Adhyaya 2
Naimiṣa-satra Praśna–Prativacana (The Sages’ Questions at Naimiṣa and Sūta’s Reply)
ਅਧਿਆਇ 2 ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਉਸ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਕਾਰੀ ਯੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਨੈਮਿਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੈਮਿਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ, ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਧਰਮਚੱਕਰ ਦੀ ‘ਨੇਮੀ’ ਉੱਥੇ ਘਿਸ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ “ਨੈਮਿਸ਼” ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ। ਗੋਮਤੀ, ਰੋਹਿਣੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਲਈ ਯਾਦ-ਗੰਢਾਂ ਵਜੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੂਰਵਸ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰ ਦੀ ਅਵਧੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਯੱਗ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਲ, ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਕਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः / कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਸਮੁੱਦੇਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ। ਫਿਰ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੁਹਾਡੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਤ੍ਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ?”
Verse 2
कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत / आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः
ਉਹ ਸਮਾਂ ਕਿੰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ? ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਕਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ—ਇਹ ਦੱਸੋ।
Verse 3
आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः / इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः
ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ। ਇਉਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੂਤ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् / यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत
ਸੁਣੋ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਸਮਾਂ ਕਿੰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ।
Verse 5
सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा / सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्
ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਅਤਿ-ਪੁੰਨ ਸਤ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।
Verse 6
तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् / इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्
ਜਿੱਥੇ ਤਪੋਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਇਡਾ ਨੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਾਮਿਤ੍ਰ ਸੀ।
Verse 7
मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् / विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਵੀ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ।
Verse 8
भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत / कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
ਜਿੱਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਧਰਮਚੱਕਰ ਦੀ ਨੇਮੀ ਘਿਸ ਗਈ, ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ‘ਨੈਮਿਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ।
Verse 9
यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता / रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੁੰਨਿਆ ਗੋਮਤੀ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਰੋਹਿਣੀ ਦੀ ਉਹ ਧੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗੋਮਤੀ ਬਣ ਗਈ।
Verse 10
शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः / रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः
ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਰੁੰਧਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਾਤਾ ਸੀ।
Verse 11
कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना / यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः
ਜਿੱਥੇ ਕਲਮਾਸ਼ਪਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਵਿਚ ਵੈਰ ਉੱਠਿਆ।
Verse 12
अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः / पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्
ਜਿੱਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯੰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪਰਾਭਵ ਵੀ ਹੋਇਆ।
Verse 13
तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः / नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः
ਉੱਥੇ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਾਨਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੇ, ਇਸ ਲਈ ‘ਨੈਮਿਸ਼ੀਯ’ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 14
तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् / पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਤ੍ਰਯੱਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁਰੂਰਵਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 15
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः / तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्
ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਟਾਪੂ ਭੋਗੇ; ਪਰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 16
उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता / आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः
ਦੇਵਦੂਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ; ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 17
तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे / यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्
ਉਸ ਨਰਪਤੀ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ੀਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਗੰਗਾ ਨੇ ਪਾਵਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत / हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्
ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੋਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਯੱਗ-ਵਾਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 19
विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः / स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्
ਸਵੈੰ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਲੋਕ-ਭਾਵਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 20
ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् / तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्
ਐਡ ਪੁਰੂਰਵਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਯੱਗ-ਵਾਟ ਵੇਖਿਆ।
Verse 21
लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् / नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्
ਲੋਭ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਨੈਮਿਸ਼ੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨਰਪਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ।
Verse 22
निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः / तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੁਸ਼-ਵਜ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਦੇਵ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् / और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि
ਕੁਸ਼-ਵਜ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਔਰਵਸ਼ੇਯਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯੁੱਧ ਛੇੜਿਆ।
Verse 24
नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते / स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਮਹੀਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ।
Verse 25
आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः / शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा
ਇਸ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਰੋਤਮ ਆਯੁਰਾਯਭਵਾਯ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 26
सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः / बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਤਸ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਆਤਮ-ਮੂਰਤੀ ਮਹਾਤਮਾ ਸਤ੍ਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 27
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव / वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः
ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਦਯਤ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਜਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਵੈਖਾਨਸ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮਰੀਚੀਆਂ ਸਮੇਤ।
Verse 28
अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः / वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः
ਅਜ ਮੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਅਤੇ ਵਿਤ੍ਰੁਦੇਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਉਰਗ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ।
Verse 29
भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा / स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः
ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਭਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ; ਸਤੋਤਰਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਿਤ੍ਰਯਜ್ಞੀ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ।
Verse 30
आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि / आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਧਰਵ ਆਦਿਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 31
जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः / व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्
ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਗਾਏ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੱਚੇ; ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ, ਚਿਤ੍ਰ ਅੱਖਰ-ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਉਚਾਰੀ।
Verse 32
मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् / वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः
ਉੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਤੰਡਾ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 33
ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः / न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः
ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ-ਨਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁੱਟਿਆ ਨਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 34
नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः / प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत
ਉੱਥੇ ਨਾ ਯੱਗ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਸਨ, ਨਾ ਵਾਜਮੁਖ ਅਸਤ੍ਰਧਾਰੀ; ਉੱਥੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ, ਨਾ ਗਰੀਬੀ ਉਪਜੀ।
Verse 35
शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः / एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्
ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਤ੍ਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 36
ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः / वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्
ਨੈਮਿਸ਼ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਿਆ; ਵੱਡੇ ਆਦਿ ਵੀਰ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 37
चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् / समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्
ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਖਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਾਨ ਕਰ ਗਏ; ਜਿੱਥੇ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਓਥੇ ਮਹਾਧਿਪਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।
Verse 38
पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः / प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः
ਤੁਹਾਡੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦ੍ਵਿਜ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਅਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 39
शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी / अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः
ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸੁਖਮ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 40
तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः / सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्
ਜੋ ਤਿਰਛੀ ਹਵਾ ਆਦਿ ਵਰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਤ ਸਕੰਧ ਅਤੇ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਜਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੈ।
Verse 41
विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः / व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः
ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਰੁਤ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਤਿੰਨ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੇ ਸੂਤਾਂ ਲਈ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः / प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः
ਉਹ ਤੇਜ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਪੰਜ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਧਾਰਣਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 43
पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते / आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः
ਜੋ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਯੋਨੀ ਦੋਹਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 44
वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः / भारत्यार्ः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਾਚੋਰਣਿ’ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 45
पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया / पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः
ਪੁਰਾਣ-ਜਾਣੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਨਿਯਮਵਾਨ ਵਿਪ੍ਰ ਸਨ; ਤਦੋਂ ਵਿਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।
Verse 46
एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः / ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਖਿਆਨ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ, ਲੋਕ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 47
ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् / देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्
ਜੋ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 48
विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
No full vaṃśa catalogue is completed here; instead the chapter plants dynastic coordinates by naming Purūravas (a key early king in Purāṇic royal chronology) and by invoking sage-line memory (Vasiṣṭha–Śakti–Parāśara) as a preface to later, systematic genealogies.
The chapter emphasizes sacred geography rather than numerical cosmography: it identifies Naimiṣa as the satra-site, marks it through an etymology tied to the dharmacakra’s nemi, and associates it with the Gomatī river system and other localizing narrative tokens.
This Adhyāya is not part of the Lalitopākhyāna segment; it functions as an introductory frame (satra at Naimiṣa) that authorizes transmission and anchors later cosmology and genealogy rather than presenting Śākta vidyās, yantras, or the Bhaṇḍāsura cycle.