Adhyaya 23

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दुर्मदकुरण्डवधो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः अथाश्वरूढया क्षिप्ते कुरण्डे भण्डदानवः / कुटिलाक्षमिदं प्रोचे पुनरेव युयुत्सया

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਦੁਰਮਦ-ਕੁਰੰਡ-ਵਧ’ ਨਾਮਕ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਫਿਰ ਅਸ਼ਵਾਰੂੜ੍ਹਾ ਵੱਲੋਂ ਕੁਰੰਡ ਦੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਭੰਡ ਦਾਨਵ ਨੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਟਿਲਾਖ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 2

स्वप्ने ऽपि यन्न संभाव्यं यन्न श्रुतमितः पुरा / यच्च नो शङ्कितं चित्ते तदेतत्कष्टमागतम्

ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹੀ ਭਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 3

कुरण्डदुर्मदौ सत्त्वशालिनौ भ्रातरौ हितौ / दुष्टदास्याः प्रभावो ऽयं मायाविन्या महत्तरः

ਕੁਰੰਡ ਅਤੇ ਦੁਰਮਦ—ਦੋਵੇਂ ਸੱਤ੍ਵ-ਸੰਪੰਨ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਭਰਾ ਸਨ; ਪਰ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾਸੀ ਮਾਯਾਵਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 4

इतः परं करङ्कादीन्पञ्चसेनाधिनायकान् / शतमक्षौहिणीनां च प्रस्थापय रणाङ्गणे

ਹੁਣ ਕਰੰਕ ਆਦਿ ਪੰਜ ਸੈਨਾ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੌ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕਰ।

Verse 5

ते युद्धदुर्मदाः शूराः संग्रामेषु तनुत्यजः / सर्वथैव विजेष्यन्ते दुर्विदग्धविलासिनीम्

ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਉਹ ਸੂਰਮੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਤੁਰ ਵਿਲਾਸਣੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲੈਣਗੇ।

Verse 6

इति भण्डवचः श्रुत्वा भृशं चत्वरयान्वितः / कुटिलाक्षः करङ्कादीनाजुहाव चमूपतीन्

ਇਉਂ ਭੰਡ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਕੁਟਿਲਾਖ਼ ਨੇ ਕਰੰਕ ਆਦਿ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ।

Verse 7

ते स्वामिनं नमस्कृत्य कुटिलाक्षेण देशिताः / अग्नौ प्रविष्णव इव क्रोधान्धा निर्ययुः पुरात्

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਕੁਟਿਲਾਖ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਏ।

Verse 8

तेषां प्रयाणनिःसाणरणितं भृशदुःसहम् / आकर्ण्य दिग्गजास्तूर्णं शीर्णकर्णा जुघूर्णिरे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੂਚ ਦੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਗਗਜ ਤੁਰੰਤ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਨ ਫਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 9

शतमक्षौहिणीनां च प्राचलत्केतुमालकम् / उत्तरङ्गतुरङ्गादि बभौ मत्तमतङ्गजम्

ਸੌ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਕੇਤੁਮਾਲਕ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਉੱਤਰੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮਸਤ ਗਜਰਾਜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 10

ह्रेषमाणहयाकीर्णं क्रन्दद्भटकुलोद्भवम् / बृंहमाणगजं गर्जद्रथयक्रं चचाल तत्

ਹਿਨਹਿਨਾਉਂਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ, ਚਿੰਗਾੜਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਗੱਜਦੇ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 11

चक्रनेमिहतक्षोणीरेणुक्षपितरोचिषा / बभूवे तुहिनासारच्छन्नेनेव विवस्वता

ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਨੇਮੀ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਢੱਕ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਹਿਮ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 12

धूलीमयमिवाशेषमभवद्विश्वमण्डलम् / क्वचिच्छब्दमयं चैव निःसाणकठिनस्वनैः

ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੰਡਲ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਨਿਃਸਾਣਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਬਦਮਯ ਬਣ ਉਠਿਆ।

Verse 13

उद्भूतैर्धूलिकाजालैराक्रान्ता दैत्यसैनिकाः / इयत्तयातः सेनायाः संख्यापि परिभाविता

ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਧੂੜ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਦੈਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆਈਆਂ; ਸੈਨਾ ਕਿੰਨੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਢੱਕ ਗਈ।

Verse 14

ध्वजा बहुविधाकारा मीनव्यालादिचित्रिताः / प्रचेलुर्धूलिकाजाले मत्स्या इव महोदधौ

ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੀਨ-ਵਿਆਲ ਆਦਿ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਧੁਜਾਂ ਧੂੜ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਲਹਿਰਾਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ।

Verse 15

तानापतत आलोक्य ललितासैनिकं प्रति / वित्रेसुरमराः सर्वे शक्तीनां भङ्गशङ्कया

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਡਰ ਗਏ।

Verse 16

ते करङ्कमुखाः पञ्च सेनापतय उद्धताः / सर्पिणीं नाम समरे मायां चक्रुर्महीयसीम्

ਉਹ ਕਰੰਕਮੁਖ ਨਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਅਹੰਕਾਰੀ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਪਿਣੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਰਚੀ।

Verse 17

तैः समुत्पतिता दुष्टा सर्पिणी रमशांबरी / धूम्रवर्णा च धूम्रोष्ठी धूम्रवर्मपयोधरा

ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਈ ਗਈ ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸਰਪਿਣੀ ‘ਰਮਸ਼ਾਂਬਰੀ’—ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਹੋਠ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਕਵਚ ਜਿਹੇ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 18

महोदधिरिवात्यन्तं गंभीरकुहरोदरी / पुरश्चचाल शक्तीनान्त्रासयन्ती मनो रणे

ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਗੁਫ਼ਾ-ਜਿਹੇ ਉਦਰ ਵਾਲੀ ਉਹ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 19

कद्रूरिवापरा दुष्टा बहुसर्पविभूषणा / सर्पाणामुद्भवस्थानं मायामयशरीरिणाम्

ਉਹ ਦੂਜੀ ਕਦ੍ਰੂ ਵਾਂਗ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਅਨੇਕਾਂ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਮਾਇਆਮਯ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਥਾਂ ਸੀ।

Verse 20

सेनापतीनां नासीरे वेल्लयन्तीमहीतले / वेल्लितं बहुधा चक्रे घोरारावविराविणी

ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂਦੀ ਫਿਰੀ; ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

तथैव मायया पूर्वं ते ऽसुरेद्रा व्यजीजयन् / करङ्काद्या दुरात्मानः पञ्चपञ्चत्त्वकामुकाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸੁਰ-ਇੰਦਰ ਜਿੱਤ ਗਏ; ਕਰੰਕ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਸਨ।

Verse 22

अथ प्रववृते युद्धं शक्तीनाममरद्रुहाम् / अन्योन्यवीरभाषाभिः प्रोत्साहितघनक्रुधाम्

ਤਦ ਦੇਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੀਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਕਸਾ ਕੇ ਉਹ ਘਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ।

Verse 23

अत्यन्तसंकुलतया न विज्ञातपरस्पराः / शक्तयो दानवश्चैव प्रजहुः शस्त्रपाणयः

ਅਤਿ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ; ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 24

अन्योन्यशस्त्रसंघट्टसमुत्थितहुताशने / प्रवृत्तविशिखस्रोतःप्रच्छन्नहरिदन्तरे

ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ; ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰ ਢੱਕ ਗਿਆ।

Verse 25

बहुरक्तनदीपूरह्रियमाणमतङ्गजे / मांसकर्दमनिर्मग्ननिष्पन्दरथमण्डले

ਅਨੇਕ ਰਕਤ-ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਗਜਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਮਾਸ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਧੱਸਿਆ ਉਹ ਰਥ-ਮੰਡਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

विकीर्णकेशशैवालविलसद्रक्तनिर्झरे / अतिनिष्ठुरविध्वंसि सिंहनादभयङ्करे

ਖਿੱਲਰੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੈਵਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਰਕਤ-ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਅਤਿ ਨਿਰਦਈ ਵਿਧਵੰਸਕ ਅਤੇ ਸਿੰਘਨਾਦ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

Verse 27

रजो ऽन्धकारतु मुले राक्षसीतृप्तिदायिनि / शस्त्रीशरणिविच्छिन्नदैत्यकण्ठोत्थितासृजि

ਧੂੜ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਘੋਰ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਗਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਲਹੂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ।

Verse 28

प्रवृत्ते घोरसंग्रामे शक्तीनां च सुरद्विषाम् / अथस्वबलमादाय पञ्चभिः प्रेरिता सती / सर्पिणी बहुधा सर्पान्विससर्ज शरीरतः

ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਦ੍ਰੋਹੀਆਂ ਦਾ ਘੋਰ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਛਿੜਦੇ ਹੀ, ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤੀ ਆਪਣਾ ਬਲ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰਪਣੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਸੱਪ ਛੱਡਣ ਲੱਗੀ।

Verse 29

तक्षकर्केटकसमा वासुकिप्रमुखत्विषः / नानाविधवपुर्वर्णा नानादृष्टिभयङ्कराः

ਉਹ ਤਕਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਵਰਗੇ, ਵਾਸੁਕੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਸਨ।

Verse 30

नानाविधविषज्वालानिर्दग्धभुवनत्रयाः / दारदं वत्सनाभं च कालकूटमथापरम्

ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼-ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਦਾਰਦ, ਵਤਸਨਾਭ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਾਲਕੂਟ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਸੀ।

Verse 31

सौराष्ट्रं च विषं घोरं ब्रह्मपुत्रमथापरम् / प्रतिपन्नं शौक्लिकेयमन्यान्यपि विषाणि च

ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਮ ਦਾ ਘੋਰ ਵਿਸ਼, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ; ਸ਼ੌਕਲਿਕੇਯ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 32

व्यालैः स्वकीयवदनैर्विलोलरसनाद्वयैः / विकिरन्तः शक्तिसैन्ये विसम्रुः सर्पिणीतनोः

ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ, ਦੋ ਦੋ ਚੰਚਲ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵਿਆਲ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਸਰਪিণੀ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਫੈਲ ਗਏ।

Verse 33

धूम्रवर्णा द्विवदना सर्पा अतिभयङ्कराः / सर्पिण्या नयनद्वन्द्वा दुत्थिताः क्रोधदीपिताः

ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਦੋ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪ—ਸਰਪিণੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ।

Verse 34

पीतवर्णास्त्रिफणका दंष्ट्राभिर्विकटाननाः / सर्पिण्याः कर्णकुहरादुत्थिताः सर्पकोटयः

ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਤਿੰਨ ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ—ਸਰਪিণੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਝੁੰਡ ਉੱਠ ਆਏ।

Verse 35

अग्रेपुच्छे च वदनं धारयन्तः फणान्वितम् / आस्यादा नीलवपुषः सर्पिण्याः फणिनो ऽभवन्

ਅੱਗੇਲੇ ਪੁੱਛ ਉੱਤੇ ਫਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੁਖ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੀਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸਰਪਣੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਫਣਿਧਰ ਨਾਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 36

अन्यैश्च बलवर्णाश्च चतुर्वक्त्राश्चतुष्पदाः / नासिकाविवरात्तस्या उद्गता उग्ररोचिषः

ਹੋਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਾਰ ਮੁਖ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾ-ਛਿਦਰਾਂ ਤੋਂ ਉਗਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ।

Verse 37

लंबमानमहाचर्मावृत्तस्थूलपयोधरात् / नाभिकुण्डाच्च बहवो रक्तवर्णा भयानकाः

ਲਟਕਦੇ ਮਹਾ-ਚਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਭਾਰੀ ਸਤਨ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਲਾਲ ਵਰਣ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 38

हलाहलं वहन्तश्च प्रोत्थिताः पन्नगाधिपाः / विदशन्तः शक्तिसेनां दहन्तो विषवह्निभिः

ਹਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਾਗਾਧਿਪਤੀ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸੇਨਾ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜਦੇ ਸਨ।

Verse 39

बध्नन्तो भोगपाशैश्च निघ्नन्तः फणमण्डलैः / अत्यन्तमाकुलां चक्रुर्ललितेशीचमूममी

ਉਹ ਭੋਗ-ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਫਣ-ਮੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਲਿਤੇਸ਼ੀ ਦੀ ਉਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਕਰ ਗਏ।

Verse 40

खण्ड्यमाना अपि मुहुः शक्तीनां शस्त्रकोटिभिः

ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 41

उपर्युपरि वर्धन्ते सपिण्डप्रविसर्पिणः / नश्यन्ति बहवः सर्पा जायन्ते चापरे पुनः

ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤੇ ਸੱਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੱਪ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

एकस्य नाशसमये बहवो ऽन्ये समुत्थिताः / मूलभूता यतो दुष्टा सर्पिणी न विनश्यति

ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਹੋਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਸਰਪিণੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 43

अतस्तत्कृतसर्पाणां नाशे सर्पान्तरोद्भवः / ततश्चशक्तिसैन्यानां शरीराणि विषानलैः

ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਸੱਪ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਪ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੈਨਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੜਨ ਲੱਗੇ।

Verse 44

दह्यमानानि दुःखेन विप्लुतान्यभवन्रणे / किङ्कर्तव्यविमूढेषु शक्तिचक्रेषु भोगिभिः

ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ; ਭੋਗੀਆਂ (ਸੱਪਾਂ) ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਚਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤੱਬ-ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 45

पराक्रमं बहुविधं चक्रुस्ते पञ्च दानवाः / करीन्द्री गर्दभशतैर्युक्तं स्यन्दनमास्थितः

ਉਹ ਪੰਜ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕੀਤਾ। ਹਥਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੌ ਗਧਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ।

Verse 46

चक्रेण तीक्ष्णधारेण शक्तिसेनाममर्दयत् / वज्रदन्ताभिधश्चान्यो भण्डदैत्यचमूपतिः

ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜਾ ‘ਵਜ੍ਰਦੰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਭੰਡ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ।

Verse 47

वज्रबाणाभिघातेन होष्ट्रतो हि रणं व्यधात् / अथ वज्रमुखश्चैव चक्रिवन्तं महत्तरम्

ਵਜ੍ਰ-ਬਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਜ੍ਰਮੁਖ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।

Verse 48

आरुह्य कुन्तधाराभिः शक्तिचक्रममर्दयत् / वज्रदन्ताभिधानो ऽन्यश्चमूनामधिपो बली

ਕੁੰਤਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਮਰਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੂਜਾ ‘ਵਜ੍ਰਦੰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੀ।

Verse 49

गृध्रयुग्मरथारूढः प्रजहार शिलीमुखैः / तैः सेनापतिभिर्दुष्टैः प्रोत्साहितमथाहवे

ਗਿਧਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਉਕਸਾਇਆ।

Verse 50

शतमक्षौहिणीनां च निपपातैकहेलया / सर्पिणी च दुराचारा बहुमायापरिग्रहा

ਇੱਕ ਹੀ ਖੇਡ-ਵਾਂਗ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਸੌ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਉਹ ਸਰਪিণੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਇਆਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 51

क्षणेक्षणे कोटिसंख्यान्विससर्ज फणाधरान् / तथा विकलितं सैन्यमवलोक्य रुषाकुला

ਪਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਫਣਾਧਰ ਸੱਪ ਛੱਡਦੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਉਠੀ।

Verse 52

नकुली गरुडारूढा सा पपात रणाजिरे / प्रतप्तकनकप्रख्या ललितातालुसम्भवा

ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਨਕੁਲੀ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਈ; ਉਹ ਤਪੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਰਗੀ ਸੀ।

Verse 53

समस्तवाङ्मयाकारा दन्तैर्वज्रमयैर्युता / सर्पिण्यभिमुखं तत्र विससर्ज निजं बलम्

ਸਮਸਤ ਵਾਂਗਮਯ-ਸਰੂਪਾ, ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਰਪਿਣੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਬਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ।

Verse 54

तयाधिष्ठिततुङ्गांसः पक्षविक्षिप्तभूधरः / गरुडः प्राचलद्युद्धे सुमेरुरिव जङ्गमः

ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮੋਢੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ; ਪੰਖਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਛਿਟਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਸੁਮੇਰੁ।

Verse 55

सर्पिणीमायया जातान्सर्पान्दृष्ट्वा भयानकान् / क्रोधरक्तेक्षणं व्यात्तं नकुली विदधे मुखम्

ਸਰਪਿਣੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਕੁਲੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

Verse 56

अथ श्रीनकुलीदेव्या द्वात्रिंशद्दन्तकोटयः / द्वात्रिंशत्कोटयो जाता नकुलाः कनकप्रभाः

ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਕੁਲੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਬੱਤੀ ਕਰੋੜ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਕਰੋੜ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਨਕੁਲ ਜਨਮੇ।

Verse 57

इतस्ततः खण्डयन्तः सर्पिणीसर्पमण्डलम् / निजदंष्ट्राविमर्देन नाशयन्तश्च तद्विषम् / व्यभ्रमन्समरे घोरे विषघ्नाः स्वर्णबभ्रवः

ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਬਭ੍ਰੁ ਨਕੁਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਸਰਪਿਣੀ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

उत्कर्णाः क्रोध सम्पर्काद्धूनिताशेषलोमकाः / उत्फुल्ला नकुला व्यात्तवदना व्यदशन्नहीन्

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਰੋਮ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ; ਫੁੱਲ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਨਕੁਲ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲੱਗੇ।

Verse 59

एकैकमायासर्पस्य बभ्रुरेकैक उद्गतः / तीक्ष्णदन्तनिपातेन खण्डयामास विग्रहम्

ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਰ ਸੱਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬਭ੍ਰੁ ਨਕੁਲ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 60

भोगिभोगसृतै रक्तैः सृक्किणी शोणतां गते / लिहन्तो नकुला जिह्वापल्लवैः पुप्लुवुर्मृधे

ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ; ਰਣ ਵਿੱਚ ਨਕੁਲ ਜੀਭ ਦੇ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਚਾਟਦੇ ਚਾਟਦੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਲੜ ਪਏ।

Verse 61

नकुलैर्दश्यमानानामत्यन्तचटुलं वपुः / मुहुः कुण्डलितैर्भोगैः पन्नगानां व्यचेष्टत

ਨਕੁਲਾਂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਲਪੇਟਦੇ ਹੋਏ ਤੜਫਣ ਲੱਗੇ।

Verse 62

नकुलावलिदष्टानां नष्टासूनां फणाभृताम् / फणाभरसमुत्कीर्णा मणयो व्यरुचन्रणे

ਨਕੁਲਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡੱਸੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਫਣਧਾਰੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਛਲ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਮਣੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠੇ।

Verse 63

नकुलाघातसंशीर्णफणाचक्रैर्विनिर्गतैः / फणयस्तन्महाद्रोहवह्विज्वाला इवाबभुः

ਨਕੁਲਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਫਣ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਫਣ, ਮਾਨੋ ਉਸ ਮਹਾਵੈਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਹੀ ਹੋਣ—ਇਉਂ ਦਿਸੇ।

Verse 64

एवंप्रकारतो बभ्रुमण्डलैरवखण्डिते / मायामये सर्पजाले सर्पिणी कोपमादधे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਭ੍ਰੂ-ਨਕੁਲਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਹੋਏ ਉਸ ਮਾਇਆਮਈ ਸੱਪ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੱਪਣੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 65

तया सह महद्युद्धं कृत्वा सा नकुलेश्वरी / गारुडास्त्रमतिक्रूरं समाधत्त शिलीमुखे

ਉਸ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਕੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ ਗਾਰੁੜ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਸੰਧਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 66

तद्गारुडास्त्रमुद्दामज्वालादीपितदिङ्मुखम् / प्रविश्य सर्पिणीदेहं सर्पमायां व्यशोषयत्

ਉਹ ਗਾਰੁੜ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰਪਣੀ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਪ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 67

मायाशक्तोर्विनाशेन सर्पिणी विलयं गता / क्रोधं च तद्विनाशेन प्राप्ताः पञ्च चमूवराः

ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਰਪਣੀ ਲਯ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਪੰਜੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ।

Verse 68

यद्बलेन सुरान्सर्वान्सेनान्यस्ते ऽवमेनिरे / सा सर्पिणी कथाशेषं नीता नकुलवीर्यतः

ਜਿਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੱਛ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਸਰਪਣੀ ਨਕੁਲ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਥਾ-ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 69

अतःस्वबलनाशेन भृशं क्रुद्धाश्चमूचराः / एकोद्यमेन शस्त्रौघैर्नकुलीं तामवाकिरन्

ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨਕੁਲੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 70

एकैव सा तार्क्ष्यरथा पञ्चभिः पृतनेश्वरी / लघुहस्ततया युद्धे चक्रे वै शस्त्रवर्षिणी

ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਗਰੁੜ-ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਫੁਰਤੀਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 71

पट्टिशैर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सहस्रशः / वज्रसारमयैर्दन्तैर्व्यदशन्मर्म सीमसु

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੱਟਿਸ਼, ਮੁਸਲ ਅਤੇ ਭਿੰਦੀਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 72

ततो हाहारुतं घोरं कुर्वाणा दैत्यकिङ्कराः / उदग्रदंशनकुलैर्नकुलैराकुलीकृताः

ਤਦ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਭਿਆਨਕ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਨਕੁਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 73

उत्पत्य गगनात्केचिद्घोरचीत्कार कारिणः / देशन्तस्तद्द्विषां सैन्य सकुलाः प्रज्वलक्रुधः

ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ; ਸੜਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਲ ਸਮੇਤ ਚੀਰਦੇ ਗਏ।

Verse 74

कर्णेषु दष्ट्वा नासायामन्ये दष्टाः शिरस्तटे / पृष्ठतो प्यदशन्केचिदा गत्य व्याकृतक्रियाः

ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਗਾੜੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਕੇ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੰਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 75

विकलाश्छिन्नवर्माणो भयविस्रस्तशस्त्रिकाः / नकुलैरभिभूतास्ते न्यपतन्नमरद्रुहः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵਚ ਕੱਟ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਛੁੱਟ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਦੇਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਵੈਰੀ ਨਕੁਲਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 76

केचित्प्रविश्यनकुला व्यात्तान्यास्यानि वैरिणाम् / भोगिभोगानि वाकृष्य व्यदशन्रसनातलम्

ਕੁਝ ਨਕੁਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਏ; ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਫਣ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੀਭ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 77

अन्ये कर्णेषु नकुलाः प्राविशन्देववैरिणाम् / सूक्ष्मरूपा विशन्तिस्म नानारन्ध्राणि बभ्रवः

ਹੋਰ ਨਕੁਲ ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ; ਉਹ ਭੂਰੇ ਨਕੁਲ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਛੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

Verse 78

इति तैरभिभूतानि नकुलैरवलोकयन् / निजसैन्यानि दीनानि करङ्कः कोपमास्थितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕੁਲਾਂ ਤੋਂ ਦਬੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਦਯਨੀਯ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰੰਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।

Verse 79

अन्ये ऽपि च चमूनाथा लघुहस्ता महाबलाः

ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਫੁਰਤੀਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸਨ। (ਪਦ ਅਧੂਰਾ)

Verse 80

प्रतिबभ्रु शरस्तोमान्ववृषुर्वारिदा इव / दैत्यसैन्यपतिप्रौढ कोदडोत्थाः शिलीमुखाः / बभ्रूणां दन्तकोटीषु कठोरघट्टनं व्यधुः

ਦੈਤ੍ਯ-ਸੈਨਾ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੌਢ ਕੋਦੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਬਾਣ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਬਭ੍ਰੂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਟੱਕਰ ਮਾਰੀ।

Verse 81

चमूपतिशख्यूहैराहतेभ्यः परःशतैः / बभ्रूणां वज्रदतेभ्यो निश्चक्राम हुताशनः / पञ्चापि ते चमूनाथविसृष्टैरेकहेलया

ਚਮੂਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਖ-ਵਿਊਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹਤ ਬਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਅਗਨੀ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਅਤੇ ਚਮੂਨਾਥ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜੇ ਹੀ ਇਕ ਹੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦਬ ਗਏ।

Verse 82

स्फुरत्फलैः शरकुलैर्बभ्रुसेनां व्यमर्दयत् / इतस्ततश्चमूनाथविक्षिप्तशरकोटिभिः / विशीर्णगात्रा नकुला नकुलीं पर्यवारयन्

ਚਮਕਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੇ ਬਭ੍ਰੂ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਚਮੂਨਾਥ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਕਰੋੜਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਭੰਗ ਹੋਏ ਨਕੁਲ ਨਕੁਲੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰਣ ਲੱਗੇ।

Verse 83

अथ सा नकुली वाणी वाङ्मयस्यैकनायिका / नकुलानां परावृत्त्या महान्तं रोषमाश्रिता

ਤਦ ਵਾਂਗਮਯ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਨਾਇਕਾ ਨਕੁਲੀ, ਨਕੁਲਾਂ ਦੀ ਪਰਾਜਯ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ।

Verse 84

अक्षीणनकुलं नाम महास्त्रं सर्वतोमुखम् / वह्निज्वालापरीताग्रं संदधे शार्ङ्गधन्वनि

ਉਸ ਨੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ੀਣਨਕੁਲ’ ਨਾਮਕ ਸਰਵਤੋਮੁਖ ਮਹਾਸਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਰੰਗਧਨ੍ਵਾ ਉੱਤੇ ਸੰਧਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 85

तदस्त्रतो विनिष्ठ्यूता नकुलाः कोटिसंख्याकाः / वज्राङ्गा वज्रलोमानो वज्रदंष्ट्रा महाजवा

ਉਸ ਅਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਗਲ ਕੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨਕੁਲ ਨਿਕਲੇ—ਵਜ੍ਰ-ਅੰਗ, ਵਜ੍ਰ-ਲੋਮ, ਵਜ੍ਰ-ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਵੇਗਵਾਨ।

Verse 86

वज्रसाराश्च निबिडा वज्रजाल भयङ्करा / वज्राकारैर्नशैस्तूर्ण दारयन्तो महीतलम्

ਉਹ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਵਾਲੇ, ਘਣੇ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਜਾਲ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ; ਵਜ੍ਰ-ਆਕਾਰ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਸਨ।

Verse 87

वज्ररत्नप्रकाशेन लोचनेनापि शोभिताः / वज्रसंपातसदृशा नासाचीत्कार कारिणः

ਵਜ੍ਰ-ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਸੋਭਦੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਵਜ੍ਰ-ਪਾਤ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਨੱਕੋਂ ਤਿੱਖੀ ਚੀਟਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 88

मर्दयन्ति सुरारातिसैन्यं दशनकोटिभिः / पराक्रमं बहुविधं तेनिरे ते निरेनसः

ਉਹ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦੇ ਸਨ; ਨਿਰਪਾਪ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 89

एवं नकुलकोटीभिर् वज्रघोरैर्महाबलैः / विनष्टाः प्रत्यवयवं विनेशुर्दानवाधमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜ੍ਰ-ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਬਲ ਵਾਲੀਆਂ ਨਕੁਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਅਧਮ ਦਾਨਵ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 90

एवं वज्रमयैर्बभुमण्डलैः शण्डिते बले

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਭੁਜ-ਮੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਬਲ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 91

शताक्षौहिणिके संख्ये ते स्वमात्रावशेषिताः / अतित्रासेन रोषेण गृहीताश्च चमूवराः / संग्राममधिकं तेनुः समाकृष्टशरासनाः

ਸੌ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਬਚੇ। ਅਤਿ ਡਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਲ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 92

तैः समं बहुधा युद्धं तन्वाना नकुलेश्वरी / पट्टिशेन करङ्कस्य चिच्छेद कठिनं शिरः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕਰਦੀ ਨਕੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਕਰੰਕ ਦਾ ਕਠੋਰ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 93

काकवाशितसुख्यानां चतुर्णामपि वैरिणाम् / उत्पत्योत्पत्य तार्क्ष्येण व्यलुनादसिना शिरः

‘ਕਾਕਵਾਸਿਤਸੁਖ੍ਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਚਾਰਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਛਲ ਉਛਲ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।

Verse 94

तादृशं लाघवं दृष्ट्वा नकुल्या श्यामलांबिका

ਨਕੁਲਿਆ ਦੀ ਐਸੀ ਫੁਰਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾਂਬਿਕਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 95

बहु मेने महासत्त्वां दुष्टासुरविनाशिनीम् / निजाङ्गदेवतत्त्वं च तस्यै श्यामांबिका ददौ

ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਸੱਤਵਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਆਮਾਂਬਿਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਦੇਵਤੱਤ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 96

लोकोत्तरे गुणे दृष्टे कस्य न प्रीतिसंभवः / हतशिष्टा भीतभीता नकुलीशरणं गताः

ਲੋਕੋਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾ ਜਾਗੇ? ਜੋ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਨਕੁਲੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।

Verse 97

सापि तान्वीक्ष्य कृपया मा भैष्टेति विहस्य च / भवद्राज्ञे रणोदन्तमशेषं च निबोधत

ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ—‘ਡਰੋ ਨਾ’; ਅਤੇ ‘ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾ ਦਿਓ’ ਆਖਿਆ।

Verse 98

तयैवं प्रेषिताः शीघ्रं तदालोक्य रणक्षितिम् / मुदितास्ते पुनर्भीत्या शून्यकायां पलायिताः

ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਭੇਜਿਆ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ; ਪਰ ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕਾਇਆ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 99

तदुदन्तं ततः श्रुत्वा भण्डश्चण्डो रुषाभवत्

ਉਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਭੰਡ ਚੰਡ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।