Adhyaya 22
Āditya-vyūha-kīrtana (Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ (ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ) ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ‘ਚਾਰ’ (ਗਤੀ-ਮਾਰਗ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਟਕਰਾਏ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਧ੍ਰੁਵਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨਿਯਮਨ-ਅਕਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਸੁਮਾਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ, ਮੇਢੀ (ਪਿਵਟ) ਵਾਂਗ ਕੇਂਦਰ; ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ-ਰੱਸੀਆਂ (ਵਾਤਾਨੀਕ) ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਧ੍ਰੁਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਦਯ-ਅਸਤ, ਸ਼ਗੁਨ, ਅਯਨ-ਬਦਲਾਅ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਰੁੱਤਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਜਲ ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੱਲੋਂ ਨਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ/ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਨਾੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਰਖਾ ਤੇ ਅੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च / भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ-ਵ੍ਯੂਹ-ਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् / सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
Verse 3
ऋषय ऋचुः / भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् / अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਜੋਤੀਆਂ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਊਹ ਦੇ, ਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ (ਸੰਕਰ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ?
Verse 4
कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम
ਕੀ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।
Verse 5
सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत / प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
ਜੋ ਇਹ ਸ਼ੈਸ਼ੁਮਾਰ ਦੇ ਪੁੱਛ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ।
Verse 7
स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह / भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
ਉਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਨਿੱਤ ਚੰਦਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 8
ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः / सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह
ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੋਤਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ—ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਤਾਰੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ—ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै / तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च
ਉਹ ਸਭ ਵਾਯੂ-ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋੜ, ਵਿਛੋੜਾ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 10
अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे / विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
ਅਸਤ ਤੇ ਉਦਯ, ਅਤੇ ਉਤਪਾਤ; ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰ ਅਯਨ; ਵਿਸ਼ੁਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
Verse 11
वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा / शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
ਵਰਖਾ, ਤਪਸ਼, ਹਿਮ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ—ਇਹ ਸਭ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः
ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਜਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਵਰਖਾ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿੱਪਤ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਵਾਕਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 13
परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः / सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵਾਯੂ-ਯੁਕਤ ਕਿਰਣ-ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः / आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਜਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਲ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਮੁੜ ਜਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते / यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति
ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਸੋਮ ਤੋਂ ਜੋ ਜਲ ਟਪਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि / एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्
ਬੱਦਲ ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 17
न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते / संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता
ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹੀ ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਨਿਰਮਿਤ ਮਾਇਆ ਹੈ।
Verse 18
अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः
ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼, ਲੋਕ-ਕਰਤਾ ਦੇਵ, ਸਹਸ੍ਰਾਖ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਹੈ।
Verse 19
धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः / सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਰਵਲੋਕ-ਵਿਆਪੀ ਜਲ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् / सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते
ਇਹ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੋਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 21
शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् / सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका
ਠੰਡ ਅਤੇ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੋਮ-ਆਧਾਰਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।
Verse 22
भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः / सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਭਦ੍ਰਸੋਮ ਆਦਿ ਮਹਾਨਦੀਆਂ ਅਗੇਵਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਜਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਰਚਿਆ-ਬਸਿਆ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 23
तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च / धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः
ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਜਲ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् / तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्
ਉਸ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਥਾਂ ‘ਅਭ੍ਰਮਯ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः / संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्
ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਜਲ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ।
Verse 26
ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः / यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः
ਫਿਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः / सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः
ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਪਾਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 28
ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये / वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्
ਫਿਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਲਈ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ-ਜਨਿਤ ਗੱਜਣਾ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਤੇਜ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि / न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः
ਮੇਹਨਾ ਅਤੇ ਮਿਹੇਧਾਤੁ ਤੋਂ ਉਹ ਮੇਘਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਥੋਂ ਜਲ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਭ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते / आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः
ਮੇਘਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਜ ਅਤੇ ਪੱਖਜ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
Verse 31
त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् / आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्
ਮੇਘ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਭਵ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਆਗਨੇਯ ਮੇਘ ‘ਸਤੂਸ਼ਣਜ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः / महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः
ਠੰਢ, ਮੰਦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਹਵਾ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਮਹਿਸ਼, ਵਾਰਾਹ ਅਤੇ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च / जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः
ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ, ਰਮਦੇ ਅਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੇਘ ‘ਜੀਮੂਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः / मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਲਧਾਰਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਚੁੱਪ, ਮਹਾਕਾਇ ਬੱਦਲ ‘ਆਵਹ’ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 35
क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः / पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च
ਉਹ ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੱਧ ਕਰੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਗੱਜਦੇ ਵੀ ਹਨ।
Verse 36
बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः / ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः
ਉਹ ਬਲਾਕਾ (ਬਗਲਾ) ਦਾ ਗਰਭ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਲਾਕਾ-ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ‘ਬ੍ਰਹਮਜਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਹ ਬੱਦਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 37
ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः / तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा
ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਗੱਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਧੁਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਾ ਨਾਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਉਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते / तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਣੀ ਮੁੜ ਯੌਵਨ ਪਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਟ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹੈ।
Verse 39
द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः / एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि
ਦੂਜੀ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਬੱਦਲ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਸਾਧ੍ਯ ਲੋਕ ਦੀ ਅੱਧੀ ਪਰਿਧੀ ਤੱਕ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः / पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः
ਉਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਵਰਖਾ-ਗਰਭ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਧਾਰਾਸਾਰ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰੱਤਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹਨ।
Verse 41
शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् / कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਰ ਸਨ, ਸ਼ਕਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਹ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ—ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਵਧੇ ਹੋਏ ਭੂਤ-ਸਰੂਪ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੰਗਲ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
Verse 42
पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः / पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः
ਉਹ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹਨ, ਜੋ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਗੱਜਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰੱਤਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 43
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते / कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः
ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤ ਅੱਗ ਦੇ ਨਿਯਾਮਕ ਹਨ।
Verse 44
वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः / अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਇਹ ਤੀਜੇ ਮੇਘ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕ ਰੂਪ-ਆਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः / यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਕਲਪ-ਸਾਧਕ ਆਸਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਤਦ ਉਹ ਵੱਖ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣੇ।
Verse 46
यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः / तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
ਜਿਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਸਵੈੰ-ਪ੍ਰਭੂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਸੇ ਅੰਡ ਦੇ ਕਪਾਲ-ਖੰਡ ਹੀ ਸਭ ‘ਮੇਘ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 47
तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः / तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਧੂਮ (ਭਾਪ) ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਜਨ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਗਗਜ ਵੀ ਹਨ।
Verse 48
गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह / कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
ਹਾਥੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਮੇਘਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗੀਆਂ (ਨਾਗਾਂ) ਦਾ ਕੁਲ ਇਕੋ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਯੋਨੀ ‘ਜਲ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 49
पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਗਗਜ ਤੂਸ਼ਾਰ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः / यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
ਛੇਵਾਂ ‘ਪਰਿਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਯੂ ਜਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् / तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਸ੍ਵਾਤੀ-ਪਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਝਰਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਦਿਗਗਜ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः / दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
ਉਹ ਬਰੀਕ ਜਲਕਣ ਛੱਡਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨੀਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਹ ‘ਹੇਮਕੂਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 53
उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे / पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਦੱਖਣ-ਅਭਿਮੁਖ ਉਸ ਪੱਥਰੀਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਪੁੰਡ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਹੈ।
Verse 54
तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् / ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्
ਉੱਥੇ ਤੂਸ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵਰਖਾ ਡਿੱਗ ਪਈ; ਤਦ ਵਹਿੰਦੀ ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਿਮਵੰਤ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ।
Verse 55
आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् / हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦਾ ਹੈ; ਹਿਮਵੰਤ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਰਾਂਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਲਈ; ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ।
Verse 57
मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् / सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਵਰਖਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸੂਰਜ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
ਵਰਖਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਜਲ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸੂਰਜ ਉਸੇ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः / ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले
ਧ੍ਰੂਵ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਮੁੜ ਵਰਖਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਗ੍ਰਹਿ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् / ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत
ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਧ੍ਰੂਵ ਦੁਆਰਾ ਸਮਧਿਸ਼ਠਿਤ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ-ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।
Verse 61
संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना / हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा
ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਇਕ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਆਰੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਵਰਨਮਯ ਅਤੇ ਹਰਿਤ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ (ਰਥ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 62
अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना / चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति
ਅੱਠ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ, ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਨੇਮੀ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸ੍ਯੰਦਨ (ਰਥ) ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 63
दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः / द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਥ ਦੇ ਉਪਸਥ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਈਸ਼ਾ-ਡੰਡ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।
Verse 64
स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु / असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः
ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਰਥ ਰਚਿਆ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਸੁਨਹਿਰੀ, ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਪਵਨ-ਗਾਮੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 65
छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः / वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः
ਛੰਦ ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਜਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸਨ, ਉਸ ਬਣਤਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਥ ਇੱਥੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸ੍ਯੰਦਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਰਗਾ ਦਿਸਿਆ।
Verse 66
तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः / अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह
ਉਸ ਰਥ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਵਾਕਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਾਸੇ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਇਹ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 67
संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् / अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः
ਸੰਵਤਸਰ ਦੇ ਅਵਯਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਸ ਇਕ-ਚੱਕਰ ਰਥ ਦੀ ਨਾਭੀ ‘ਅਹಃ’ ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 68
अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਰਾਂ ਪੰਜ ਆਰਤਵ-ਕਾਲ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇਮੀ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਥ-ਨੀਡ (ਆਸਨ) ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਯਨ ਕੂਬਰ (ਧੁਰੇ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 69
मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः / तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै
ਉਸ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਰਮਣੀਯ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਠਾ ‘ਘੋਣਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਦੰਡ’ ਹੀ ਕ੍ਸ਼ਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 70
निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः / रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः
ਉਸ ਦਾ ਨਿਮੇਸ਼ ‘ਅਨੁਕਰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹੀਸ਼ਾ’ ਉਸ ਦੇ ਲਵ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਤ ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਧਵਜ ਹੈ।
Verse 71
युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ / सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्
ਉਸ ਦੇ ‘ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਕੋੜੀ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਛੰਦ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਧੁਰ ਨੂੰ ਢੋ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 72
गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा / पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी
ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਜਗਤੀ; ਅਤੇ ਪੰਕਤੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਉਸ਼੍ਣਿਕ—ਇਹ ਸੱਤ ਛੰਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 73
चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः
ਚੱਕਰ ਅਕ੍ਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਅਕ੍ਸ਼ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਸਮੇਤ ਅਕ੍ਸ਼ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰੁਵ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 74
अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु
ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਧੁਰੇ ਸਮੇਤ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 75
तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः / तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯੋਗ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਰਥ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਤਰਨੀ ਸੂਰਜ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਦਾ ਹੈ।
Verse 76
युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु / ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै
ਉਸ ਸ੍ਯੰਦਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਯੁਗ-ਅਕਸ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 77
भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु / युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਥ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਯੁਗ-ਅਕਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹਨ।
Verse 78
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ
ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਰਥ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਨੋ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਘੁੰਮਦੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 79
युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु / कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्
ਉਸ ਰਥ ਦੀ ਜੁਗ-ਧੁਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੀਲ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
Verse 80
ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे / वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु
ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਣ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣਾਯਣ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 81
युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु / ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्
ਉਸ ਸਯੰਦਨ ਦੀ ਜੁਗ-ਧੁਰੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ; ਧ੍ਰੁਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਰਨਾਂ ਹੀ ਰਵੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 82
आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ / तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु
ਜਦੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਲੋਂ ਸਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਉਹ ਦੋ ਕਿਰਨਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् / ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ‘ਅਸ਼ੀਤੀ ਮੰਡਲਸ਼ਤੰ’ (ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਹ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵੀ (ਗਤੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 84
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु / उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਵੈਰ ਨਾਲ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter attributes orderly motion to Dhruva as a fixed pivot in the Śiśumāra formation; luminaries revolve in coordinated circuits ‘like a wheel,’ held in place by vātānīka (wind-like) bonds that preserve non-interference and regularity.
Rising and setting, omens (utpāta), the southern and northern courses (dakṣiṇottara ayana), equinox (viṣuva) conditions, seasonal changes, day-night and twilight, and even auspicious/inauspicious outcomes for beings are framed as Dhruva-governed effects.
It describes a cosmic hydrology where the Sun draws up the world’s waters, Soma mediates their transformation/flow, and moisture circulates through channels (nāḍīs) to become rainfall and ultimately reside in food—linking astronomy to ecological sustenance.