Adhyaya 3
Bhūtasarga-Prakaraṇa (Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਪ੍ਰਧਾਨ/ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗੰਧ-ਰੂਪ-ਰਸ-ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਵਿਭਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਗ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਪੁਰੁਸ਼, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ, ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਸੂਤ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਭੂਗੋਲ ਤੇ ਵੰਸ਼-ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਸੰਖੇਪ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਵੋਤਪੱਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਨੈਮਿਸ਼ਾਖਿਆਨਕਥਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਜੋ ਕਥਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਬਹੁਅਰਥੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਮਤ ਹੈ।
Verse 2
य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्
‘ਵਿਸ਼ਵਤਾਰਾ’ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੇ ਗਏ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮਝ ਲਈ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ।
Verse 4
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्
ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਧੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਰਗ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ ਹੈ; ਇਹ ਸਥਿਰ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਹੈ।
Verse 5
यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च
ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਕਲਪ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 6
अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे
ਅਜਨਮਾ, ਪ੍ਰਥਮ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਉਸ ਸਵਯੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ (ਮੈਂ ਆਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ)।
Verse 7
महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्
ਜੋ ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਤ (ਤਨਮਾਤ੍ਰ/ਭੂਤ) ਤੱਕ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਜੋ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 8
आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਨੁੱਤਮ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ्-ਅਸਤ् ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 9
प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੰਧ-ਰੂਪ-ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 10
जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल
ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਮਹਾਭੂਤ, ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਸਰੂਪ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸੀ।
Verse 11
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸੁਖਮ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਨੁਪਮ, ਅਜ੍ਞੇਯ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 12
तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्
ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਮੋਮਯ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤਦ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਾਲੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਸਭ ਤਮੋਮਯ ਸੀ।
Verse 13
सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह
ਸਰਗ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਮਹੱਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 14
सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः
ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਨ’ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ; ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੱਤ੍ਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्
ਸੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ‘ਮਹਾਨ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਕ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ-ਮਾਤ੍ਰ ‘ਮਹਤ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 16
संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया
ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्
ਧਰਮ ਆਦਿ ਤੱਤ ਅਤੇ ਭੂਤ ਲੋਕ ਦੇ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਮਨ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਦੀ ਖਿਆਤੀ (ਉਤਪੱਤੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦਾ ਸੰਧਾਨ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਆਯਤਨ-ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਭੂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਚੇਸ਼ਟਾ-ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः
ਜੋ ਭੋਗਤਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ‘ਮਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ।
Verse 20
शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा
ਹੋਰ ਗੁਣ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਮਹਤ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਤਨੂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਵੰਡ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्
ਭੋਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਸਤ’ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 22
यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा
ਇੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਕਰਣ (ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਨ) ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 24
प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते
ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ; ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्
ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 26
हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः
ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਇਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੈ।
Verse 27
करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु
ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਹਾਰ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः
ਜੋ ਮੇਰੂ ਸੁਵਰਨਮਯ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਧਰਤਾ ਲਈ ਖੱਡੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਜਾਵੇ—ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਵੀ ਪੰਚਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Verse 29
यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः
ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 30
पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ; ਇਹੀ ਜਗਤ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ।
Verse 31
चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्
ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਾਰੀ ਸੰਹਤੀ—ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 32
आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्
ਜਲ-ਤੱਤ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਤੇਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੇਜਸ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ।
Verse 33
वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा
ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨਭ (ਆਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਭੂਤਾਦਿ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਹੈ।
Verse 34
भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
ਭੂਤਾਦਿ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਮਹਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।
Verse 35
इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्
ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਠਹਿਰ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਧਾਰ-ਆਧੇਯ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਵਿਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः
ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਹੈ।
Verse 38
अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः
ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਹੋਇਆ; ਜੋ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੇ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਰਘਾਯੂ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਧੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ।
Frequently Asked Questions
It describes an unmanifest causal ground (Avyakta, equated with Pradhāna/Prakṛti) in guṇa-equilibrium; at creation-time, guṇa activation under kṣetrajña-adhiṣṭhāna produces Mahat-tattva as the first major evolute highlighted in the sample verses.
Hiraṇyagarbha, Puruṣa, Īśvara, and Svayaṃbhū Brahmā are invoked to sacralize the cosmogony: they function as names/roles for the cosmic source, the conscious principle, and the architect of order, ensuring the metaphysics is framed as revealed Purāṇic knowledge rather than speculative philosophy.
In the provided material, it is primarily ontological and cosmogonic (bhūtasarga/tattva exposition). Geography and genealogical cataloging are not foregrounded here; instead, this Adhyāya supplies the metaphysical groundwork that later sections use to contextualize bhuvana-kośa and vaṃśānucarita.