Adhyaya 66
Somavaṃśa-prasavaḥ (Birth of the Lunar Line: Budha–Purūravas and the Urvaśī Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਸੋਮ ਤੋਂ ਬੁਧ ਅਤੇ ਬੁਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਗੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਤੇਜ, ਦਾਨ, ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ, ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅਦੁੱਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਫਿਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ/ਗੰਧਰਵੀ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਚੈਤਰਰਥ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਅਲਕਾ, ਨੰਦਨ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਮੇਰੂ, ਉੱਤਰਕੁਰੂ ਅਤੇ ਕਲਾਪ-ਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰਮਣੀਯ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡਦੀ ਹੈ; ਸੂਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ-ਸੰਧੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ—ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਿਯਤ ਸੰਗ, ਸ਼ਯਿਆ ਕੋਲ ਦੋ ਮੇਢੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੀ ਹੀ ਆਹਾਰ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਧੀ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਮਨੁੱਖ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਚਿੰਤਿਤ ਗੰਧਰਵ ਸੰਧੀ ਤੋੜਨ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ ਮਿਲਾਪ ਅਸਥਿਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः // ६५// सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः / तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸੋਮ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੋਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾ; ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਯਜ્ઞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 2
ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः / आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਲਈ ਅਜਿੱਤ ਸੀ। ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਆਹਰਤਾ, ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਹੀਪਤੀ ਸੀ।
Verse 3
सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः / अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्
ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ (ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ) ਸੀ। ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ।
Verse 4
तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ, ਦਾਂਤ, ਧਰਮਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਵਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ।
Verse 5
तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च / सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्
ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀਰਯਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ (ਅਠਾਰਾਂ) ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਸੱਤ, ਛੇ, ਸੱਤ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਮੁੜ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਵੀ (ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ) ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ।
Verse 6
वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे / अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
ਰਮਣੀਕ ਚੈਤਰਰਥ ਵਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਲਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 7
गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे / उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च
ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਮ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ; ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 8
एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च / उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ; ਉਰਵਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਰਾਜਾ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਮਿਆ।
Verse 9
ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् / उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵੀ ਗੰਧਰਵੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ? ਉਹ ਦੋਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 10
सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता / आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ (ਉਰਵਸ਼ੀ) ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਆਈ; ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੋਚਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮ (ਵ੍ਰਤ) ਧਾਰਿਆ।
Verse 11
अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् / द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते
ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸਹਵਾਸ ਕਰਨਾ—ਸੇਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਉਹ ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव / यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਉਸ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕੇਵਲ ਘਿਉ ਮਾਤਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਿਆਦ ਇਕ ਕਾਲ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਉਤਨਾ ਹੀ।
Verse 13
तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः / तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्
ਮੈਂ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੱਸਾਂਗੀ—ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ।
Verse 14
एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी / वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਚੌਂਸਠ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਹੀ।
Verse 15
उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः / गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना
ਉਰਵਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਗੰਧਰਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਸੋਚੋ ਕਿ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰੀ ਕਿਵੇਂ (ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ)।
Verse 16
आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् / ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः
ਫਿਰ ਸੁਰਗ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆ ਗਈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਪਸੁ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂਬੁੱਧੀ ਗੰਧਰਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 17
जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता / तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉਰਣਕ ਦੋਵੇਂ ਲੈ ਲਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 18
ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् / गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः
ਉਸ ਨੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਹੋਈ। ‘ਗੰਧਰਵਾਂ ਕੋਲ ਦੌੜ’ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 19
अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः / एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्
ਉਸ (ਉਰਵਸ਼ੀ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਥੀ ਰਾਜਾ ਅਗਨਿਸਥਾਲੀ ਸਮੇਤ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੋ ਅੱਗ ਸੀ; ਐਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਇਆ।
Verse 20
एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः / देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਐਲ ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 21
राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः / उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः
ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਵਾਨ ਧਰਤੀਪਤੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗਾ; ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ।
Verse 22
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः / गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः
ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ; ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਆਯੁ, ਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸੁ।
Verse 23
विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः / अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्
ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ, ਸ਼੍ਰਤਾਯੁ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਯੁ—ਇਹ ਵਾਰਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਅਮਾਵਸੁ ਤੋਂ ਭੀਮ ਰਾਜਾ ਜੰਮਿਆ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਚਿਤ।
Verse 24
श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः / विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल
ਭੀਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਰਸ ਕਾਂਚਨਪ੍ਰਭ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਕਾਂਚਨ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਹੋਇਆ।
Verse 25
सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः / प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य५कर्मणि
ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਗਰਭੋਂ ਜਹਨੂ ਜੰਮਿਆ; ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਈ।
Verse 26
सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् / गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः
ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ; ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਡੁੱਬਿਆ ਯਜ्ञ-ਵਾਟ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 27
सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः / तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦਵਿਜੋਤਮ ਸੌਹੋਤ੍ਰੀ ਵੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪੀਤੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹੇ।
Verse 28
उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् / यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्
ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਨੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਜਹਨੂ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦੀ ਪੌਤਰੀ ਕਾਵੇਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ।
Verse 29
युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे / कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्
ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅੱਧੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਵੇਰੀ ਬਣੀ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਜਹਨੂ ਦੀ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਪਤਨੀ।
Verse 30
जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् / कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः
ਜਹਨੂ ਨੇ ਕਾਵੇਰੀ ਤੋਂ ਸੁਨਹ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰਮੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜਕ ਵੀ ਹੋਇਆ।
Verse 31
अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः / बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः
ਅਜਕ ਦਾ ਵਾਰਸ ਮਹਾ-ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਬਲਾਕਾਸ਼ਵ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਸਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
Verse 32
कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः / कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः
ਕੁਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ—ਕੁਸ਼ਾਂਬ, ਕੁਸ਼ਾਨਾਭ, ਅਮੂਰਤਰਯਮ ਅਤੇ ਵਸੂ।
Verse 33
कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः / पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत
ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੁਸ਼ਿਕ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 34
तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः / समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः
ਉਸ ਦੀ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਯੋਗ, ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ।
Verse 35
पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः / गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪੁੱਤਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਗਾਧਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ—ਉਹੀ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ) ਸੀ।
Verse 36
पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत / पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा
ਪੌਰੁਕੁਤਸ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਾਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ; ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਭਾਗਵਾਨ, ਸ਼ੁਭ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਜੰਮੀ।
Verse 37
तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः / तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਗਾਧੀ ਨੇ ਉਸ (ਸਤ੍ਯਵਤੀ) ਨੂੰ ਰਿਚੀਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਭਾਰਗਵ ਰਿਚੀਕ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 38
पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च / अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा
ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਧੀ ਲਈ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ; ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਭਾਰਗਵ ਰਿਚੀਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 39
उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा / तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः
ਇਹ ਚਰੂ ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਭ ਮਾਤਾ ਦੋਵੇਂ ਖਾਓ; ਇਸ ਤੋਂ ਤੇਜਸਵੀ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇਗਾ।
Verse 40
अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः / तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੱਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇਯ ਹੋਵੇਗਾ, ਖੱਤਰੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ; ਅਤੇ ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਤੇਰਾ ਵੀ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 41
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति / एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः
ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— ‘ਇਹ ਚਰੂ ਸ਼ਮ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 42
तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह / गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्
ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਤਦ ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰੁਚੀਕ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 43
तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः / चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा
ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ। ਤਦ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰੂ ਲੈ ਲਏ।
Verse 44
भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् / माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ
ਪਤੀ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਆਈ। ਪਰ ਦੈਵ-ਵਸ਼ ਮਾਂ ਨੇ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਚਰੂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह / अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्
ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚਰੂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ੁਭ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 46
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना / तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਦ ਰੁਚੀਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 47
तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् / मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
ਤਦ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਚਰੂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਠੱਗੀ ਗਈ ਹੈਂ।
Verse 48
जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः / माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਠੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਾਰੁਣ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇਗੀ।
Verse 49
विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् / एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਤਦ…
Verse 50
प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् / ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्
ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ—“ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਸਦ ਕਹਲਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 51
नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया / उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਨਾ ਤੂੰ ਐਸੀ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਤਰ ਉਗ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 52
पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् / इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्
ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।
Verse 53
शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि / काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत
ਹੇ ਭਰਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪੁੱਤਰ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੋ; ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਐਸਾ ਹੀ ਪੌਤ੍ਰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ।
Verse 54
यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम / ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਜੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 55
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि / त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति
ਹੇ ਵਰਵਰਨੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 56
तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् / तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्
ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਪੁੱਤਰ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਦਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 57
भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा / जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਚਰੁ-ਵਿਪਰਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ ਦੇ ਜਮਨ/ਮਥਨ ਨਾਲ ਜਮਦਗਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 59
विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः / प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः ६६।५८// सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा / कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी
ਕੁਸ਼ਿਕਨੰਦਨ ਗਾਧੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਪਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਪੁੰਨਵਤੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਕੌਸ਼ਿਕੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।
Verse 60
परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा / इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः
ਵਹ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਮਹਾਭਾਗਾ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਰੇਣੁਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 61
तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका / रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना
ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਧੀ ਰੇਣੁਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਮਲੀ’ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਰੇਣੁਕਾ-ਕਮਲੀ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ (ਉੱਚ ਗੁਣ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਨ।
Verse 62
आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् / सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्
ਆਰਚੀਕ ਨੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् / और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः
ਔਰਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਚੀਕ ਦੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾਮਨਾ ਰਾਮ ਜਨਮਿਆ—ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
Verse 64
जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः / मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः
ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਮਦਗਨੀ ਜਨਮਿਆ। ਮੱਧਲਾ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸ਼ੁਨಃਪੁੱਛ ਸੀ।
Verse 65
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः / जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः
ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ‘ਵਿਸ਼ਵਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ।
Verse 66
विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः / हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ ਮੁਨੀ ਬਣਿਆ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਬਲੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 67
देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः / देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਦੇਵਰਾਤ’ ਕਹਲਾਇਆ।
Verse 68
विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः / मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ ਨੂੰ ਜੇਠਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਧੁਛੰਦ ਆਦਿ, ਕ੍ਰਿਤਦੇਵ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ ਵੀ ਸਨ।
Verse 69
कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै / तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्
ਕੱਛਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਕੌਸ਼ਿਕਾਂ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 70
पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः / उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः
ਪਾਰਥਿਵ, ਦੇਵਰਾਤ, ਜਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ, ਸਮਰਪਣ, ਉਦੁੰਬਰ, ਵਾਤਡ੍ਯ, ਤਲਕਾਯਨ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਵ—ਇਹ (ਕੌਸ਼ਿਕ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀਆਂ) ਸ਼ਾਖਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 71
लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः / बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च
ਲੋਹਿਣ੍ਯ, ਰੇਣਵ ਅਤੇ ਕਾਰਿਸਵ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਭ੍ਰਵ, ਪਣਿਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨਜਪ੍ਯ ਵੀ (ਸ਼ਾਖਾਂ) ਹਨ।
Verse 72
श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः / देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः
ਸ਼ਿਆਮਾਯਨ, ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼, ਸਾਂਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗਾਲਵ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਦੇਵਲ, ਯਮਦੂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੰਕਾਯਨ-ਬਾਸ਼ਕਲ ਵੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 74
लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः / ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः // ६५।७३// कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः / योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै / विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः
ਧੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਲਾਲਾਢ੍ਯ ਅਤੇ ਬਾਦਰ ਵੀ ਸਨ; ਉਹ ਰਿਸ਼ਯੰਤਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ-ਯੋਗ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਕੌਸ਼ਿਕ, ਸੌਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈੰਧਵਾਯਨ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਪੁੰਨਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ਿ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਫ ਨੂੰ ਜੇਠਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 75
दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः / अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦ੍ਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਟਕ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਅਸ਼ਟਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲੌਹਿ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਹ੍ਨੂ-ਗਣ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 76
ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ (ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)?
Verse 77
ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः / येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ-ਜਿਸ ਨਾਮ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, (ਉਹ ਦੱਸੋ)।
Verse 78
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा / एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्
ਮੈਂ ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਅਰਥਭਰਿਆ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।
Verse 79
अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् / धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते
ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ-ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 80
जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः / रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः
ਜੋ ਧਨ-ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋ ਕੇ ਤੀਖਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
Verse 81
तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत / तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ, ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਿਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 82
एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह / संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਾ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 83
न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् / कामाननभि संधाय यजते च ददाति च
ਜੋ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 84
स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् / दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति
ਉਹ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦਾਨ ਸੁਖ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿਕਾਰਕ ਹੈ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 85
तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति / सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਤਪ ਨਾਲ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤਪ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 86
श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः / विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः
ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪਾਣ ਵਾਲੇ, ਖੱਤਰੀਅਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਵਿਜ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਨਰਪਤੀ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕਪੀ।
Verse 87
काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः / आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼੍ਯ, ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਸ਼ਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ, ਆਰ੍ਸ਼੍ਟਿਸ਼ੇਣ, ਅਜਮੀਢ ਅਤੇ ਭਾਰ੍ਗਵ੍ਯੋਮ ਵੀ (ਤਪ-ਸਿੱਧ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 88
कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा / रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः
ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਔਸ਼ਿਜ, ਸ਼ਿਸਿਰ, ਰਥਾਂਤਰ, ਸ਼ੌਨਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਵ੍ਰਿੱਧ ਆਦਿ ਸਭ ਰਾਜੇ ਸਨ।
Verse 89
क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः / एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः
ਇਹ ਸਭ ਖੱਤਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 90
अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਮਹਾਤਮਾ ਆਯੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
A core Lunar (Somavaṃśa) sequence: Soma → Budha → Purūravas, using Purūravas as a dynastic anchor-figure for subsequent royal descent mapping.
She is driven by a Brahmā-related curse and seeks śāpa-mokṣa through a niyama (pact) with Purūravas—rule-bound cohabitation involving restricted sights (notably fire), regulated intimacy, and stipulated symbols (two rams near the bed), maintained for a fixed term.
Caitraratha, Mandākinī’s banks, Alakā, Nandana, Gandhamādana, Meru, Uttarakuru, and Kalāpa-grāma appear as “divine topography” indices, situating the human–apsaras episode within Purāṇic cosmic geography rather than a purely terrestrial setting.