Adhyaya 15
मदनकामेश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Madana-Kāmeśvara)
ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਘਟਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਸ੍ਵਾਤੰਤਰ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਉਸਦੇ ਸ੍ਵਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਮ‑ਅਰਥ ਅਧਾਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ (ਉਦ੍ਵਾਹ‑ਚਤੁਸ਼ਟਯ) ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਗਣ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ‑ਮੰਗਲ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनकामेश्वरप्रादुर्भावो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः तच्छ्रुत्वा वचनं देवी मन्दस्मितमुखांबुजा / उवाच स ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान्सुरान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਮਦਨਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 2
स्वतन्त्राहं सदा देवाः स्वेच्छाचारविहारिणी / ममानुरूपचरितो भविता तु मम प्रियः
ਹੇ ਦੇਵੋ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅਨੁਰੂਪ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 3
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य सर्वेर्देवैः पितामहः / उवाच च महादेवीं धर्मार्थसहितं वचः
‘ਤਥੈਵ’—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 4
कालक्रीता क्रयक्रीता पितृदत्ता स्वयंयुता / नारीपुरुषयोरेवमुद्वाहस्तु चतुर्विधः
ਕਾਲਕ੍ਰੀਤਾ, ਕ੍ਰਯਕ੍ਰੀਤਾ, ਪਿਤ੍ਰੁਦੱਤਾ ਅਤੇ ਸਵਯੰਯੁਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
कालक्रीता तु वेश्या स्यात्क्रयक्रीता तु दासिका / गन्धर्वोद्वाहिता युक्ता भार्या स्यात्पितृदत्तका
ਜੋ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਲਈ ਜਾਵੇ ਉਹ ਵੇਸ਼ਿਆ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਖਰੀਦ ਕੇ ਲਈ ਜਾਵੇ ਉਹ ਦਾਸੀ। ਗੰਧਰਵ-ਵਿਵਾਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਕਨਿਆ ਵੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
समानधर्मिणी युक्ता भार्या पितृवशंवदा / यदद्वैतं परं ब्रह्म सदसद्भाववर्जितम्
ਜੋ ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ, ਉਹੀ ਪਤਨੀ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 7
चिदानन्दात्मकं तस्मात्प्रकृतिः समजायत / त्वमेवासीच्च तद्ब्रह्म प्रकृतिः सा त्वमेव हि
ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਉਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੂੰ ਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 8
त्वमेवानादिरखिला कार्यकारणरूपिणी / त्वामेव हि विचिन्वन्ति योगिनः सनकादयः
ਤੂੰ ਹੀ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਰੂਪ, ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈਂ। ਸਨਕ ਆਦਿ ਯੋਗੀ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜਦੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
सदसत्कर्मरूपां च व्यक्ताव्यक्तो दयात्मिकाम् / त्वामेव हि प्रशंसंति पञ्चब्रह्मस्वरूपिणीम्
ਤੂੰ ਹੀ ਸਤ-ਅਸਤ ਕਰਮ-ਰੂਪ ਹੈਂ, ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਇਆਮਈ ਹੈਂ। ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪিণੀ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
त्वामेव हि सृजस्यादौ त्वमेव ह्यवसि क्षणात् / भजस्व पुरुषं कञ्चिल्लोकानुग्रहकाम्यया
ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵਰ ਲੈ।
Verse 11
इति विज्ञापिता देवी ब्रह्मणा सकलैः सुरैः / स्रजमुद्यम्य हस्तेन चक्षेप गगनान्तरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।
Verse 12
तयोत्सृष्टा हि सा माला शोभयन्ती नभस्थलम् / पपात कण्ठदेशे हि तदा कामेश्वरस्य तु
ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ ਉਹ ਮਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤਦੋਂ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।
Verse 13
ततो मुमुदिरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः / ववृषुः पुष्पवर्षाणि मन्दवातेरिता घनाः
ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਮੰਦ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 14
अथोवाच विधाता तु भगवन्तं जनार्दनम् / कर्तव्यो विधिनोद्वाहस्त्वनयोः शिवयोर्हरे
ਫਿਰ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਹਰੇ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
मुहुर्तो देवसम्प्राप्तो जगन्मङ्गलकारकः / त्वद्रूपा हि महादेवी सहजश्च भवानपि
ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਹਚਰ ਹੈਂ।
Verse 16
दातुमर्हसि कल्याणीमस्मै कामशिवाय तु / तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवदेवस्त्रिविक्रमः
ਤੂੰ ਇਸ ਕਾਮਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕਲਿਆਣੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ (ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ)।
Verse 17
ददौ तस्यै विधानेन प्रीत्या तां शङ्कराय तु / देवर्षिपितृमुख्यानां सर्वेषां देवयोगिनाम्
ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਯੋਗੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 18
कल्याणं कारयामास शिवयोरादिकेशवः / उपायनानि प्रददुः सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
ਆਦਿਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ-ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਭੇਟਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 19
ददौ ब्रह्मेक्षुचापं तु वज्रसारमनश्वरम् / तयोः पुष्पायुधं प्रादादम्लानं हरिरव्ययम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਵਾਲਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਇੱਖੂ-ਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਅਵ੍ਯਯ ਹਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁਸ਼ਪਾਯੁਧ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 20
नागपाशं ददौ ताभ्यां वरुणो यादसांपतिः / अङ्कुशं च ददौ ताभ्यां विश्वकर्मा विशांपतिः
ਜਲਚਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵਰੁਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਪਾਸ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 21
किरीटमग्निः प्रायच्छत्ताटङ्कौ चन्द्रभास्करौ / नवरत्नमयीं भूषां प्रादाद्रत्नाकरः स्वयम्
ਅਗਨੀ ਨੇ ਮੁਕੁਟ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਕੰਨਿਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ (ਤਾਟੰਕ) ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਆਪ ਰਤਨਾਕਰ ਨੇ ਨੌ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਭੂਸ਼ਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 22
ददौ सुराणामधिपो मधुपात्रमथाक्षयम् / चिन्तामणिमयीं मालां कुबेरः प्रददौ तदा
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਅਖੁੱਟ ਮਧੁ-ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਤਦ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਚਿੰਤਾਮਣੀ-ਮਈ ਮਾਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 23
साम्राज्यसूचकं छत्रं ददौ लक्ष्मीपतिः स्वयम् / गङ्गा च यमुना ताभ्यां चामरे चन्द्रभास्वरे
ਆਪ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦਰ-ਕਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਚਾਮਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 24
अष्टौ च वसवो रुद्रा आदित्याश्चाश्विनौ तथा / दिक्पाला मरुतः साध्या गन्धर्वाः प्रमथेश्वराः / स्वानिस्वान्यायुधान्यस्यै प्रददुः परितोषिताः
ਅੱਠ ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ; ਦਿਕਪਾਲ, ਮਰੁਤ, ਸਾਧ੍ਯ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਯੁਧ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲੱਗੇ।
Verse 25
रथांश्च तुरगान्नागान्महावेगान्महाबलान् / उष्टानरोगानश्वांस्तान्क्षुत्तृष्णापरिवर्जितान् / ददुर्वज्रोपमाकारान्सायुधान्सपरिच्छदान्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਅਤਿ ਵੇਗਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ—ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਊਠ ਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸ਼ਵ ਦਿੱਤੇ; ਵਜ੍ਰ ਸਮ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 26
अथाभिषेकमातेनुः साम्राज्ये शिवयोः शिवम् / अथाकरोद्विमानं च नाम्ना तु कुसुमाकरम्
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਦੰਪਤੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕੁਸੁਮਾਕਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 27
विधाताम्लानमालं वै नित्यं चाभेद्यमायुधैः / दिवि भुव्यन्तरिक्षे च कामगं सुसमृद्धिमत्
ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਦੇ ਮੁਰਝਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਭੇਦ ਹੈ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 28
यद्गन्धघ्राणमात्रेण भ्रान्तिरोगक्षुर्धातयः / तत्क्षणादेव नश्यन्ति मनोह्लादकरं शुभम्
ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਹੀ ਭ੍ਰਮ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਧਾਤੂ-ਦੋਸ਼ ਉਸੇ ਪਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 29
तद्विमानमथारोप्य तावुभौ दिव्यदंपती / चामख्याजनच्छत्रध्वजयष्टिमनोहरम्
ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਉਹ ਚਾਮਰ, ਵਿਆਜਨ, ਛਤਰ, ਧਵਜ ਅਤੇ ਯਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 30
वीणावेणुमृदङ्गादिविविधैस्तौर्यवादनैः / सेव्यमाना सुरगणैर्निर्गत्य नृपमन्दिरात्
ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਧੁਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਦੇਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਹ ਰਾਜ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ।
Verse 31
ययौ वीथीं विहारेशा शोभयन्ती निजौजसा / प्रतिहर्म्याग्रसंस्थाभिरप्सरोभिः सहस्रशः
ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਗਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੀ, ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 32
सलाजाक्षतहस्ताभिः पुरन्ध्रीभिश्च वर्षिता / गाथाभिर्मङ्गलार्थाभिर्वीणावेण्वादिनिस्वनैः / तुष्यन्ती वीवीथिवीथीषु मन्दमन्दमथाययौ
ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਜਾ ਤੇ ਅਖਤ ਰੱਖੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਮੰਗਲ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਵੀਣਾ-ਵੇਣੂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਦ ਗੂੰਜੇ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚੱਲੀ।
Verse 33
प्रतिगृह्याप्स रोभिस्तु कृतं नीराजनाविधिम् / अवरुह्य विमानग्रात्प्रविवेश महासभाम्
ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਨੀਰਾਜਨ ਵਿਧਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮਹਾਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।
Verse 34
सिंहासनमधिष्ठाय सह देवेन शंभुना / यद्यद्वाञ्छन्ति तत्रस्था मनसैव महाजनाः / सर्वज्ञा साक्षिपातेन तत्तत्कामानपूरयत्
ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਮਹਾਜਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸਰਵਜ્ઞਾ ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ।
Verse 35
तद्दृष्ट्वा चरितं देव्या ब्रह्मा लोक पितामहः / कामाक्षीति तदाभिख्यां ददौ कामेश्वरीति च
ਦੇਵੀ ਦਾ ਉਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਮਾਖ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 36
ववर्षाश्चर्यमेघो ऽपि पुरे तस्मिंस्तदाज्ञया / महार्हाणि च वस्तूनि दिव्यान्याभरणानि च
ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਿਆ; ਅਮੋਲ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣੇ ਵਰ੍ਹ ਪਏ।
Verse 37
चिन्तामणिः कल्पवृक्षः कमला कामधेनवः / प्रतिवेश्म ततस्तस्थुः पुरो देव्याजयाय ते
ਤਦ ਚਿੰਤਾਮਣੀ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਕਮਲਾ ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂਆਂ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਜੈਕਾਰ ਲਈ—ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 38
तां सेवैकरसाकारां विमुक्तान्यक्रियागुणाः / सर्वकामार्थसंयुक्ता हृष्यन्तः सार्वकालिकम्
ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇਕਰਸ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 39
पितामहो हरिश्चैव महादेवश्च वासवः / अन्ये दिशामधीशास्तु सकला देवतागणाः
ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ, ਮਹਾਦੇਵ, ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 40
देवर्षयो नारदाद्याः सनकाद्याश्च योगिनः / महर्षयश्च मन्वाद्या वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਆਦਿ, ਸਨਕ ਆਦਿ ਜੋਗੀ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਤਪੋਧਨ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 41
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा याश्चान्या देवजातयः / दिवि भूम्यन्तरिक्षेषु ससंबाधं वसंति ये
ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਜਾਤੀਆਂ—ਜੋ ਸੁਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਸਨ।
Verse 42
ते सर्वे चाप्यसंबाधं निवसंति स्म तत्पुरे
ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਦੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ।
Verse 43
एवं तद्वत्सला देवी नान्यत्रैत्यखिलाज्जनात् / तोषयामास सततमनुरागेण भूयसा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਤਸਲ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਗਈ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 44
राज्ञो महति भूर्लोके विदुषः सकलेप्सिताम् / राज्ञी दुदोहाभीष्टानि सर्वभूतलवासिनाम्
ਭੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮਾਨੋ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੋਹ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਵਾਸੀਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 45
त्रिलोकैकमहीपाले सांबिके कामशङ्करे / दशवर्षसहस्राणि ययुः क्षण इवापरः
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਮਹੀਪਾਲ, ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਮਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਏ।
Verse 46
ततः कदा चिदागत्य नारदो भगवानृषिः / प्रणम्य परमां शक्तिं प्रोवाच विनयान्वितः
ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਉੱਥੇ ਆਏ; ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 47
पर ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमैश्वरि / मदसद्भावसंकल्पविकल्पकलनात्मिका
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ! ਤੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਗਣਨਾ-ਸਰੂਪਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 48
जगदभ्युदयार्थाय व्यक्तभावमुपागता / असज्जनविनाशार्था सज्जनाभ्युदयार्थिनी / प्रवृत्तिस्तव कल्याणि साधूनां रक्षणाय हि
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ! ਜਗਤ ਦੇ ਅਭਿਉਦਯ ਲਈ ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਤੇਰੀ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ।
Verse 49
अयं भण्डो ऽसुरो देवि बाधते जगतां त्रयम् / त्वयैकयैव जेतव्यो न शक्यस्त्वपरैः सुरैः
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਭੰਡ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦੀ ਹੈਂ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 50
त्वत्सेवैकपरा देवाश्चिरकालमिहोषिताः / त्वदाज्ञया गमिष्यन्ति स्वानिस्वानि पुराणि तु
ਦੇਵ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 51
अमङ्गलानि शून्यानि समृद्धार्थानि संत्वतः / एवं विज्ञापिता देवी नारदेनाखिलेश्वरी / स्वस्ववासनिवासाय प्रेषयामास चामरान्
ਤੇਰੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਮੰਗਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਸ ਨਿਵੇਦਨ ਉਪਰੰਤ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਚਾਮਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 52
ब्रह्माणं च हरिं शंभुं वासवादीन्दिशां पतीन् / यथार्हं पूजयित्वा तु प्रेषयामास चांबिका
ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 53
अपराधं ततस्त्यक्तुमपि संप्रेषिताः सुराः / स्वस्वांशैः शिवयोः सेवामादिपित्रोरकुर्वत
ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਦਿ-ਪਿਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 54
एतदाख्यानमायुष्यं सर्वमङ्गलकारणम् / आविर्भावं महादेव्यास्तस्या राज्याभिषेचनम्
ਇਹ ਆਖਿਆਨ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ।
Verse 55
यः प्रातरुत्थितो विद्वान्भक्तिश्रद्धासमन्वितः / जपेद्धनसमृद्धः स्यात्सुधासंमितवाग्भवेत्
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 56
नाशुभं विद्यते तस्य परत्रेह च धीमतः / यशः प्राप्नोति विपुलं समानोत्तमतामपि
ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਵੱਡਾ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਵੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
अचला श्रीर्भवेतस्य श्रेयश्चैव पदेपदे / कदाचिन्न भयं तस्य तेजस्वी वीर्यवान्भवेत्
ਉਸ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 58
तापत्रयविहीनश्च पुरुषार्थैश्च पूर्यते / त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं ध्यात्वा सिंहासनेश्वरीम्
ਜੋ ਸਿੰਹਾਸਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
षण्मासान्महतीं लक्ष्मीं प्राप्नुयाज्जापकोत्तमः
ਉੱਤਮ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
This chapter is primarily theological and ritual-normative rather than a vaṃśa catalog; its “lineage function” is indirect—legitimizing the divine consort pairing (Śakti–Kāmeśvara) that underwrites later sacred-historical authority in the Lalitopākhyāna frame.
It outlines a fourfold model of marriage (udvāha-catuṣṭaya) and characterizes certain forms (e.g., kālakrītā/krayakrītā) alongside gandharva and pitṛdattā, using ritual classification to align social practice with dharma and cosmic order.
The mālā functions as a public, cosmically witnessed selection-sign: the Goddess’ autonomous choice becomes an objective omen, prompting the devas to celebrate and Brahmā to urge a formal, auspicious rite—transforming metaphysical compatibility into ritually sanctioned union.