Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः / चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਆਸ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ, ਮਹਾਤਮਾ ਦ੍ਵਿਜਪੁੰਗਵ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਵਿਦਵਾਨ, ਨੇ ਪੰਜ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ।

Verse 2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा / खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ—ਮੁਦਗਲ, ਗੋਖਲ, ਖਲੀਯਾਨ, ਸੁਤਪਾ, ਵਤ੍ਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰੇਯ।

Verse 3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः / निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

ਦੁਇਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਾਕ ਵੈਣ ਰਥੀਤਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਥਾ ਨਿਰੁਕਤ ਵੀ ਮੁੜ ਰਚਿਆ।

Verse 4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा / धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ—ਪੈਲ, ਇਕ੍ਸ਼ਲਕ, ਧੀਮਾਨ ਤਬਲਾਕ ਅਤੇ ਗਜ—ਇਹ ਸਭ ਦੁਇਜੋੱਤਮ ਸਨ।

Verse 5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः / त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

ਭਰਦਵਾਜ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਉਚਾਰੀਆਂ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् / तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

ਧੀਮਾਨ, ਆਪਨਾਪ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਾਨ্নਗਾਰੀ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਆਰਜਵ—ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਰਤਧਾਰੀ ਸਨ।

Verse 7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः / इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਉਹੀ ‘ਬਹੂਵ੍ਰਿਚ’ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् / षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਯਜੁਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿਆਸੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਉਚਾਰੀਆਂ।

Verse 9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः / एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः

ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ।

Verse 10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः / सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਿਆਸੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠ-ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे / उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਨੌਵੇਂ ਵੇਦ-ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ—ਉਦੀਚ੍ਯ, ਮੱਧਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯ—ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਹਨ।

Verse 12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह / मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

ਉਦੀਚ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਯਾਮਾਯਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਮੱਧਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਸੁਰੀ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते / इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਲੰਬਿਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦੇਸ਼੍ਯ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ‘ਚਰਕ’ ਆਖੇ ਗਏ; ਉਹ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਵਕਤਾ ਦ੍ਵਿਜ ਸਨ।

Verse 14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः / किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ! ਚਰਕ-ਅਧਵਰ੍ਯੂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬਣੇ, ਤੱਤ ਤੋਂ ਦੱਸੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਚਰਕਤਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ?

Verse 15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः / मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਦ ‘ਤ੍ਵ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः / स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਰੇਗਾ—ਇਹ ਸਾਡਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः / प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸੰਧਿ (ਸਮਝੌਤਾ) ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः / शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः / सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮਨਚਾਹਾ ਹਿਤਕਰ ਬਚਨ ਕਹੋ।

Verse 20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे / बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ। ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਬਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਝੱਲ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् / उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ।

Verse 22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ / रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਸਮੇਤ ਉਗਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः / सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

ਫਿਰ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਧਿਆਨ ਧਾਰ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् / तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

ਫਿਰ ਜੋ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਰਾਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।

Verse 25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते / यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

ਮਾਰਤੰਡ ਸੂਰਜ ਨੇ ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧੀਮਾਨ ਯਾਜ্ঞਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਉਹ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् / ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਜਿਨ (ਸ਼ਾਖਾ/ਪਾਠ) ਬਚ ਗਏ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚਰਣ ਤੋਂ ‘ਚਰਕ’ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः / इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

ਉਹ ਚਰਕ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ‘ਚਰਕ’ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਹੁਣ ‘ਵਾਜਿਨ’ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣੋ।

Verse 28

या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च / मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਕਣ੍ਵ ਅਤੇ ਬੌਧੇਯ; ਅਤੇ ਮਧ੍ਯੰਦਿਨ, ਸਾਪਤ੍ਯ, ਵੈਧੇਯ ਤੇ ਅੱਧਬੌੱਧਕ ਵੀ।

Verse 29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ / आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

ਤਾਪਨੀਯ ਅਤੇ ਵਤ੍ਸ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਬਾਲਕ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ; ਫਿਰ ਆਵਟੀ, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਵੈਣੋਯ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਸਮੇਤ।

Verse 30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः / शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਾਜਿਨ (ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ) ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ—ਪੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ, ਅਰਥਾਤ ਬਾਈ; ਅਤੇ ਯਜੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਲਪਕਾਰ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः / सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਸੁਮੰਤੂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਤ੍ਵਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः / स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

ਫਿਰ ਸੁਨ੍ਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਕਰਮਾ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਪਾਠ) ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਅਧਿਗਤ ਕਰ ਲੀਆਂ।

Verse 33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः / अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

ਤਦ ਸਹਸ੍ਰ ਦੇ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ; ਅਨਧਿਆਇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् / क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮੁੜ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ / अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਦੋ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਵੀਰਯ ਅਤੇ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम / इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ! ਇਹ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਨ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸੁਕਰਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः / तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੌਸ਼੍ਯੰਜਿ ਬਣਿਆ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ।

Verse 38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः / अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੂਜੇ ਨਰਾਧਿਪ ਬਣੇ। ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਤੁ-ਸੰਹਿਤਾ’ ਦੀ ਸਹਸ੍ਰਾਰਧ (ਪੰਜ ਸੌ) ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ।

Verse 39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः / सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

ਉਹ ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ‘ਉਦੀਚ੍ਯਸਾਮਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਕੌਸ਼ਿਲ੍ਯ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ‘ਸੱਤ੍ਵ’ (ਮੁੱਖ ਭਾਗ) ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ।

Verse 40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः / लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा / पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ‘ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਸਾਮਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ—ਲੌਗਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਕੁਸ਼ੁਮੀ, ਕੁਸ਼ੀਦੀ ਅਤੇ ਲਾਂਗਲੀ। ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਸੁਣੋ।

Verse 41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् / सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

ਲੌਗਾਕ੍ਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਭੇਦ ਇਹ ਹਨ—ਨਾਡਾਯਨੀਯ, ਸਹਤੰਡਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਨੋਵੈਨ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ; ਫਿਰ ਸਕੋਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਸੁਸਹਾ ਅਤੇ ਸੁਨਾਮਾ। ਇਹ ਲੌਗਾਕ੍ਸ਼ੀ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ।

Verse 42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

ਕੁਸ਼ੁਮੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਸ ਦਾ ਔਰਸ (ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ) ਸੀ।

Verse 43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः / शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

ਨਾਭਿਰਵਿੱਤ ਨਾਮ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਨੀ ਸੀ; ਕੌਸ਼ੁਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੌਰਿਸੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਿਰ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਸਨ।

Verse 44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ / प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

ਰਾਣਾਯਨੀਆਈ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ—ਦੋਵੇਂ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः / प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

ਵੈਨ, ਪ੍ਰਾਜੀਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸੁਰਾਲ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਸਨ। ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਕੌਥੁਮ ਨੇ ਛੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ / प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

ਆਸੁਰਾਯਣ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ੍ਯ—ਦੋਵੇਂ ਵੇਦ-ਵ੍ਰਿਧਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਤੰਜਲੀ ਵੀ ਸੀ।

Verse 47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः / लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

ਕੌਥੁਮ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਦੇ ਵੀ ਛੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਲਾਂਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਛੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः / कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

ਹਾਲਿਨਿਰਜਿਆ, ਮਹਾਨਿਸ਼ਚ, ਜੈਮਿਨੀ, ਲੋਮਗਾਯਨੀ, ਕੰਡੂ ਅਤੇ ਕੋਹਲ—ਇਹ ਛੇ ‘ਲਾਂਗਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः / एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

ਇਹ ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਰਾਜਪੁੱਤਰ—ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।

Verse 50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः / प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਨੇ ਚੌਵੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣ ਲਵੋ।

Verse 51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा / तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

ਰਾਡੀ, ਰਾਡਵੀਯ, ਪੰਜਮ, ਵਾਹਨ, ਤਲਕ, ਮਾਂਡੁਕ, ਕਾਲਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਿਕ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ (ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः / पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

ਫਿਰ ਗੌਤਮ, ਆਜਬਸਤ, ਸੋਮਰਾਜਾਯਨ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਪਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਲੂਖਲਕ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ (ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः / शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

ਯਵੀਯਸ, ਸ਼ਾਲੀਰਾਂਗੁਲੀਯ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਸ਼ਾਲਿਮੰਜਰੀਪਾਕ, ਸ਼ਧੀਯ ਅਤੇ ਕਾਨਿਨੀ—ਇਹ ਨਾਮ (ਸਾਮਗ) ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः / सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

‘ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਧਰਮਾਤਮਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਮਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਸਾਮਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ / अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ—ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਜਕ ਸਨ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸੁਮੰਤੂ ਨੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् / कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

ਫਿਰ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ (ਅਥਰਵ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਕਬੰਧ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪਥ੍ਯ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः / मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਦੇਵਦਰਸ਼ ਨੂੰ (ਮਿਲਿਆ); ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ—ਮੋਦ, ਬ੍ਰਹਮਬਲ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲਾਦ (ਆਦਿ)।

Verse 58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः / देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

ਸ਼ੌਲਕਾਯਨੀ ਧਰਮਜਾਣੂ ਸੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੌਥਾ ਸੀ। ਦੇਵਦਰਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਚਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤੀ ਸਨ।

Verse 59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् / जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

ਫਿਰ ਪਥ੍ਯਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਜਾਣੋ—ਜਾਜਲੀ, ਕੁਮੁਦਾਦਿ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਨਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे / द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਬਭ੍ਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਦੂਜੀ ਸੰਹਿਤਾ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਸੈੰਧਵਾਯਨ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः / नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

ਸੈੰਧਵ ਅਤੇ ਮੁੰਜਕੇਸ਼੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਵੱਖਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਕਲਪ ਅਤੇ ਵੈਤਾਨ—ਇਹ ਤੀਜੀ ਸੰਹਿਤਾ-ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः / श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

ਚੌਥਾ ਆੰਗਿਰਸ ਕਲਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਲਪ। ਇਹ ਅਥਰਵਣ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਕਲਪ-ਕਰਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः / आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਮੈਂ ਖੜਗ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਆਤ੍ਰੇਯ, ਧੀਮਾਨ ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ ਕਾਸ਼੍ਯਪ [ਇਸ ਦੇ ਧਾਰਕ] ਹਨ।

Verse 64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः / सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਗਨਿਵਰਚਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਯੁ; ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ, ਸੋਮਦੱਤ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ।

Verse 65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः / त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

ਇਹ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਰਚ ਗਏ।

Verse 66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः / मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਸਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ [ਹੋਰ ਕਰਤਾ] ਹਨ। ਮੇਰੀ (ਮਾਮਿਕਾ) ਚੌਥੀ ਹੈ—ਇਹ ਚਾਰ ਮੂਲ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ।

Verse 67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः / पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

ਉਹ ਸਭ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਾਠਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਭੇਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते / लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਚਾਰ-ਹਜ਼ਾਰੀ ਹਨ। ਮੂਲ ਪਰੰਪਰਾ ਲੌਮਹਰਸ਼ਣਿਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਸ਼੍ਯਪਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता / शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

ਤੀਜੀ ਸਾਵਰਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਧੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च / एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

਋ਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛੇ ਸੌ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪੰਦਰਾਂ, ਹੋਰ ਦਸ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ-ਦਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः / अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸੱਤ ‘ਸੁਪਰਨ’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਮ ਦੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः / द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

‘ਸਾਰਣ੍ਯਕ’ ਅਤੇ ‘ਸਹੋਹ’—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਗ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਆਧਵਰ੍ਯਵ’ ਛੰਦ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ ਹੈ।

Verse 73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् / सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਤੇ ਆਰਣ੍ਯਕ ਭਾਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯਥਾਵਿਧਿ ਰਚੇ।

Verse 74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् / ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਕਥਨ ‘ਪੂਰਵਾ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ-ਆਰਣ੍ਯਕ ਨੂੰ ਰਿਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਯਜੁಃ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु / तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵੀਰ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਖਿਲ ਅਤੇ ਉਪਖਿਲ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪਰਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके / ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

ਵਾਜਸਨੇਯ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਸੌ ਘੱਟ (ਅਰਥਾਤ 1900) ਰਿਗ੍-ਗਮ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਗ ਉਸ ਦਾ ਚੌਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च / एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੌ, ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਠਾਸੀ ਹੋਰ ਵੱਧ—ਇਹੀ ਯਜੁಃ ਅਤੇ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਸ਼ੁਕ੍ਰੀਯ ਸਮੇਤ, ਖਿਲ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु / षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਣ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ। ਰਿਚਾਵਾਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੱਬੀ ਰਿਚਾਵਾਂ ਵੀ।

Verse 79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते / एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਜੁੱਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਿਚਾਵਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ।

Verse 80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु / सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੱਸੀ ਅਤੇ ਤੀਹ ਵੀ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु / ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

ਰਿਚਿ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਥਰਵਣਿਕ ਭਾਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਆਥਰਵਣ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।

Verse 82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना / एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੀਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਇਹ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰਣ੍ਯਕ ਵੀ।

Verse 83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु / कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੇਦ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः / प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾ-ਭੇਦ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਇਹ ਭੇਦ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः / द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨਿੱਤ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः / शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ-ਸੱਤਮ ਨੇ ਵੇਦ ਨੂੰ (ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ) ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः / अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ-ਭੇਦ ਬਣਾਏ। ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਚਾਰ ਵੇਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਨਿਆਇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ (ਉਲੇਖਿਆ ਗਿਆ)।

Verse 88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश / आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि / ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਠਾਰਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣੋ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ।

Verse 90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा / काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਅੰਗਿਰਾ-ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः / यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ/ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च / प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

ਧਰਮ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਹ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸ਼ ਦੇਵ ਅਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ (ਪਰੰਪਰਾ/ਵੰਸ਼) ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत / देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

ਉਹ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ। ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਦੋ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ—ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ—ਹਨ।

Verse 94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु / कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਕ੍ਰਤੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਪੁਲਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰਦਮ ਹੈ। ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਕੁਬੇਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਲ ਹੈ।

Verse 95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ / ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਪਰਵਤ—ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः / ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

ਮਾਨਵ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਐਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਐਕਸ਼ਵਾਕ ਤੇ ਨਾਭਾਗ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਜੋ ਨ੍ਰਿਪ ਹਨ—ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः / ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰੰਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः / इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੰਦਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਭ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा / ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् / भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ।

Verse 101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् / तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹਨ; ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये / एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕਰਕੇ ਸਭ ਥਾਂ ਗਮਨਸ਼ੀਲ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਦਵਿਜ-ਨ੍ਰਿਪ ਹੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः / सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਭਾਵ ਅਧਿਗਤ ਕੀਤੇ, ਉਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਇਹ ਸੱਤ, ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः / बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

ਉਹ ਦਿਰਘਾਯੂ ਸਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਸਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵੀ ਸਨ।

Verse 105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः / तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

ਉਹ ਨਿੱਤ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਲੀਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮ-ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः / कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

ਉਹ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਸਾਦੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः / वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः / जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚ (ਪੁਨਰਜਨਮ ਰੂਪ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् / अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀਆਂ ਦੇ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਭੇਦ/ਗਿਣਤੀ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

ਜੋ ਅਰਯਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ—ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते / अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

ਅਸੰਖ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉੱਤਰਾਪਥ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ (ਸਥਿਤ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः / मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः / कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਆਰਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ।

Verse 115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् / वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः / सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਠਾਈ ਵਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਸਤਾ ਕੀਤੀ; ਸੱਤਵੇਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ।

Verse 117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः / तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

ਦੂਜੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਸੀ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨਾ ਵਿਆਸ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ।

Verse 118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः / सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ ਵਿਆਸ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः / एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

ਨੌਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸਵਤ; ਦਸਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਧਾਮਾ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਰਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਨਦਵਾਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे / त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

ਤੇਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰિક્ષ; ਚੌਦਵੇਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵੀ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਦਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੈਯ੍ਯਾਰੁਣਿ, ਅਤੇ ਸੋਲਵੇਂ ਵਿੱਚ ਧਨੰਜਯ ਹੈ।

Verse 121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः / ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

ਸਤਾਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੰਜਯ; ਅਠਾਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜੀਸ਼ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੁਜੀਸ਼ ਤੋਂ ਭਰਦਵਾਜ, ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਤੋਂ ਗੌਤਮ ਹੋਇਆ।

Verse 122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः / हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ੍ਯਵਨ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ੍ਯਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः / तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

ਅਰਵਾਕ ਤੋਂ ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਸ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਮਮੁੱਖਿਆਯਨ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਤਜ, ਅਤੇ ਤਾਤਜ ਤੋਂ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः / जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

ਤਾਤਜ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੇ ਗਏ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਜਾਤੂਕਰਣ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਾਤੂਕਰਣ ਤੋਂ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः / भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਅੱਠਾਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੋਣੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵੀ (ਵਿਆਸ ਰੂਪ) ਹੋਣਗੇ।

Verse 126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः / भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

ਇਸ ਵੇਦਵਿਆਸ ਦੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।

Verse 127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् / तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਰਾ ਯਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् / व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

ਫਿਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਨੰਦ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् / बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ ਇਕਾਖਰ ‘ਓਂ’ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् / अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਫਿਰ ‘ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् / महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਕਾਰਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् / संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

ਜੋ ਅਥਾਹ, ਬੇਅੰਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् / यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

ਸਾਂਖ੍ਯ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਨਾਲ ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ।

Verse 134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते / अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

ਪ੍ਰਧਾਨ, ਆਤਮ-ਯੋਨੀ, ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ’ ਤੇ ਸੱਤ੍ਵ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ, ਨਿਰਮਲ, ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਹੈ।

Verse 135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः / कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

ਉਸ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮੋ ਨਮਹ। ਜੋ ਕ੍ਰਿਤ—ਪੂਰਨ—ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਤਾਂ ਜੋ ਅਜੇ ਅਕ੍ਰਿਤ-ਕ੍ਰਿਆ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖੀਏ?

Verse 136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् / श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਤ-ਅਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਕੋ ਵਾਰ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਾਧੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਧੂ—ਸਭ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च / द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

ਜੋ ਜਾਣਨਯੋਗ, ਮੰਨਣਯੋਗ, ਪੁੱਛਣਯੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗਣਯੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਦੇਖਣਯੋਗ, ਸੁਣਣਯੋਗ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਘਣਯੋਗ ਹੈ—ਸਭ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः / यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਨੇ ਆਪ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ; ਜੋ ਇਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਹੱਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ?

Verse 139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् / यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

‘ਸਭ ਕੁਝ, ਸਭ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ’—ਇਉਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਜਦੋਂ ਜੋ ਕੰਮ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् / यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै / विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

ਉਸੇ ਦੇ ਕਰਵਾਏ ਕੰਮ ਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ, ਪਿਆਰਾ-ਅਪਿਆਰਾ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਤੇ ਵਾਧਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ।

Verse 142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च / ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ; ਅਤੇ ਉੱਪਰ, ਤਿਰਛੀ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰਤਾ ਦੇ ਹੀ ਹਨ।

Verse 143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

ਸਵਯੰਭੂ, ਜੇਠੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਰ ਵੇਦ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः / ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਏਕ-ਵੇਦ੍ਯ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः / कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਤਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਬੀਤੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे / युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

ਜੋ ਦੱਖਣ ਪੰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ—ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः / तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

ਇੱਥੇ ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् / एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

ਉਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਯੁਗ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਗੱਲ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾ-ਪ੍ਰਣਯਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਤੀਤ ਮਨਵੰਤਰ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि / पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਨਾਗਤ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣਗੇ; ਪੂਰਵ ਨਾਲ ਪੱਛਿਮ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।

Verse 152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः / एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

ਇਸ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह / जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਸ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਆਵਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते / अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਆਇ-ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੌਤ ਲਈ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् / निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

ਫਿਰ ਉਹ ਰੋਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋਸ਼-ਭਰਿਆ ਜਨਮ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै / जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵ-ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਵਾਰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਹ ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः / निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵ-ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः / अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

ਕਾਲ ਅਨਾਦਿ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਅਪਾਰ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह / पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

ਜੋ ਮਨਵੰਤਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਏ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੀ ਅਤੀਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् / एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

ਕਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯੁਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः / मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੱਕਰ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च / न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः / मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।

Verse 164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः / त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸੰਖਿਆ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया / विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ—ਇਹ ਸਮਾਂ ਬਿਨਾ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता / वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਾ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् / द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਦੋ-ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् / पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

ਇਹ ਕਾਲ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः / ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ।

Verse 171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह / सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ-ਕਾਲ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸੰਧੀ (ਸੰਧਿ-ਕਾਲ) ਨੂੰ ਜਾਣੋ।

Verse 172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः / कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੋ! ਜੋ ਯੁੱਗ-ਸੰਜ्ञਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਚਤੁਰਯੁੱਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् / मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

ਉਹ ਇਕਹੱਤਰ ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨੂ ਦਾ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਦੱਸਿਆ।

Verse 174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् / अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਬੀਤੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते / प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਦੀ ਸੰਧੀ (ਬਦਲਾਅ) ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह / अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਨਵੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਟੱਲ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये / सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

ਇਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਸਨ—ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੂ—ਉਹੀ ਸਨ।

Verse 178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा / क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

ਜਦੋਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਅਧਿਕਾਰ ਘਟਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् / ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

ਉਹ ਸਭ ਮਹਰਲੋਕ ਵੱਲ ਉन्मੁਖ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਟਿਕਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨਵੰਤਰ ਘਟਣ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਹੋ ਗਏ।

Verse 180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् / उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

ਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ-ਈਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च / मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਆਪ—ਜਦੋਂ ਮਨਵੰਤਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा / यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਕਲੀ-ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਕਲੀ-ਪੂਰਵ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च / क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਜਦੋਂ ਪਿਛਲਾ ਮਨਵੰਤਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫਿਰ ਚੱਲ ਪਵੇ।

Verse 184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा / सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵੀ—ਕਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः / मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ (ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਲ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ) ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਦਾ ਮਨਵੰਤਰ-ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ।

Verse 186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦਵੰਦ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਉਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् / वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਅਨਿਕੇਤ (ਘਰ-ਰਹਿਤ) ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਰਤਾ (ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ) ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे / अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਨੰਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः / सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਰਮੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਤਾਨ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् / उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा / सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ; ਸੱਪ, ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ।

Verse 192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते / सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਹੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह / ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਤਦ ਉਹ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा / शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

ਪਿਤਰਾਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇਜਿਆ ਨਾਲ ਵੀ; ਉਹ ਵਰਣ-ਰੂਪ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇ।

Verse 195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा / स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

ਤ੍ਰਈ, ਵਾਰਤਾ, ਦੰਡਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ; ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਬਣਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਮਨ ਜੋੜਿਆ।

Verse 196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै / पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

ਉਹ ਪੂਰਵ ਦੇਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਰਹੇ; ਤਦ ਉਹ ਪੂਰਵ ਦੇਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः / मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

ਮਨਵੰਤਰ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਰਾਮਯ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः / अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

ਉਹ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਸੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਵਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा / शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਵ ਦੇਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

ਤਦ ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਹੋਰ ਦੇਵ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ਭਰ ਦਿੱਤੇ।