पत्तिः कुंभसंभव / कथिताः सप्तकक्षाश्च शाला लोहादिनिर्मिताः
ਹੇ ਕੁੰਭਸੰਭਵ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤੰਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਹੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸੱਤ ਕੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is not a vaṃśa-catalogue chapter; its organizing data is spatial-theological rather than dynastic—focusing on the authorization of Śrīpura/Śrīnagarī and the divine artisan lineage of function (Viśvakarman/Maya) rather than royal descent lists.
The passage foregrounds architectural and kṣetra-based mapping (ṣoḍaśīkṣetra and corresponding Śrīnagarīs) and includes Agastya’s request for measurements (pramāṇa) and color (varṇa); detailed numeric measures are implied as part of the full chapter’s descriptive agenda, even if not present in the excerpted verses.
The key esoteric motif here is not a single named yantra but the ṣoḍaśī framework: Lalitā’s “sixteenfold” differentiation is mapped onto sixteen kṣetras and cities, expressing Śākta emanation theology as a spatial grid—divine protection becomes a distributed sacred topology (abodes/cities) rather than only a battlefield victory over Bhaṇḍa.