Adhyaya 29
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਧਰਮ-ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਲ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਮਦਗਨੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ/ਰਾਜ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ (ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦਰਗੁਪਤ’) ਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਸ੍ਵ’—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਪਤੀ—ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਪਹਰਨ-ਅਯੋਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਮਦਗਨੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਅਤੇ ਆਯੁ-ਘਾਟ ਵਰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਹੋਣਗੇ। ਕਾਲ-ਚੋਦਿਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ਾਸਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿਓ ਅਤੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਓ। ਤਪ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਮਦਗਨੀ ਖ਼ਿਮਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰੰਥ ‘ਅਕ੍ਰੋਧ’ ਨੂੰ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸੰਯਮ-ਹੀਣ ਰਾਜਤਵ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮ/ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः // २८// वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः / ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ, ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਦਾ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਜਾਣਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਨ (ਬ੍ਰਹਮਸ੍ਵ) ਨਹੀਂ ਛੀਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 2
प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते / आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति
ਦੁਰਮਤਿ! ਮੇਰੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਪਾਪ ਪਾਵੇਂਗਾ; ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ— ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।
Verse 3
बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन / स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः
ਜੋ ਤੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 4
दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् / शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः
ਤਪੱਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਛੀਣਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਊਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਕੌਣ ਐਸਾ ਕਰੇਗਾ?
Verse 5
इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः / बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੰਤਰੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਲ ਨਾਲ ਘਸੀਟ ਲਿਆ।
Verse 6
जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः / रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्
ਤਦ ਜਮਦਗਨੀ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਥਾਸਕਤੀ ਰੋਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 7
जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः / जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः
ਮਹਾਮੁਨੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।” ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 8
ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः / उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿਓ।”
Verse 9
अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः / भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः
ਜਗ ਵਿੱਚ ਅਜੇਯ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ। ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੌਫੇਰੇ ਘੇਰ ਲਿਆ॥
Verse 10
दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः / ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्
ਉਹ ਡੰਡਿਆਂ, ਕੋੜਿਆਂ, ਲਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਗਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਹੰਕਾ ਲੈ ਗਏ।
Verse 11
स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः / न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਜਣ ਦਾ ਪਰਮ ਧਨ ਅਕ੍ਰੋਧ ਹੈ।
Verse 12
स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् / जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे
ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 13
सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः / रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः
ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੀ; ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਿਹਾ।
Verse 14
स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः / निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 15
तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः / किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ (ਰਾਜਾ) ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
ਫਿਰ ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ ਉਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਕੋਰੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗੇ।
Verse 17
आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि / हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਤੇ ਕੋਰੜਿਆਂ ਤੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
Verse 18
व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਸਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ।
Verse 19
विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः / हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा
ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਹੂੰਕਾਰ ਮਾਰਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਟੁੱਟ ਪਈ।
Verse 20
विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः / राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता
ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਗਾਂ, ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी / पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
ਪਯਸਵਿਨੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 22
ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः / प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਦੇਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।
Verse 23
पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह / स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
ਪਯਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਕਿੰਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 24
गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् / तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਡਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Frequently Asked Questions
That brahmasva (sacral Brahmin property, here a cow) must not be taken by force; coercion against tapas and rightful possession generates pāpa and invites karmic decline.
Vasiṣṭha frames the account; Jamadagni represents tapas guided by forbearance; Candragupta and his soldiers represent unrestrained royal power that violates dharma and destabilizes order.
It encodes a governance-ethic that underwrites Vamsha legitimacy: kingship must align with dharma to remain cosmically sanctioned, and Bhṛgu-line sage authority (Jamadagni) becomes a key node for later lineage narratives.