Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜੈਮਿਨੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਗਰੋਪਾਖਿਆਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਸਗਰ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਵਿਦਰਭ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਰਭ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਨੁਪਮ ਤੇ ਯੋਗ ਧੀ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿਧੀਵਤ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਪਾ ਕੇ ਸਗਰ ਭੇਟਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾ ਕੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਜਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਤਿਆਰੀ—ਗਲੀਆਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਤੇ ਜਲ-ਛਿੜਕਾਅ, ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼, ਧਵਜ-ਧੂਪ, ਤੋਰਣਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਮੰਗਲ ਕਰਮ—ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਗਰੋਪਾਖਿਆਨ ਨਾਮਕ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਗਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਰਭ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
ਤਦੋਂ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ—ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ, ਅਨੁਪਮ ਤੇ ਯੋਗ—ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
ਉਸ ਰਾਜ-ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਦਰਭ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਉਸ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
ਉੱਥੇ ਯਾਦਵ ਮਾਤਾ-ਵੱਲੋਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧੀਨਤਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਲਗਾਏ।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
ਫਿਰ ਉਸ ਨਰਪਤੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਹ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਸਵਰਾਜ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਇਆ।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਨੇਕ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਹੋਤਸਵ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
ਤਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਮੰਗਲ-ਉਤਸਵ ਦੇ ਕੌਤਕ ਨਾਲ ਸਜ ਗਈ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੂਰਨ-ਕੁੰਭਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਰਹੀ।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਹਰ ਥਾਂ ਅਗਰੂ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਭਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਤੋਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਗੋਪੁਰ-ਅਟਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ; ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਾਜ (ਭੁੰਨੇ ਧਾਨ) ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਂਮਾਰਗ ਸੁੰਦਰ ਬਣੇ।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
ਮਹੋਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਪੁਰੀ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਮਈ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸਤੁ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀ ਸੀ।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਵਾਰਕਾਤਾਕਦਬ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
ਤਦੋਂ ਨਗਰਵਾਸੀ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
ਅਨੇਕਾਂ ‘ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
ਮਿੱਠੇ ਵੇਦ-ਘੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਵੰਦੀ ਜਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ‘ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਲ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਵੀਣਾ ਤੇ ਵੇਣੂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਚਮਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰ ਹੇਠ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਸੱਲਾਜ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਛਿੜਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਪਣੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ; ਫਿਰ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਚਿੱਟੇ ਚੌਰਾਂ ਨਾਲ ਝੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਭਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੁਭ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ-ਸੱਤਮ ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਮੰਡਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਨਿਆਇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
ਧਰਮ-ਰੂਪ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਾਂਗ ਉਹ ਇਕਛਤਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਉਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਧਾਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਨਗਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਆਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
ਫਿਰ ਜਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਘਬਰਾਹਟ ਭਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
ਰਾਜਾ ਹੋਰ ਨਰੇਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਗਰ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ।
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
ਤਦ ਸਭ ਨਰੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਬੈਠੋ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
ਮੁਨੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਪਹਵਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨ੍ਰਿਪ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
ਸੁਣ ਰਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈਂ?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
ਹੁਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਅਮਾਤ੍ਯ ਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈ? ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਰੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
ਇਹ ਵੀ ਭਾਗ੍ਯ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਦੇ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖਿਆ।
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
ਜੋ ਵੈਰੀ ਧਰਮ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਤੂੰ ਫਿਰ ਦਿਗਵਿਜੈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਵਾਹਨ-ਬਲ ਸਮੇਤ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਮੰਡਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ।
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
ਹੇ ਰਾਜਸੱਤਮ, ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਤਾਲਜੰਘ-ਜਿਤ ਸਗਰ…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਹੀ ਉन्मੁਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਪਸਰਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਮੇਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
ਹੇ ਗੁਰੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ-ਵਿਜੈ ਆਦਿ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
ਉਹ ਸਭ ਯਥਾਵਿਧੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਘੱਟ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਗਰ ਨੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਰੂਪ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
ਉਸ ਨੇ ਮਨੋਹਰ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗਿਆ। ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
ਉਹ ਰੂਪ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਗੋਲ ਸਨ; ਨੀਲੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਘਣੇ ਕੇਸ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਨਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਛਟਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਚਾਰ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਹੀਪਤੀ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ‘ਰਾਜਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਰਹਿ ਹੀ ਨਾ ਗਿਆ।
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
ਮਹਾਤਮਾ ਸਗਰ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਸੀ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
ਉਸ ਲਈ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਉਨੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੁਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਅਰਥ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾਏ ਬਿਨਾਂ (ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ) ਵਰਤਦਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.