Adhyaya 54
सगरचरिते सागराविनाशः (The Quelling of the Ocean-Destruction Episode in the Sagara Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਗਰ-ਚਰਿਤ ਦੀ ਕਥਾ ਕਾਰਣ-ਸ਼੍ਰਿੰਖਲਾ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ‘ਕ੍ਰੋਧਾਗਨੀ’ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਪਿਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਕੇ ਵਿਧਿਵਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਯਜ੍ਞ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਭੇਜੇ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੈਵਵਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਖੋਦਦੇ-ਖੋਦਦੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ ਕੋਲ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵ-ਚੋਰ ਕਹਿ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲ ਦੀ ਅੱਖੋਂ ਜੰਮੀ ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਧਰਮਸੰਗਤ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਘਨਕਾਰਕ ਸਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५३// जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि / नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਗਰ-ਚਰਿਤ ਦਾ ‘ਸਾਗਰਾਵਿਨਾਸ਼’ ਨਾਮਕ ਤ੍ਰਿਪੰਚਾਸ਼ਤਮ ਅਧਿਆਇ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਹਾਰੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਇਸ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 2
दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् / क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव
ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ; ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰੋ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਪੁੰਗਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 3
एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः / तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् / देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः
ਤਦੋਂ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਜ੍ਵਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः / अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया
ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਵਾਨ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 6
तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा / अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः
ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸਗਰ ਨੇ ਤਦੋਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 7
परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने / नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਰਾਜ-ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 8
नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः / ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਘੋੜੇ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਗਏ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 9
संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप / केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਸਭ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਉਹ ਯਜਨੀ ਅਸ਼ਵ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 10
ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले / प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप
ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 11
ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः / सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्
ਤਦ ਉਹ ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਭਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਬੈਠੇ; ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਣਾ ਆਰੰਭਿਆ।
Verse 12
खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप / समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्
ਖੋਦਦੇ ਖੋਦਦੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸ਼ਵ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਯੋਗੀੰਦਰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 13
तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः / कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਉਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਇਹੀ ਅਸ਼ਵ-ਹਰਤਾ ਹੈ”—ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 14
ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः / इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਨੇਤਰ-ਅੱਗ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਇੰਧਨ ਬਣੇ ਦੇਹਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 15
क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः / यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि
ਉਹ ਨਿਰਦਈ, ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।
Verse 16
स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः / नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः
ਤੂੰ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਧਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨ; ਜੋ ਨਸ਼ਟ, ਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 17
तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् / तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम
ਇਸ ਲਈ, ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਇਸ ਬਾਲ ਪੌਤ੍ਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ—ਮਹਾਮਤੀ—ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ।
Verse 18
इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् / क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਭਾਸਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਸ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 19
तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः / दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः
ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 20
तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् / वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्
ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਮਗਨ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 21
किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् / लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्
ਹੇ ਧੀਰ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਧੈਰਜ ਦੇ ਸਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਕਿਵੇਂ ਥਾਂ ਪਾ ਗਿਆ? ਦੱਸ, ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਿਆ?
Verse 22
दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् / मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्
ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਢਿੱਲੀ ਕਰ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵੱਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 23
वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् / धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਕੰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਤਥਾ ਹੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् / ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत
ਵਿਨੈਸ਼ੀਲ ਪੌਤ੍ਰ ਅੰਸ਼ੁਮੰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 25
ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक / पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः
ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਨਾਲ ਦੰਡਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪਏ ਹਨ।
Verse 26
त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता / त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च
ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਵੀ; ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਕਲਿਆਣ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
Verse 27
स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् / तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ; ਘੋੜਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜੁਟ।
Verse 28
तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः / आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि
ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਤਸ, ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ।
Verse 29
जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः / तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्
ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ‘ਤਥੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਕਪਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 30
तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति / प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह
ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਸੀ। ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 31
प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः / कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਹਾਰੋ।
Verse 32
त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति / प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰੁੱਧ ਹੋਵੋਗੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 33
प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा / ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੋ।
Verse 34
नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः / सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया
ਮੈਂ ਸਗਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਆਸ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 35
प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च / जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੇਵੋਗੇ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ…
Verse 36
अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् / स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः
ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—ਵਤਸ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ।
Verse 37
गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् / अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्
ਛੇਤੀ ਜਾ; ਇਹ ਘੋੜਾ ਸਗਰ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ। ਉਸ ਦਾ ਯੱਗ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਪਵੇ।
Verse 38
व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः / दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः
ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਮੰਗ; ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਵੀ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 39
एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् / पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਕਹੋ; ਇਹ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 40
ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् / वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने
ਤਦ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਯੋਗੀੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि / त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः
ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਹਨ—
Verse 42
संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः / ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ; ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏਆਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
Verse 43
पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने / विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ-ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
Verse 44
अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः / वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्
ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਸੁਰਗ-ਵਾਸ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਇਸ ਵਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 45
तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् / येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਗ-ਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 46
ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा / निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते
ਤਦ ਯੋਗੀੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 47
तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः / कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः
ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਪੌਤਰੇ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 48
कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः / राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्
ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਤਸ, ਤੇਰਾ ਮਹਾਮਤੀ ਪੌਤਰਾ ਜਨਮੇਗਾ—ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਨਾਮ ਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 49
स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्
ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਧ੍ਰੁਵ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆਵੇਗਾ।
Verse 50
तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु / प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः
ਉਸ ਜਲ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਭਸਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 51
तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन / भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति
ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਨੰਦਨ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਭਾਗੀਰਥੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 52
यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि / निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्
ਜਿਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ, ਭਸਮ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਨਖ ਵੀ ਭਿੱਜ ਜਾਣ, ਉਹ ਦੇਹੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि / पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਜਾ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਸ਼ੋਕ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਘੋੜਾ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦੇ।
Verse 54
जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः / ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति
ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਤਥੇ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਾਕੇਤ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 55
सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् / न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः
ਉਹ ਸਗਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁਨੀ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 56
प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः / अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च
ਉਸ ਨੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਘੋੜਾ ਵੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?
Frequently Asked Questions
It advances the Solar-line Sagara narrative by documenting the loss of Sagara’s sons and setting the stage for subsequent lineage actions required to resolve the consequences (a dynastic rupture interpreted through dharma).
Ascetic power is world-effective: uncontrolled rishi-wrath can trigger premature cosmic dissolution (‘burning the world out of time’), so praise/propitiation and restraint function as mechanisms of cosmic stabilization.
No. The sampled material is from the Sagara–Kapila dynastic cycle, not the Lalitopakhyana; its primary value is genealogical historiography and the dharmic logic of royal catastrophe.