Adhyaya 30

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // २९// वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् / उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਦੇ ਅਰਜੁਨੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਜਮਦਗਨੀ-ਵਧ ਆਦਿਕ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 2

अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि / ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता

ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ; ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗੀ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਤਿ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ।

Verse 3

अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः / वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः

ਹਾਏ! ਮੈਂ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ; ਤਦ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਆਤਮਾ, ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 4

इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता / स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः

ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਸੜ ਉਠਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਿਆ।

Verse 5

पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके / आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰੇਣੁਕਾ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਈ।

Verse 6

अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् / निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਪਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 7

ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् / अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि

ਫਿਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 8

चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता / पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह

ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੀ; ਡਿੱਗ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਕਰੁਣ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਰੋ ਪਈ।

Verse 9

विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा / अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे

ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 10

हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर / हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्

ਹਾਏ ਨਾਥ, ਪਿਆਰੇ ਧਰਮਜਾਣੂ, ਤੂੰ ਦਇਆ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈਂ। ਧਿਕ੍! ਇੰਨਾ ਪਰਮ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਤੂੰ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਚਾਹੇਂਗਾ?

Verse 11

आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे / क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद

ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਨਿਕਲ ਕੇ ਤੂੰ ਵਿਪੱਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਅਨਾਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਥਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਹੇ ਮਾਨਦ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?

Verse 12

सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह / यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि

ਸਤਾਂ ਦੀ ਸਪਤਪਦੀ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਲੁੱਟ ਲਈ ਗਈ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਣਾ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम / न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः

ਤੈਨੂੰ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 14

इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः / चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਈ; ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ‘ਰਾਮ! ਰਾਮ!’ ਆਖਦੀ ਉੱਚੀ ਚੀਖ ਮਾਰੀ।

Verse 15

तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः / अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत

ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਵੀ ਜੰਗਲੋਂ ਸਮਿਧਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ।

Verse 16

अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः / पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः

ਉਸ ਨੇ ਡਰ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖੇ; ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਲ ਘਬਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 17

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा / नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः

ਉਹਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਈ; ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ, ਰੇਣੁਕਾ ਫਿਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 18

रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता / उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪਿੱਟਣ ਲੱਗੀ।

Verse 19

मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् / कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਾਕਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੀ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 20

धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः / नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः

ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਮੇਧਾਵੀ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 21

तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः / किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤੇਰੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।”

Verse 22

न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् / धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਧੀਰਜਵਾਨ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦੇ।

Verse 23

शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः / त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः

ਸ਼ੋਕ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ।

Verse 24

एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः / शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि

ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਥਾਂ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ?

Verse 25

तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् / रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਵਿਧਵਾਪਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ।

Verse 26

नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः / तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय

ਇੱਥੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚ।

Verse 27

इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः / रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ।

Verse 28

दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः / त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्

ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗਮ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਰੇਣੁਕਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਪਿੱਟਿਆ।

Verse 29

तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः / रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्

ਉਦੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ 'ਬੱਸ ਕਰੋ ਮਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 30

उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् / त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੀ ਹੈ...'

Verse 31

तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः / हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते

'...ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੱਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਓਨੀ ਹੀ ਵਾਰ (21 ਵਾਰ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।'

Verse 32

तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् / नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः

'ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।'

Verse 33

इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा / कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਰੇਣੁਕਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 'ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ' ਕਿਹਾ।

Verse 34

ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः / अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਮਹਾਂਬਾਹੂ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 35

भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता / पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्

ਪਤੀ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੀ ਰੇਣੁਕਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।

Verse 36

रेणुकोवाच / अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् / अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ

ਰੇਣੁਕਾ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੰਨ-ਸ਼ੀਲ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।

Verse 37

असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः / भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता

ਅਸਹਿਣਯ ਦੁੱਖ ਵਾਲਾ ਵਿਧਵਾਪਣ ਸਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ? ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ?

Verse 38

तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम / यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਾਂ।

Verse 39

ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव / भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः

ਇਸ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੀ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਾਂਗੀ।

Verse 40

अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि / प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ

ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਆਗਿਆ ਦੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਓ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।

Verse 41

इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया / अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਰੇਣੁਕਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 42

एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह / समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਇਕ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ।

Verse 43

हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु / मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव

ਹੇ ਰੇਣੁਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ। ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਦਲੇਰੀ ਨਾ ਕਰ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤਵਚਨ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 44

साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा / न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति

ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਲੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਤੈਨੂੰ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ; ਜੀਉਂਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮੰਗਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी / निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते

ਇਸ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਬਣਾਕੇ, ਹੇ ਕਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ, ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਰਹੁ; ਨਿਮਿੱਤ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰ।

Verse 46

अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः / उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने / भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्

ਹੇ ਸੋਭਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਸੁਖ ਲਵੇਂਗੀ, ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਕਲਿਆਣਾਂ ਦੀ ਪਾਤਰ ਬਣੇਂਗੀ।

Verse 47

वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका / तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰੇਣੁਕਾ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 48

ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः / शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्

ਫਿਰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ; ਨਿਵਾਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ ਉਤੇ ਲਿਟਾ ਕੇ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 49

तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् / निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च

ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਮਨ ਤੇ ਚਿੱਤ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 50

तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः / निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः

ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਨੀਪੁੰਗਵ ਕੁਝ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 51

एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः / विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੁਨੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 52

अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः / सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः

ਉਹ ਅਥਰਵਣਾਂ ਦਾ ਵਿਧਿ-ਆਚਾਰਯ ਸੀ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ; ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਸੀ।

Verse 53

मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् / यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्

ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਜਗਾ ਕੇ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् / प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः

ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਮੋਸ਼ਨ’ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਣੀਤ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਭੂਪਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 55

स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः / ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्

ਮਹਾਮੁਨੀ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

Verse 56

अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा / उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्

ਫਿਰ ਉਹ ਵੰਸ਼-ਪਿਤਾ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 57

स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः / पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्

ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਹ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ?” ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् / संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ ਇਹ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 59

यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् / तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः

ਜੇ ਯਜ्ञ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਜੀਉਂ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਜਾਗ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 60

एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा / समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः

ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਾਧੁ-ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਆਰਚੀਕ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੂਜਾ ਗਰੁੜ ਹੋਵੇ।

Verse 61

दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् / ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह

ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਵੰਦਨਯੋਗ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ (ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ) ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 62

जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे

ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 63

यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ / भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद

ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉਹ ਚਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਹੇ ਮਾਨਦ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 64

पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो / इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः

ਹੇ ਵਿਭੋ, ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਜਲ-ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆਂਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 65

प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः / तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः

ਮਿਤਕੰਧਰ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਮਨਾ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉਹ ਜਲ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 66

अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः / भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ— “ਭਗਵਨ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਤਕ ਕੀਤਾ ਹੈ?”

Verse 67

यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः / साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते

ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸਾਧੂ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ— ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ— ਕੀ ਕਰ ਗਿਆ?

Verse 68

वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः / चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸਰਵਗਿਆਨੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਚਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ।

Verse 69

भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः / यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਤਾਤ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਸੁਣ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਸਰਵਗਿਆਨੀ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 70

शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः / द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते

ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: 'ਹੇ ਮੂਰਖ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 71

तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः / अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्

ਤਾਂ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦਾ ਬਚਨ ਝੂਠਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ...

Verse 72

हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा / यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः

...ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ! ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ: 'ਹੇ ਮਾਂ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੀ ਸੀ...'

Verse 73

एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया / त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्

...ਇੱਕੀ ਵਾਰ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਖੱਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।'

Verse 74

अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् / भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद

ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਣੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇਗਾ, ਹੇ ਮਾਨਦ।

Verse 75

स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता / दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः

ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਤੋਂ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ ਬਣਿਆ।

Verse 76

साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् / एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः / यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्

ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਤ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਪਾਪ ਬਣੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਾਲ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੌਟ ਗਏ।