Adhyaya 16
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਹੱਦਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਮਭੂਮੀ ਮੰਨਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ (ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ) ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਹੈ; ‘ਭਰਤ’ ਨਾਮ ਮਨੁਵੰਸ਼ੀ ਭਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ ਨੌਂ ‘ਭੇਦ’ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰਦਵੀਪ, ਕਸ਼ੇਰੂਮਾਨ, ਤਾਮ੍ਰਵਰਣ, ਗਬਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗਦਵੀਪ, ਸੌਮ੍ਯ, ਗਾਂਧਰਵ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਭੇਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਘਿਰਿਆ ਭਾਰਤ। ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਤ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯਵਨ, ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਿਥਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰ’ ਨਾਮ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੁਭ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਤੱਤਵਜ੍ਞਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ?
Verse 2
ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः / चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 3
एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः / एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ (ਸੂਤ) ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 4
अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः / इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੱਧਲੋਕ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
Verse 5
उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् / वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 6
भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते / निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ‘ਭਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਦੇਸ਼ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 7
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते / न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼, ਅਤੇ ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ (ਪਰਮ ਗਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ।
Verse 8
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत / समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਨੌਂ ਭੇਦ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਗਮ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
ਇੰਦਰਦ੍ਵੀਪ, ਕਸ਼ੇਰੂਮਾਨ, ਤਾਮ੍ਰਵਰਨ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ; ਅਤੇ ਨਾਗਦ੍ਵੀਪ, ਸੌਮ੍ਯ, ਗਾਂਧਰਵ, ਫਿਰ ਵਾਰੁਣ—ਇਹ (ਦ੍ਵੀਪ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਦੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਇਹ ਦੀਪ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 11
आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै / तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
ਇਹ ਦੀਪ ਆਕੁਮਾਰ੍ਯ ਤੋਂ ਆਗੰਗਾ-ਪ੍ਰਭਵ ਤੱਕ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਆੜੇ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।
Verse 12
द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः / पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
ਇਸ ਦੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੀਮਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਲੇੱਛ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਛੋਰ ਤੇ ਕਿਰਾਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਛੋਰ ਤੇ ਯਵਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः / इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਪੂਜਾ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਣਜ-ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮਕਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् / धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਰਤਾਵ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਆਚਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 15
संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि / इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
ਪੰਜ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਕਲਪ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਇੱਥੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते / कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਦੀਪ ‘ਤਿਰਯਗਾਯਾਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸਮਰਾਟ’ ਅਖਵਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् / स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
ਇਹ ਲੋਕ ‘ਸਮਰਾਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 18
सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਹਨ—ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਹ੍ਯ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਰਿਕਸ਼-ਪਰਬਤ (ਆਦਿ)।
Verse 19
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः / तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
ਵਿੰਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ—ਇਹੀ ਉਹ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਬਤ ਵੀ ਹਨ।
Verse 20
अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः / संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
ਕੁਝ ਪਹਾੜ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ—ਸਾਰ-ਸੰਪੰਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦਰ ਪਹਾੜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਵੈਹਾਰ ਅਤੇ ਦੁਰਦੁਰ ਵੀ ਹਨ।
Verse 21
कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा / वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
ਕੋਲਾਹਲ, ਸਸੁਰਸ, ਮੈਨਾਕ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤੰਧਮ, ਨਾਗਗਿਰੀ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਰ ਪਹਾੜ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 22
तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च / पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
ਤੁੰਗਪ੍ਰਸਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰੀ ਅਤੇ ਗੋਧਨ ਪਹਾੜ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ ਤੇ ਉੱਜਯੰਤ; ਅਤੇ ਸ਼ੈਲ ਤੇ ਰੈਵਤਕ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ)।
Verse 23
श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा / अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਕੂਟਸ਼ੈਲ ਪਹਾੜ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹਨ—ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜੀਵਿਕਾ ਵਾਲੇ।
Verse 24
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः / पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਰਯ, ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਲੇਛ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਨਦੀਆਂ—ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੁ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਦਾ ਜਲ ਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਯੂ; ਅਤੇ ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਦੇਵਿਕਾ ਤੇ ਕੁਹੂ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती / कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
ਗੋਮਤੀ, ਧੂਤਪਾਪਾ, ਬੁਦਬੁਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੌਸ਼ਕੀ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਨਿਸ਼ਠੀਵੀ ਅਤੇ ਗੇਡਕੀ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः / वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
ਚਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ—ਇਹ ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਵੇਦਵਤੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੁ ਤੇ ਰੇਵਾ ਵੀ।
Verse 28
वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी / पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
ਵਰਣਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨੰਦਨਾ; ਸਦਾਨੀਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀ; ਅਤੇ ਪਾਸ਼ਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਨੂਪਾ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਵੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ)।
Verse 29
क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः / शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
ਕਸ਼ਿਪਰਾ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ—ਇਹ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ, ਮਹਾਨਦ, ਨਰਮਦਾ, ਸੁਰਸਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ।
Verse 30
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च / तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ; ਤਥਾ ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਸ਼੍ਯੇਨਾ, ਕਰਮੋਦਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 31
चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी / सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
ਚਿਤ੍ਰੋਪਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਬੰਜੁਲਾ; ਅਤੇ ਵਾਸਤੁਵਾਹਿਨੀ, ਸਨੇਰੁਜਾ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਮੰਕੁਤੀ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁਃ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 32
ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
ਕ੍ਸ਼ਵਤ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮਣੀ-ਜਲ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਿਵਕਾਰੀ ਨਦੀਆਂ—ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਸ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਨਦੀ।
Verse 33
वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती / तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
ਵੇਣੀ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ; ਖ਼ਿਪਰਾ, ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਵਤੀ; ਅਤੇ ਤੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਵਾਨ੍ਨਸ਼ਿਲਾ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 34
विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
ਵਿੰਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪੁੰਨ-ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ—ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣਾ ਅਤੇ ਬੰਜੁਲਾ।
Verse 35
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च / दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ, ਬਾਹਿਆ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 36
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती / नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਜਾਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਲਾਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला / लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਬੰਜੁਲਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾਬਲਾ, ਲਾਂਗੂਲਿਨੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਧਰਾ—ਇਹ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਨਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 38
ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी / कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਗਾਮਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ—ਇਹ ਸ਼ੁਕਤਿਮਤ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 39
तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः / विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਰੂਪ ਹਨ; ਸਭ ਗੰਗਾ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 40
तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः / तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਪਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁਰੂ-ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ, ਮਾਦ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 41
शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः / मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਭਦ੍ਰਕਾਰ, ਬੋਧ ਅਤੇ ਪਟੱਚਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਮਤਸ੍ਯ, ਕੁਸ਼ਲ੍ਯ, ਸੌਸ਼ਲ੍ਯ, ਕੁੰਤਲ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੋਸ਼ਲ ਵੀ ਹਨ।
Verse 42
गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह / मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
ਗੋਧ, ਭਦ੍ਰ, ਕਰਿੰਗ ਅਤੇ ਉਤਕਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਗਧ—ਮੱਧਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਜਨਪਦ ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ ਸਭ ਹੀ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 43
सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी / पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਛੋਰ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।
Verse 44
तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् / रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
ਉੱਥੇ ‘ਗੋਵਰਧਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਗਰ ਰਾਮ ਨੇ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸਵਰਗੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਨ।
Verse 45
भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः / अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
ਮੁਨੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲਈ ਉਹ ਰੋਪੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਪੂਰਬਲਾ ਭਾਗ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 46
बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः / अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
ਬਾਹਲੀਕ, ਵਾਟਧਾਨ, ਆਭੀਰ, ਕਾਲਤੋਯਕ; ਅਪਰਾਂਤ, ਮੁਹਮ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ—ਇਹ ਚਰਮਮੰਡਲ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ।
Verse 47
गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः / चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
ਗਾਂਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸਿੰਧੁ-ਸੌਵੀਰ ਮੰਡਲ; ਚੀਨ, ਤੁਸ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੱਲਵ—ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ।
Verse 48
शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः / अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
ਸ਼ਾਕ, ਭਦ੍ਰ, ਕੁਲਿੰਦ, ਪਾਰਦ, ਵਿਂਧ੍ਯਚੂਲਿਕ; ਅਭੀਸ਼ਾਹ, ਉਲੂਤ, ਕੇਕਯ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਮਾਲਿਕ—ਇਹ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਪਦ ਸਨ।
Verse 49
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु / कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕੁਲ; ਅਤੇ ਕਾਂਬੋਜ, ਦਰਦ, ਬਰਬਰ, ਅੰਗਲੌਹਿਕ—ਇਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਨ।
Verse 50
अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः / लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
ਇੱਥੇ ਅਤ੍ਰਯ, ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪ੍ਰਸਥਲ ਅਤੇ ਦਸ਼ੇਰਕ; ਅਤੇ ਲਮਕ, ਤਾਲਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭੂਸ਼ਿਕ—ਈਜਿਕ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਲੇਖੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 51
एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत / अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः / तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ; ਹੁਣ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਜਾਣੋ—ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਚੋਲਭਦ੍ਰ; ਕਿਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ; ਅਤੇ ਤੋਮਰ, ਹੰਸਭੰਗ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਤੰਗਣ ਵੀ।
Verse 52
झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
ਝਿੱਲਿਕ, ਆਹੁਕ; ਅਤੇ ਹੂਣ ਤੇ ਦರ್ವ—ਇਹ ਵੀ (ਲੋਕ/ਦੇਸ਼) ਹਨ।
Verse 53
अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः / ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
ਅੰਧ੍ਰਵਾਕ, ਮੁਦਗਰਕ, ਅੰਤਰਗਿਰੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰਗਿਰੀ; ਫਿਰ ਪਲਵੰਗਵ—ਮਲਦ ਅਤੇ ਮਲਵਰਤਿਕ—ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 54
समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः / प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
ਸਮੰਤਰ, ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ੇਯ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਗੋਪਪਾਰਥਿਵ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ਼, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਵਿਦੇਹ ਤੇ ਤਾਮ੍ਰਲਿਪਤਕ—ਇਹ ਵੀ (ਲੋਕ/ਦੇਸ਼) ਹਨ।
Verse 55
मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः / अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
ਮੱਲ, ਮਗਧ ਅਤੇ ਗੋਨਰਦ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਜਨਪਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੋਰ ਜਨਪਦ ਦੱਖਣਾਪਥ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ।
Verse 56
पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च / सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
ਪਾਂਡ੍ਯ, ਕੇਰਲ, ਚੋਲ ਅਤੇ ਕੁਲ੍ਯ; ਅਤੇ ਸੇਤੁਕ, ਮੂਸ਼ਿਕ, ਖ਼ਪਣ ਤੇ ਵਨਵਾਸਿਕ—ਇਹ (ਦੱਖਣ ਦੇ) ਜਨਪਦ ਹਨ।
Verse 57
माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः / आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮਹਿਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕਲਿੰਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਭੀਰ, ਸਹੈਸ਼ੀਕ, ਆਟਵ੍ਯਾ ਅਤੇ ਸਾਰਵ—ਇਹ ਵੀ ਜਨਪਦ ਹਨ।
Verse 58
पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह / पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
ਪੁਲਿੰਦ, ਵਿਂਧ੍ਯਮੌਲੀਯ ਅਤੇ ਵੈਦਰਭ—ਦੰਡਕਾਂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਪੌਰਿਕ, ਮੌਲਿਕ, ਸ਼੍ਮਕ ਤੇ ਭੋਗਵਰੱਧਿਨ—ਇਹ ਜਨਪਦ ਹਨ।
Verse 59
कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः / दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
ਕੋਂਕਣ, ਕੰਤਲ ਅਤੇ ਆਂਧ੍ਰ; ਕੁਲਿੰਦ, ਅੰਗਾਰ ਅਤੇ ਮਾਰਿਸ਼—ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ; ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ।
Verse 60
सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः / पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
ਸੂਰਿਆਰਕ, ਕਲਿਵਨ, ਦੁਰਗਾਲ ਕੂੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਪੌਲੇਯ, ਕਿਰਾਤ, ਰੂਪਕ ਤਾਪਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਜਨਪਦ ਹਨ।
Verse 61
तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः / नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
ਤਥਾ ਕਰੀਤਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰੰਧਰ; ਅਤੇ ਨਾਸਿਕ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਅੰਤਰ-ਨਰਮਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ।
Verse 62
सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि / कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
ਸਹਕੱਛ ਅਤੇ ਸਮਾਹੇਯ—ਸਾਰਸਵਤਾਂ ਸਮੇਤ; ਕੱਛਿਪ, ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਆਨਰਤ—ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਨਾਲ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Verse 63
इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः / मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
ਇਹੀ ਅਪਰਾਂਤ ਦੇਸ਼ ਹਨ—ਹੇ ਵਿਂਧ੍ਯ-ਵਾਸਿਓ, ਸੁਣੋ; ਮਲਦ, ਕਰੂਥ ਅਤੇ ਮੇਕਲ ਵੀ—ਐਤਕਲਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ।
Verse 64
उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह / तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਅਤੇ ਭੋਜ—ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਕਾਂ ਸਮੇਤ; ਤੋਸ਼ਲ, ਕੋਸ਼ਲ, ਤ੍ਰੈਪੁਰ ਅਤੇ ਵੈਦਿਸ਼ ਵੀ ਹਨ।
Verse 65
तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह / अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
ਤੁਹੁਣਡ, ਬਰਬਰ ਅਤੇ ਛਟਪੁਰ ਨੈਸ਼ਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਅਨੂਪ, ਤੁੰਡਿਕੇਰ, ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਤੇ ਅਵੰਤਯ—ਇਹ ਸਭ ਜਨਪਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 66
एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः / अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਨਪਦ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 67
निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः / अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
ਨਿਹੀਰ, ਹੰਸਮਾਰਗ, ਕੁਪਥ, ਤੰਗਣ, ਸ਼ਕ; ਅਤੇ ਅਪਪ੍ਰਾਵ, ਰਣ, ਊਰਣ, ਦਰਵ ਤੇ ਸਹੂਹੁਕ—ਇਹ ਵੀ (ਜਨਪਦ) ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 68
त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह / चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ ਤਾਮਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਉਲਲੇਖਿਤ ਹਨ)। ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ।
Verse 69
कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च / तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full royal vaṃśa, the chapter anchors Bhārata’s identity in Manu Bharata (an eponymic organizer of peoples), using etymology and manvantara logic to explain how populations and social order are sustained; detailed dynastic catalogues typically occur in later vaṃśānucarita sections.
It provides terrestrial measurements in yojanas for Bhārata’s extent (north–south length and transverse breadth) and frames Bhārata as the ninth, ocean-bounded division among nine; it also specifies boundary markers (ocean/Himālaya) and border ethnography (e.g., Kirātas east, Yavanas west).
This chapter is not part of the Lalitopākhyāna stream; it is a Bhuvana-kośa/Bhārata-varṣa geography unit, focused on karmic geography, divisions, and social order rather than Śākta vidyā/yantra exegesis.