Adhyaya 14
Priyavrata-vaṃśa and Saptadvīpa Vibhāga (प्रियव्रतवंशः सप्तद्वीपविभागश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਸੂਤ ਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸਮਾਨ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਜੰਬੂ, ਪਲਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਲਈ ਨਾਮਵਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰ/ਯੁਗ-ਆਵਰਤੀ ਦਾ ਕਾਲ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਦ੍ਵੀਪ-ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਵਿਵਸਥਾ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे कालसद्भाववर्णनं नाम त्रयोदशोंऽध्याय सुत उवाच अथान्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह / तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲ-ਸਦਭਾਵ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਸਭ ਅੰਤਰਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਭ ਜੀਵ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਨ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
देवाश्चाष्टविधा ये च तस्मिन्मम्वन्तरे ऽधिपाः / ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः
ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
महर्षिसर्गः संक्रान्तो वंशं स्वायंभुवस्य तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्य मानं निबोधत
ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ ਸਮਝੋ।
Verse 4
मनोः स्वायंभूवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः / यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਦਸ ਪੌਤ੍ਰ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਵਿਆਪ ਗਈ।
Verse 5
ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तथा
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਉਹ ਕਰਾਵਤੀ ਧਰਤੀ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਵਸਾਈ ਗਈ; ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਦਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ।
Verse 6
प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु / प्रजा सत्त्वतपोयुक्तैस्तैरियं विनिवेशिता
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਦੇ ਪੌਤਰੇ—ਸਤ੍ਤਵ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇਸ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਸਾ ਗਏ।
Verse 7
प्रियव्रतात्प्रजोपेतान् वीरान्काम्यान्व्यजायत / कन्या सा तु महाभाग कर्दमस्य प्रजा पतेः
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਪੰਨ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਦੀ ਉਹ ਧੀ ਵੀ (ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ)।
Verse 8
कन्ये द्वे दश पुत्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते शुभे / तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਸਮ੍ਰਾਟ ਅਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸ ਭਰਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਨ।
Verse 9
आग्नीध्रश्चाग्निबा हुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सभ्र एव च
ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨਿਬਾਹੁ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਵਸੁ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਸਭ੍ਰ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ।
Verse 10
प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान्सप्तसप्तसु पार्थिवान् / द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपान्ताश्च निबोधत
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਭੂਪਤੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵੀ ਜਾਣੋ।
Verse 11
जंबूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् / प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः
ਉਸ ਨੇ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਬਲੀ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ਦੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
शाल्मले तु वपुष्मन्तं राजानं सो ऽभिषिक्तवान् / ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः
ਸ਼ਾਲਮਲ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਪੁਸ਼ਮੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 13
द्युतिमन्तं च राजानं क्रैञ्चद्वीपे ऽभ्यषेचयत् / शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः
ਕ੍ਰੈੰਚ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਯੁਤਿਮੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਦੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।
Verse 14
पुष्कराधिपतिं चैव सवनं कृतवान्प्रभुः / पुष्करे सवनस्याथ महावीतः सुतो ऽभवत्
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਵਨ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਵਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵੀਤ ਜਨਮਿਆ।
Verse 15
धातकिश्चापि द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवता वरौ / महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः
ਧਾਤਕੀ ਵੀ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰਵਾਨ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਮਹਾਵੀਤ’ ਨਾਮਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 16
नाम्ना च धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते / हव्यो व्यजनयत्पुत्राञ् शाकद्वीपेश्वराञ् प्रभुः
ਧਾਤਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਧਾਤਕੀਖੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਹਵ੍ਯ ਨੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 17
जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीवकम् / कुसुमोत्तरमोदाकौ सप्तमं च महाद्रुगम्
ਜਲਦ, ਕੁਮਾਰ, ਸੁਕੁਮਾਰ, ਮਣੀਵਕ, ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ, ਮੋਦਾਕ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹਾਦ੍ਰੁਗ—ਇਹ (ਪੁੱਤਰ) ਸਨ।
Verse 18
जलदं जलदस्याथ प्रथमं वर्षमुच्यते / कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्
ਜਲਦ ਦਾ (ਦੇਸ਼) ‘ਜਲਦ’ ਪਹਿਲਾ ਵਰ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਮਾਰ ਦਾ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਦੂਜਾ ਵਰ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 19
सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य तत्स्सतम् / मणीवस्य चतुर्थं तु मणीवकमिहोच्यते
ਸੁਕੁਮਾਰ ਦਾ ‘ਸੁਕੁਮਾਰ’ ਤੀਜਾ ਵਰ੍ਹਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਣੀਵ ਦਾ ਚੌਥਾ ਵਰ੍ਹਾ ਇੱਥੇ ‘ਮਣੀਵਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
कुसुमोत्तरवर्षं यत्पञ्चमं कुसुमोत्तरम् / मोदकस्यापि मोदाकं षष्ठं वर्षं प्रकीर्त्तितम्
ਜੋ ਪੰਜਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਮੋਦਾਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਦਕ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 21
महाद्रुमस्य नाम्ना च सप्तमं तन्महाद्रुमम् / तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै
ਸੱਤਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਤੋਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 22
क्रैञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रो द्युतिमतस्तु वै / कुशलो मनोनुगस्छोष्णः पावनश्चान्धकारकः
ਕ੍ਰੈੰਚਦਵੀਪ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ਲ, ਮਨੋਨੁਗ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰਕ—ਸਨ।
Verse 23
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै / तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रैञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः
ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੈੰਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 24
कुशलस्य तु देशो ऽभूत कौशलो नाम विश्रुतः / देशो मनोनुगस्यापि मानोनुगे इते स्मृतः
ਕੁਸ਼ਲ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਕੌਸ਼ਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮਨੋਨੁਗ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ‘ਮਾਨੋਨੁਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पावनस्यापि पावनः / अन्धकारस्य देशस्तु आन्धकारः प्रकीर्त्तितः
ਉਸ਼ਣ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਉਸ਼ਣ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਵਨ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਆਂਧਕਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 26
मुनेश्च मौनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः / एते जनपदाः सप्त क्रैञ्चद्वीपे तु भास्वराः
ਮੁਨੀ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਮੌਨੀ-ਦੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਦੁੰਦੁਭੀ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਜਨਪਦ ਕ੍ਰੈੰਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ।
Verse 27
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन्महौजसः / उद्भिज्जो वेणुमांश्चैव वैरथो लवणो धृतिः
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਜਨਪਦ ਸਨ—ਉਦਭਿਜ্জ, ਵੇਣੁਮਾਨ, ਵੈਰਥ, ਲਵਣ, ਧ੍ਰਿਤੀ (ਆਦਿ)।
Verse 28
षष्ठः प्रभाकरश्चा पि सप्तमः कपिलः स्मृतः / उद्भिज्जं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्
ਛੇਵਾਂ ‘ਪ੍ਰਭਾਕਰ’ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ‘ਕਪਿਲ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਵਰ্ষ ‘ਉਦਭਿਜ্জ’ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਵੇਣੁਮੰਡਲ’ ਹੈ।
Verse 29
तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्
ਤੀਜਾ ‘ਰਥਾਕਾਰ’ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਲਵਣ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਵਰ্ষ ‘ਧ੍ਰਿਤਿਮਤ’ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਵਰ্ষ ‘ਪ੍ਰਭਾਕਰ’ ਹੈ।
Verse 30
सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्त्तितम् / तेषां देशाः कशद्वीपे तत्सनामान एव च
ਸੱਤਵਾਂ ‘ਕਪਿਲ’ ਨਾਮ ਕਪਿਲ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलङ्कृताः / शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते च वपुष्मतः
ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਸ਼ਾਲਮਲ ਦੇ ਸੱਤ ਅਧਿਪਤੀ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ।
Verse 32
श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा / वैद्युतो मानसश्चापि सुप्रभः सप्तमस्तथा
ਸ਼ਵੇਤ, ਹਰਿਤ, ਜੀਮੂਤ, ਰੋਹਿਤ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਮਾਨਸ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸੁਪ੍ਰਭ—ਇਹ ਨਾਂ ਹਨ।
Verse 33
श्वेतस्तु देशः श्वेतस्य हरितस्य सुहारितः / जीमूतस्यापि जीमूतो रोहितस्यापि रोहितः
ਸ਼ਵੇਤ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਹੈ; ਹਰਿਤ ਦਾ ‘ਸੁਹਾਰਿਤ’। ਜੀਮੂਤ ਦਾ ‘ਜੀਮੂਤ’ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤ ਦਾ ‘ਰੋਹਿਤ’ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 34
वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य तु मानसः / सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः
ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਵੈਦ੍ਯੁਤ’ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਦਾ ‘ਮਾਨਸ’ ਹੈ। ਸੁਪ੍ਰਭ ਦਾ ‘ਸੁਪ੍ਰਭ’ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ਪਾਲਕ ਹਨ।
Verse 35
प्लक्ष द्वीपं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपादनन्तरम् / सप्त मेधातिथे पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः
ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਰਾਜੇ ਸਨ।
Verse 36
ज्येष्ठः शान्तभयो नाम द्वितीयः शिशिरः स्मृतः / सुखोदयस्तृतीयस्तु चतुर्थो नन्द उच्यते
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਂਤਭਯ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਸ਼ਿਸਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਸੁਖੋਦਯ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਨੰਦ ਆਖਿਆ ਗਿਆ।
Verse 37
शिवस्तु पेचमस्तेषां क्षेमकः षष्ठ उच्यते / ध्रुवस्तु सप्तमो ज्ञेयः पुत्रा मेधातिथेः स्मृताः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਿਵ ਸੀ, ਛੇਵਾਂ ਖੇਮਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 38
सप्तानां नामभिस्तेषां तानि वर्षाणि सप्त वै / तस्माच्छान्तभयं चैव शिशिरं च सुखोदयम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਵਰਸ਼ (ਦੇਸ਼) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਭਯ, ਸ਼ਿਸਿਰ ਅਤੇ ਸੁਖੋਦਯ (ਨਾਮ ਦੇ) ਵਰਸ਼ ਹਨ।
Verse 39
आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं च ध्रुवं तथा / तानि तेषां समानानि सप्त वर्षाणि भागशः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦ, ਸ਼ਿਵ, ਖੇਮਕ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵੀ (ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਵਰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 40
निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभूवेन्तरे / मेधा तिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपेश्वरैर्नृबैः
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਤਿਥੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੇਧਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨ੍ਰਿਪ ਸਨ।
Verse 41
वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः / प्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै
ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਆਦਿ ਇਹ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ।
Verse 42
ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभाजकः / सुखमायुश्च रूपं च बलं धर्मश्च नित्यशः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਮ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਰੂਪ, ਬਲ ਤੇ ਧਰਮ (ਵਧਦੇ/ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ)।
Verse 43
पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधा रणं स्मृतम् / प्रक्षद्वीपः परिष्क्रान्तो जंबूद्वीपं निबोधत
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ (ਇਹ ਰੀਤ) ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।
Verse 44
आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यापुत्रं महाबलम् / प्रियव्रतो ऽभ्य षिञ्चत्तं जंबूद्वीपेश्वरं नृपम्
ਕਾਮਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਜੇਠੇ ਵਾਰਸ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 45
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव / ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸਮਾਨ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ‘ਨਾਭਿ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ‘ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼’ ਸੀ।
Verse 46
हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः / रम्यस्तु पञ्चमः पुत्रो हिरण्वान् षष्ठ उच्यते
ਤੀਜਾ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਰਮ੍ਯ ਸੀ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ‘ਹਿਰਣਵਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः / नवमः केतुमालश्च तेषां देशान्निबोधत
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਕੁਰੂ ਸੀ, ਅੱਠਵਾਂ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਨੌਵਾਂ ਕੇਤੁਮਾਲ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਣੋ।
Verse 48
नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाख्यं तु पिता ददौ / हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किपुरुषाय तत्
ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਾਭਿ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਾ ‘ਹਿਮ’ ਨਾਮਕ ਵਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ‘ਹੇਮਕੂਟ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਰਸ਼ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तं ददौ / मध्यमं यत्सुमेरोस्तु ददौ स तदिलावृतम्
‘ਨੈਸ਼ਧ’ ਨਾਮਕ ਵਰਸ਼ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸੁਮੇਰੂ ਦਾ ਮੱਧਲਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 50
नीलं तु यत्स्मृतं वर्षं रम्यायैतप्तिता ददौ / श्वेतं यदुत्तरं तस्मात्पित्रा दत्तं हिरण्वते
ਜੋ ‘ਨੀਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪ੍ਤਿਤਾ ਨੇ ਰਮਿਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਵਤ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 51
यदुत्तरे शृङ्गवतो वर्षं तत्कुरवे ददौ / साल्यवन्तं तथा वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਤ’ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਕੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ‘ਸਾਲ੍ਯਵੰਤ’ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 52
गन्धमादनवर्षं तु केतुमाले न्यवेदयत् / इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः
ਅਤੇ ‘ਗੰਧਮਾਦਨ’ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਕੇਤੁਮਾਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 53
आग्नी ध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभ्यषेचयत् / यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः
ਉਹਨਾਂ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ્નਿਧ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 54
इत्येतौः सप्तभिः कृत्स्ना सप्तद्वीपा निवे शिताः / प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौतैः स्वायंभुवस्य च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਉਹ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਪੌਤਰੇ ਵੀ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।
Verse 55
एवं वर्षेषु सर्वेषु सन्निवेशाः पुनः पुनः / क्रियन्ते प्रलये वृत्ते सप्त सप्तसु पार्थिवैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਸੱਤ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਸਾਹਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
एवं स्वभावः कल्पानां द्वीपानां च निवेशने / यानि किंपुरुषाद्यानि वर्णाण्यष्टौ श्रुतानि तु
ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਵਸਾਹਟ ਦਾ ਇਹੀ ਸੁਭਾਉ ਹੈ; ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਜੋ ਅੱਠ ਵਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 57
तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्रायमयत्नतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਅਧਿਕਤਰ ਸੁਖਮਈ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਹੀਂ, ਨ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਡਰ ਹੈ ਨ ਮੌਤ ਦਾ।
Verse 58
धर्माधर्मौं न तेष्वास्ता नोत्तमाधममध्यमाः / न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्वशः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਨ ਉੱਤਮ-ਮੱਧਮ-ਅਧਮ ਦਾ ਭੇਦ; ਅੱਠੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ।
Verse 59
नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे ऽस्मिन्निबोधत / नाभिस्त्वज नयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महाद्युतिम्
ਹੁਣ ‘ਹਿਮ’ ਨਾਮਕ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਨਾਭੀ ਨੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਜ’ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 60
ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् / ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः
ਰਿਸ਼ਭ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਵੀਰ ਭਰਤ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਗਰਜ ਸੀ।
Verse 61
सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्रज्यया स्थितः / हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्
ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਆਪ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ‘ਹਿਮਾਹ੍ਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੱਖਣ ਵਰਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 62
तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः / भरतस्यात्मजो विद्वान्सुमतिर्नाम धार्मिकः
ਇਸ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 63
बभूव तस्मिन् राज्ये तंभरतस्त्वभ्यषेचयत् / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश सः
ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਪ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 64
तेजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् / तेजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति स्मृतः
ਤੇਜਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਅਮਿਤ੍ਰਜਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋਇਆ। ਤੇਜਸ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ‘ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
परमेष्ठी सुतश्चापि निधने तस्य चाप्यभूत् / प्रतीहारः कुलं तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयः
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਨਿਧਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕੁਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਨੁਵੰਸ਼ ਚੱਲਿਆ।
Verse 66
प्रतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः / उन्नेता प्रतिहर्तुस्तु भूमा तस्य सुतः स्मृतः
ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦੇ ਘਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ। ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਉੰਨੇਤਾ’ ਅਤੇ ਉੰਨੇਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਭੂਮਾ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 67
उद्गीथस्तस्य पुत्रो ऽभूतप्रस्ताविश्चापि तत्सुतः / प्रस्तावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो ऽभवत्
ਭੂਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਉਦਗੀਥ’ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵੀ’ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਤਾਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਭੂ’ ਅਤੇ ਵਿਭੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਪ੍ਰਿਥੂ’ ਜੰਮਿਆ।
Verse 68
पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः / गयस्यापि नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्
ਪ੍ਰਿਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਨਕਤ’ ਹੋਇਆ, ਨਕਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਗਯ’। ਗਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਨਰ’ ਅਤੇ ਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਜੰਮਿਆ।
Verse 69
विराट्सुतो महावीर्यो धीमांस्तस्य सुतो ऽभवत् / धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः
ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਮਹਾਵੀਰਯ’ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਧੀਮਾਨ’ ਜੰਮਿਆ। ਧੀਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਮਹਾਨ’ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਭੌਵਨ’ ਵੀ ਹੋਇਆ।
Verse 70
भौवनस्य सतस्त्वष्टा विरजास्तस्य चात्मजः / रजा विरजसः पुत्रः शतजिद्रजसस्तथा
ਭੌਵਨ ਨਾਮਕ ਸਤ ਤੋਂ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰਜਾਃ ਸੀ। ਵਿਰਜਾਃ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਜਾ ਅਤੇ ਰਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਜਿਤ੍ ਹੋਇਆ।
Verse 71
तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव तु / विश्वज्योतिष्प्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭੇ ਹੀ ਰਾਜੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਾਈ।
Verse 72
तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपमिहाङ्कितम् / तेषां वंशप्रसूतैस्तु भुक्तेयं भारती पुरा
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਅੰਕਿਤ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਸੰਤਾਨ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
Verse 73
कृतत्रेतादियुक्तास्तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः / ये ऽतीतास्तैर्युगैः सार्धं राजानस्ते तदन्वयाः
ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕਹੱਤਰ (71) ਅਵਧੀਆਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 74
स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं शतशो ऽथ सहस्रशः / एवं स्वायं भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ) ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 75
ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पिर्तृगन्धवराक्षसैः / यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः / तेषां सृष्टिरियं प्रोक्ता युगैः सह विवर्त्तते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੁਆਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the Svāyambhuva-era succession, highlighting Priyavrata’s line and associated descendants, and uses that lineage to explain how early rulers are positioned over the dvīpas.
It enumerates the seven dvīpas and explicitly assigns dvīpa-lordship: Agnīdhra (Jambū), Medhātithi (Plakṣa), Vapuṣmān (Śālmala), Jyotiṣmān (Kuśa), Dyutimān (Krauñca), Havya (Śāka), and Savana (Puṣkara), presenting geography through administrative distribution.
No. The supplied verses belong to the cosmology/genealogy stream (manvantara, vaṃśa, dvīpa-vibhāga). Lalitopākhyāna themes (Śākta vidyās, yantras, and the Bhaṇḍāsura cycle) occur in later portions of the Purāṇa, not in this chapter’s focus.