Shloka 69
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि
Transliteration
mantryuvāca ratnabhāktvaṃna nṛpatirddhenuṃ te pratikāṅkṣati / gavāyutena tasmāttvaṃ tasmai tāṃ dātumarhasi
Translation
ਮੰਤਰੀ ਬੋਲਿਆ—ਤੂੰ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੈਂ; ਰਾਜਾ ਤੇਰੀ ਧੇਨੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਵਾਯੁਤ (ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ) ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਧੇਨੂ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Word by Word
मन्त्रीthe minister
मन्त्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्री (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद
रत्न-भाक्the jewel-possessing (king)
रत्न-भाक्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरत्न (प्रातिपदिक) + भज्/भाक् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (रत्नस्य भाक् = possessor/enjoyer of jewels)
त्वम्you
त्वम्:
Sambodhyaprayoga/Address (सम्बोधनार्थ)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negative particle)
नृपतिःthe king
नृपतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
धेनुम्the cow
धेनुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
तेyour
ते:
Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive) एकवचन (enclitic)
प्रतिकाङ्क्षतिdesires/asks for
प्रतिकाङ्क्षति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकाङ्क्ष् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद; उपसर्ग: प्रति-
गवायुतेनwith (the price of) ten thousand cows
गवायुतेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootगवायुति (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; ‘गवाम् अयुतम्’ = ten-thousand cows (measure)
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतस्मात् (सर्वनाम-प्रातिपदिक: तद्)
Formहेतु-अव्यय (indeclinable used as ‘therefore/from that’)
त्वम्you
त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तस्मैto him
तस्मै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
ताम्that (cow)
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
दातुम्to give
दातुम्:
Prayojana (प्रयोजन/infinitival complement)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive), ‘to give’
अर्हसिyou ought
अर्हसि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअर्ह् (धातु)
Formलट् (Present), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद