Adhyaya 30
Saṃkhyāvarta (संख्यावर्त्त): Commencement of Yajña at the Dawn of Tretāyuga
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ-ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਲੋਪ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਉਦਯ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਵਰਖਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ; ਫਿਰ ਜੀਵਿਕਾ (ਵਾਰੱਤਾ) ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਾਸ੍ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਸਮਾਜ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ-ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਜ ਇੰਦਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸਾਮਗਾਨ-ਪਾਠ, ਮੇਧ੍ਯ ਪਸ਼ੂ ਨਿਰਧਾਰਣ, ਅਗਨਿਹੋਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗ—ਨਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਮਾਧਿਅਮ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਖਿਆਵਰੱਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਸਮੇਤ ਸੰਧਿਆ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ‘ਕਾਲ’ ਨਾਮ ਦੀ ਧਾਰਾ ਚੱਲ ਪਈ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 3
औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः
ਜਦੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਗ ਆਈਆਂ, ਵਰਖਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਲ ਪਈ, ਵਾਰਤਾ (ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।
Verse 4
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ; ਫਿਰ ਉਹੋ-ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ?
Verse 5
एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ, ਸੁਣੋ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆ ਅੰਤਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸੀ।
Verse 7
कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੱਲ ਪਈ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
Verse 8
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्
ਜਦੋਂ ਵਾਰਤਾ (ਖੇਤੀ-ਵਪਾਰ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਘਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਤਦੋਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 9
मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः
ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵਭੁਗ ਇੰਦਰ ਨੇ ਯੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 11
यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि
ਮੇਧ੍ਯ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 12
संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਪ੍ਰਗੀਥ ਅਤੇ ਸਾਮਗਾਨ ਸੁਰੀਲੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਵਰਯੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 13
आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः
ਜਦੋਂ ਮੇਧ੍ਯ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ-ਗਣ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ, ਤਦ ਅਗਨਿਹੋਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਵਿਸ਼੍ਯ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 14
आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः
ਤਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ; ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੱਗ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣੇ।
Verse 15
तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः
ਤਦ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਪ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਧਵਰਯੂ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਤਪਰ ਹੋ ਉਠੇ।
Verse 16
महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਇਆਣੇ ਪਸ਼ੂ-ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਇਹ ਤੇਰਾ ਯੱਗ-ਵਿਧਾਨ ਕੀ ਹੈ?”
Verse 17
अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम
ਹੇ ਸੁਰੋਤਮ! ਹਿੰਸਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਇਹ ਅਧਰਮ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
ਪਸ਼ੂ-ਹਿੰਸਾ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਅਧਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਧਰਮ ਹੈ— ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।
Verse 19
आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना
ਜੇ ਤੂੰ ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆਗਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ— ਵਿਧੀ-ਸਿੱਧ, ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਯੱਗ ਨਾਲ।
Verse 20
यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः
ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਜੇਹੇ ਯੱਗ-ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ (ਯੱਗ ਕਰ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ— ਜੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਪਏ ਰਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਅੰਕੁਰਿਤ ਨਾ ਹੋਣ।
Verse 21
एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਇਹ ਧਰਮ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਗ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
Verse 22
तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते
ਤਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ—ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗਮ ਜਾਂ ਸਥਾਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।
Verse 23
ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्
ਵਿਵਾਦ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੱਤਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ, ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਵਸੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 24
सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो
ਹੇ ਸਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਰਾਜਨ! ਔੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖੀ? ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ।
Verse 25
श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸੂ ਨੇ ਬਲ-ਅਬਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਦਾ ਤੱਤਵ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 26
यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि
ਪਾਰਥਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਯੱਗ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ, ਮੇਧ੍ਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਵੇ।
Verse 27
हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਗਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਗ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
Verse 28
दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ
ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 29
यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੱਗ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬਚਨ ਝੂਠਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 30
एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਯੁਕਤ-ਆਤਮਾ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਮੌਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 31
इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਊਰਧ੍ਵਚਾਰੀ ਵਸੁ ਬਣ ਕੇ ਰਸਾਤਲਚਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 32
वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः
ਉਸ ਬਚਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਸੁਧਾ-ਤਲ ਦਾ ਵਾਸੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 33
तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः
ਇਸ ਲਈ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ—ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਜਾਣਾ ਹੋਵੇ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਨਾ ਬੋਲੇ; ਬਹੁ-ਦੁਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਹੈ।
Verse 34
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ—ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਕੋਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।
Verse 35
तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः
ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਦੁਆਰ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 36
तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः
ਇਸ ਲਈ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਜ्ञ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤਪੋਧਨ ਉਂਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਮੂਲ-ਫਲ-ਸਾਗ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 37
एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः
ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਕੇ ਸਮਰੱਥ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਦ੍ਰੋਹ, ਅਲੋਭ, ਤਪ, ਭੂਤ-ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਮ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 38
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्
ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸਤਿ, ਕਰੁਣਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
Verse 39
श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः
ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਸਨ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਵਸੁ।
Verse 40
सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸ਼ੰਖ, ਪਾਂਡ੍ਯਜ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਾਜੀਨਬਰ੍ਹਿ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਆਦਿ ਵੀ (ਤਪ-ਸਿੱਧ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਹਾਸੱਤਵ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 42
तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा
ਇਸ ਲਈ ਯਜ्ञ ਨਾਲੋਂ ਤਪ ਵਧੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 43
तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯਜ्ञ (ਤਪ ਦੇ) ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ (ਮਾਰਗ) ਤਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਜ्ञ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪ ਅਨਸ਼ਨ (ਉਪਵਾਸ) ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 44
यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्
ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵੈਰਾਜ ਪਦ ਨੂੰ। ਪਰ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮ ਕਰਮ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ—ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 45
ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੈਵਲ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ्ञ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ।
Verse 46
देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 47
वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्
ਵਸੂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ। ਮੁਨੀ-ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 48
यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਯੱਗ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The transition into Tretāyuga after the Kṛta-yuga sandhyā, alongside ecological and social stabilization (herbs, rain, settled livelihood, gṛhāśrama), culminating in organized varṇāśrama and consolidated mantras fit for ritual action.
Indra, identified as Viśvabhuj, is said to inaugurate the sacrificial order through an Aśvamedha performed with full ritual apparatus and attended by devas and mahārṣis.
Devas are depicted as yajña-bhāgins (recipients of sacrificial shares) in an ordered sequence; offerings into the fire and priestly performance operationalize a reciprocal cosmic economy that stabilizes the new yuga’s dharma.