Adhyaya 17
Kiṃpuruṣa–Harivarṣa–Ilāvṛta-varṣa-varṇanam (Description of the Varṣas: Kiṃpuruṣa, Hari, and Ilāvṛta)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ—ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼-ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਧਵਰਤੀ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼—ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਣਕ ਭੂਗੋਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਵਰਸ਼ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਗੁਣ, ਆਹਾਰ-ਰਸ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਰੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ‘ਮੱਧ’ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਸੂਰਜੀ ਤਾਪ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਵਿਸਥਾਰ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਛੋਟੇ ਐਟਲਸ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रदृमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे भारतवर्मतं नाम षोडशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च किंपुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च / आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਰਤਵਰਮਤ’ ਨਾਮ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 2
सूत उवाच शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः / प्लक्षखण्डः किंपुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼ਖੰਡ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਨੰਦਨ-ਵਨ ਵਰਗਾ।
Verse 3
दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे स्मृता / सुवर्णवर्णाः पुरुषाः स्त्रियश्चाप्सरसो पमाः
ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਮਾਨ ਹਨ।
Verse 4
अनामया अशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः / जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः
ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤਪੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 5
वर्षे किंपुरुषे पुण्ये वृक्षो मधुवहः शुभः / तस्य किंपुरुषाः सर्वे ऽपिबन् हि रसमुत्तमम्
ਪੁੰਨ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਮਧੁਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
ततः परं किंपुरुषो हरिवर्षः प्रचक्षते / महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवाः
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਹਰਿਵਰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
देवलोकच्युताः सर्वे देवानूकाश्च सर्वेशः / हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुफम्
ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ! ਉੱਥੇ ਸਭ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਚੁੱਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਹਨ; ਹਰਿਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु निरामयाः / हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः
ਹਰਿਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਨਿਰੋਗ ਰਹਿ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
न जरा बाधते तत्र न म्रियन्ते च ते ऽचिरात् / मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्
ਉੱਥੇ ਬੁਢਾਪਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਮਰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੱਧਲਾ ਵਰਸ਼ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 10
न तत्र सूर्यस्तपति न तु जीर्यन्ति मानवाः / चन्द्रसूर्यै सनक्षत्रौ न प्रकाशाविला वृते
ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 11
पद्मप्रभाः पद्बवर्णास्तथा पद्बनिभेक्षणाः / पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः
ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਕਮਲ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਰੰਗ ਦੇ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
जंबूफलरसाहारा अनिष्यन्दाः सुगन्धिनः / मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः
ਉਹ ਜੰਬੂਫਲ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਖ਼ਸਾਰਹਿਤ, ਸੁਗੰਧੀ, ਮਨਸਵੀ, ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
देवलोकच्यताश्चैव महारजतवाससः / त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः
ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਰੋਤਮ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ (ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 14
आयुः प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते / मेरोः प्रतिदिशं यच्च नवसाहस्रविस्तृतम्
ਜੋ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਆਯੁ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਹੈ।
Verse 15
योजनानां सहस्राणि षट्त्रिंशत्तस्य विस्तरः / यतुरस्रं समन्ताच्च शरावाकारसंस्थितम्
ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਵ (ਕਟੋਰੇ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 16
मेरोः पश्चिमभागे तु नवसाहस्रसम्मिते / चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः
ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 17
उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः / चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्
ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सहस्रमवगाढश्च तावदेव च विस्तृतः / पूर्वेण माल्यवाञ्छैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्त्तितः
ਇਹ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਧੰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਸੇ ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
दक्षिणेन तु नीलश्च निषधश्चोत्तरेण तु / तेषां मध्ये महामेरुः स्वैः प्रमाणैः प्रतिष्ठितः
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੀਲ ਪਰਬਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ ਪਰਬਤ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਮੇਰੂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 20
सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् / विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामो नियुतं स्मृतः
ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਅਵਗਾਹ (ਗਹਿਰਾਈ) ਹੋਵੇ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ‘ਨਿਯੁਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 21
वृत्तभावास्समुद्रस्य महीमण्डलभावतः / आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्रसमाः स्मृताः
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਰਤੁਲ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 22
इलावृतं चतुष्कोणं भिन्दन्ती मध्यभागतः / प्रभिन्नाञ्जनसंकाशा जम्बूरसवती नदी
ਮੱਧ ਭਾਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨਾਮਕ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟੇ ਅੰਜਨ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਜੰਬੂਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ।
Verse 23
मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण च / सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः
ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਨ ਜੰਬੂ-ਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ ਹੈ।
Verse 24
नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः / तस्य नाम्ना समा ख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः
ਉਹ ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਉਸੇ ਵਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ‘ਜੰਬੂਦਵੀਪ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 25
योजनानां सहस्रं च शतं चान्यन्महात्मनः / उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवं स्पृशति सर्वतः
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ਰਾਜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अरत्नीनां शतान्यष्टावेकषष्ट्यधिकानि तु / फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਅੱਠ ਸੌ ਅਠਾਹਠ ਅਰਤਨੀ (ਹੱਥ ਮਾਪ) ਹੈ।
Verse 27
पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् / तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदी भूत्वा प्रसर्प्पति
ਉਹ ਫਲ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਘੰਘੋਰ ਸ਼ਬਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਜੰਬੂ ਦਾ ਫਲ-ਰਸ ਨਦੀ ਬਣ ਕੇ ਵਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलं विशत्यधः / तं पिबन्ति सदा त्दृष्टा जंबूरसमिलावृते
ਉਹ ਨਦੀ ਮੇਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
जंबूफलरसे पीते न जरा बाधते तु तान् / न क्षुधा न श्रमश्चापि न मृत्युर्न च तन्द्रि तम्
ਜੰਬੂ ਫਲ-ਰਸ ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਖ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ; ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਸੁਸਤਤਾ।
Verse 30
तत्र जांबूनदं नाम कनकं देवभूषमम् / इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्
ਉੱਥੇ ‘ਜਾਂਬੂਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵ-ਭੂਸ਼ਣ ਯੋਗ ਸੋਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੰਦਰਗੋਪਕ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ।
Verse 31
सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसः स्तुतः / स्कन्नं भवति तच्छुभ्रं कनकं देवभूषणम्
ਸਾਰੇ ਵਰ੍ਹਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ-ਰਸ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਹਿ ਕੇ ਚਿੱਟਾ-ਚਮਕਦਾ ਸੋਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ।
Verse 32
तेषां मूत्रं पुरीषं च दिक्षु सर्वासु सर्वशः / ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृताश्च ग्रसते तु तान्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
रक्षःपिशाचयक्षाश्च सर्वे हैमवतः स्मृताः / हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः
ਰੱਖਸ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਯਕਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਹੈਮਵਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇਮਕੂਟ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਗੰਧਰਵ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 34
सर्वे नागस्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः / महामेरौ त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्ते यज्ञियाः सुराः
ਨਿਸਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਯਜ્ઞੀ ਤੈਂਤੀ ਦੇਵ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
नीले तु वैदूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः / दैत्यानां दानवानां चर् श्वेतः पर्वत उच्यते
ਵੈਦੂਰਯ-ਮਣੀਮਯ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਪਹਾੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
शृङ्गवान्पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः / नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागं स्थितेषु वै
ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨੌਂ ਸ਼ਵੇਤ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 37
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / तेषां विवृद्धिर्बहुधा दृश्यते दिव्यमानुषी / न संख्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषताम्
ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਗਤਿਮਾਨ, ਕੁਝ ਧ੍ਰੁਵ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਾਨੁਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਾਣਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Kiṃpuruṣa-varṣa, Harivarṣa, and the central Ilāvṛta-varṣa are presented as adjacent/related zones within Jambūdvīpa’s Meru-centered arrangement, enabling a comparative cosmographic profile around Bhārata-varṣa.
The sample indicates Meru’s directional spread (prati-diśam) and yojana-based dimensions (including very large numerical extents and a described geometric form), reflecting the Purāṇic practice of mapping space via standardized units.
No. The provided verses are predominantly geographic and ethnographic (varṣa descriptions, lifespans, environmental features, Meru measurements) rather than dynastic catalogs or Śākta narrative cycles like Lalitopākhyāna.