Adhyaya 24
Rāma’s Inquiry into the Hidden Identity of the Radiant Stranger (Dialogue Frame)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਇੱਕ ਐਸੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਜਨਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼ਾਂਤ-ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞ-ਸਮਾਨ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਧਾਤਾ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕਪਾਲ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਯੂ, ਸੋਮ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਤੱਤ੍ਵ; ਅਤੇ ਮਾਯਾਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਹ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਰੀਤ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਵਰੂਪ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਗਤੀ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः / निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ, ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 2
राम उवाच कस्त्वं ब्रूहि महाभाग न वै प्राकृतपूरुषः / इन्द्रस्येवानुभावेन वपुरालक्ष्यते तव
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਦੱਸੋ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 3
विचित्रार्थपदौदार्यगुणगांभीर्यजातिभिः / सर्वज्ञस्यैव ते वाणी श्रूयते ऽतिमनोहरा
ਵਿਚਿੱਤਰ ਅਰਥ, ਉੱਚੇ ਪਦ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
इन्द्रो वह्निर्यमो धाता वरुणो वा धनाधिपः / ईशानस्तपनो ब्रह्मा वायुः सोमो गुरुर्गुहः
ਕੀ ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਧਾਤਾ, ਵਰੁਣ ਜਾਂ ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ? ਜਾਂ ਈਸ਼ਾਨ, ਸੂਰਜ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਯੂ, ਸੋਮ, ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਜਾਂ ਗੁਹ?
Verse 5
एषामन्यतमः प्रायो भवान्भवितुमर्हति / अनुभावेन जातिस्ते हृदिशङ्कां तनोति मे
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਫੈਲਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
मायावी भगवान्विष्णुः श्रूयते पुरुषोत्तमः / को वा त्वं वपुषानेन ब्रूहि मां समुपागतः
ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 7
अथ वा जगतां नाथः सर्वज्ञः परमेश्वरः / परमात्मात्मसंभूतिरात्मारामः सनातनः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੋ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਆਤਮਾਰਾਮ, ਸਨਾਤਨ।
Verse 8
स्वच्छन्दचारी भगवाञ्छिवः सर्वजगन्मयः / वपुषानेन संयुक्ते भवान्भवितुमर्हति
ਸੁਤੰਤਰ ਚਾਲ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਇਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Verse 9
नान्यस्येदृग्भवेल्लोके प्रभावानुगतं वपुः / जात्यर्थसौष्ठवोपेता वाणी चौदार्यशालिनी
ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਐਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਐਸੀ ਬਾਣੀ, ਜੋ ਕੁਲ-ਗੌਰਵ ਤੇ ਅਰਥ-ਸੌੰਦਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ।
Verse 10
मन्ये ऽहं भक्तवात्सल्याद्वानेन वपुषाहरः / प्रत्यक्षतामुपगतो संदेहो ऽस्मत्परीक्षया
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਗਤ-ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਏ ਹਨ; ਮੇਰੀ ਪਰਖ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
न केवलं भवान् व्याधस्तेषां नेदृग्विधाकृतिः / तस्मात्तुभ्यं नमस्तस्मै सुरुपं संप्रदर्शय
ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ—ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿਖਾ।
Verse 12
आविष्कुर्वन्प्रसीदात्ममहिमानुगुणं वपुः / ममानेकविधा शङ्कामुच्येत येन मानसी
ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਛੁੱਟ ਜਾਣ।
Verse 13
प्रसीद सर्वभावेन बुद्धिमोहौ ममाधुना / प्रणाशय स्वरूपस्य ग्रहणादेव केवलम्
ਸਰਬ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬੁੱਧੀ-ਮੋਹ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 14
प्रार्थयेत्वां महाभाग प्रणम्य शिरसासकृत् / कस्त्वं मे दर्शयात्मानं बद्धो ऽयं ते मयाञ्जलिः
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਵਿਖਾ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਬੱਧੀ ਅੰਜਲੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ।
Verse 15
इत्युक्त्वा तं महाभाग ज्ञातुमिच्छन्भृगूद्वहः / उपविश्य ततो भूमौ ध्यानमास्ते समाहितः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ।
Verse 16
बद्धपद्मासनो मौनी यतवाक्कायमानसः / निरुद्धप्राणसंचारो दध्यौ चिरमुदारधीः
ਉਹ ਬੱਧ ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं मनो हृदि निरुध्य च / चिन्तयामास देवेशं ध्यानदृष्ट्या जगद्गुरुम्
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਧਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਵੇਸ਼, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
अपश्यच्च जगन्नाथमात्मसंधानचक्षुषा / स्वभक्तानुग्रहकरं मृगव्याधस्वरूपिणम्
ਉਸ ਨੇ ਆਤਮ-ਸੰਧਾਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਜਗੰਨਾਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ।
Verse 19
तत उन्मील्य नयने शीघ्रमुत्थाय भार्गवः / ददर्श देवं तेनैव वपुषा पुरतः स्थितम्
ਤਦ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 20
आत्मनो ऽनुग्रहार्थाय शरण्यं भक्तवत्सलम् / आविर्भूतं महाराज दृष्ट्वा रामः ससंभ्रमम्
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਭਕਤਵਤਸਲ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤਿ ਸੰਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 21
रोमाञ्छोद्भिन्नसर्वाङ्गो हर्षाश्रुप्लुतलोचनः / पपात पादयोर्भूमौ भक्त्या तस्य महामतिः
ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਅੰਗ ਪੁਲਕਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ; ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 22
स गद्गदमुवाचैनं संभ्रमाकुलया गिरा / शरणं भव शर्वेति शङ्करेत्यसकृन्नृप
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੰਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ— “ਹੇ ਸ਼ਰਵ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਬਣ।”
Verse 23
ततः स्वरुपधृक् शंभुस्तद्भक्तिपरितोषितः / राममुत्थापयामास प्रणा मावनतं भुवि
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ੰਭੂ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਵਿੱਚ ਝੁਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 24
उत्थापितो जगद्धात्रा स्वहस्ताभ्यां भृगूद्वहः / तुष्टाव देवदेवेशं पुरः स्थित्वा कृताजलिः
ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵেশ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 25
राम उवाच नमस्ते देवदेवाय शङ्करायादिमूर्त्तये / नमः शर्वाय शान्ताय शाश्वताय नमोनमः
ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਆਦਿਮੂਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 26
नमस्ते नीलकण्ठाय नीललोहितमूर्त्तये / नमस्ते भूतनाथाय भूतवासाय ते नमः
ਨੀਲਕੰਠ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭੂਤਨਾਥ, ਭੂਤਵਾਸ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 27
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय महादेवाय मीढुषे / शिवाय बहुरूपाय त्रिनेत्राय नमोनमः
ਵਿਆਕਤ-ਅਵਿਆਕਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਵਰਦਾਤਾ! ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 28
शरणं भव मे शर्व त्वद्भक्तस्य जगत्पते / भूयो ऽनन्याश्रयाणां तु त्वमेव हि परायणम्
ਹੇ ਸ਼ਰਵ, ਜਗਤਪਤੇ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਗਤ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਬਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 29
यन्मयापकृतं देव दुरुक्तं वापि शङ्कर / अजानता त्वां भगवन्मम तत्क्षन्तुमर्हसि
ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਹੋਇਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 30
अनन्यवेद्यरुपस्य सद्भावमिहकः पुमान् / त्वामृते तव सर्वेश सम्यक् शक्रोति वेदितुम्
ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼! ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 31
तस्मात्त्वं सर्वभावेन प्रसीद मम शङ्कर / नान्यास्ति मे गतिस्तुभ्यं नमो भूयो नमो नमः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਨਮੋ, ਫਿਰ ਨਮੋ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮੋ।
Verse 32
वसिष्ठ उवाच इति संस्तूयमानस्तु कृताञ्जलिपुटं पुरः / तिष्ठन्तमाह भगवान्प्रसन्नात्मा जगन्मयः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਮਯ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ।
Verse 33
भगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि भवते तात तपसानेन सांप्रतम् / भक्त्या चैवानपायिन्या ह्यपि भार्गवसत्तम
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 34
दास्ये चाभि मतं सवे भवते ऽहं त्वया वृतम् / भक्तो हि मे त्वमत्यर्थं नात्र कार्या विचारणा
ਦਾਸ੍ਯ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਵੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਭਗਤ ਹੈਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 35
मयैवावगतं सर्वं त्दृदि वत्ते ऽद्यवर्त्तते / तस्माद्ब्रवीमि यत्त्वाहं तत्कुरुष्वाविशङ्कितम्
ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਿਃਸੰਦੇਹ ਕਰ।
Verse 36
नास्त्राणां धारणे वत्स विद्यते शक्तिरद्य ते / रौद्राणां तेन भूयो ऽपि तपो घोरं समाचर
ਵਤਸ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਰੌਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ।
Verse 37
परीत्य पृथिवीं सर्वां सर्वतीर्थेषु च क्रमात् / स्रात्वा पवित्रदेहस्त्तवं सर्वाण्यस्त्राण्यवाप्स्यसि
ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 38
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तेनैव वपुषा विभुः / रामस्य पश्यतो राजन्क्षणेन भवभागकृत्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਭੂ ਦੇਵ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 39
अन्तर्हिते जगन्नाथे रामो नत्वा तु शङ्करम् / परीत्यवसुधां सर्वां तीर्थस्नाने ऽकरोन्मनः
ਜਗੰਨਾਥ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 40
ततः स पृथिवीं सर्वां परिक्रम्य यथाक्रमम् / चकार सर्वतीर्थेषु स्नानं विधिवदात्मवान्
ਫਿਰ ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 41
तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु तथा देवालयेषु च / पितॄन्देवांश्च विधिवदतर्पयदतन्द्रितः
ਤੀਰਥਾਂ, ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 42
उपवासतपोहोमजपस्नानादिसुक्रियाः / तीर्थेषु विधिवत्कुर्वन्परिचक्राम मेदिनीम्
ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਹੋਮ, ਜਪ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 43
एवं क्रमेण तीर्थेषु स्नात्वा चैव वसुंधराम् / प्रदक्षिणीकृत्य शनैः शुद्धदेहो ऽभवन्नृप
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 44
परीत्यैवं वसुमतीं भार्गवः शंभुशासनात् / जगाम् भूयस्तं देशं यत्र पूर्वमुवास सः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸੁਮਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭਾਰਗਵ ਮੁੜ ਉਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 45
गत्वा राजन्सतत्रैव स्थित्वा देवमुमापतिम् / भक्त्या संपूजयामास तपोभिर्न्नियमैरपि
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਉਮਾਪਤੀ ਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਤਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 46
एतस्मिन्नेव काले तु देवानामसुरैः सह / बभूव सुचिरं राजन्संग्रामो रोमहर्षणः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੱਕ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਹੋਇਆ।
Verse 47
ततो देवान्पराजित्य युद्धे ऽतिबलिनो ऽसुराः / अवापुरमरैश्वर्यमशेषमकुतोभयाः
ਫਿਰ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਸਾਰਾ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 48
युद्धे पराजिता देवाः सकला वासवादयः / शङ्करं शरणं चग्मुर्हतैश्वर्या ह्यरातिभिः
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 49
तोषयित्वा जगन्नाथं प्रणामजय संस्तवैः / प्रार्थयामासुरसुरान्हन्तुं देवाः पिनाकिनम्
ਪ੍ਰਣਾਮ, ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗੰਨਾਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਅੱਗੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 50
ततस्तेषां प्रतिश्रुत्य दानवानां वधं नृप / देवानां वरदः शंभुर्महो दरमुवाच ह
ਤਦ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਮਹੋਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 51
हिमद्रेर्दक्षिणे भागे रामो नाम महातपाः / मुनिपुत्रो ऽतितेजस्वी मामुद्दिश्य तपस्यति
ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਮੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 52
तत्र गत्वात्वमद्यैव निवेद्य मम शासनम् / महोदर तपस्यन्तं तमिहानय माचिरम्
ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ; ਹੇ ਮਹੋਦਰ! ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆ।
Verse 53
इत्याज्ञप्रस्तथेत्युक्त्वा प्रणभ्येशं महोदरः / जगाम वायुवेगेन यत्र रामो व्यवस्थितः
‘ਆਜ्ञਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹੋਦਰ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 54
समासाद्य स तं देशं दृष्ट्वा रामं महामुनिम् / तपस्यन्तमिदं वाक्यमुवाच विनयान्वितः
ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਹਾਮੁਨੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹੋਦਰ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 55
द्रष्टुमिच्छति शम्भुस्त्वां भृगुवर्यं तदाज्ञया / आगतो ऽहं तदागच्छ तत्पादांबुजसन्निधिम्
ਸ਼ੰਭੂ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਵਰ੍ਯ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਆ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵੱਲ ਚੱਲ।
Verse 56
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शीघ्रमुत्थाय भार्गवः / तदाज्ञां शिरसानन्द्य तथेति प्रत्यभाषत
ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਗਵ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ‘ਤਥੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 57
ततो रामं त्वरोपेतः शंभुपार्श्वं महोदरः / प्रापयामास सहसा कैलासे नागसत्तमे
ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਮਹੋਦਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਨਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਝਟ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
सहितं सकलैर्भूतैरिन्द्राद्यैश्च सहामरैः / ददर्श भार्गवश्रेष्ठः शङ्करं भक्तवत्सलम्
ਤਦ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਨ।
Verse 59
संस्तूयमानं मुनिभिर्नारदाद्यैस्तपोधनैः / गन्धर्वैरुपगायद्भिर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः
ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਤਪੋਧਨ ਮੁਨੀ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਗੰਧਰਵ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 60
उपास्यमानं देवेशं गजचर्मधृताम्बरम् / भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्
ਉਪਾਸਿਤ ਦੇਵੇਸ਼, ਗਜਚਰਮ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ; ਭਸਮ ਨਾਲ ਧੂਸਰਿਤ ਸਰਵਾਂਗ; ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ।
Verse 61
धृतपिङ्गजटाभारं नागाभरमभूषितम् / प्रलम्बोष्ठभुजं सौम्यं प्रसन्नमुखपङ्कजम्
ਪਿੰਗਲ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾਗ-ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਲੰਮੇ ਹੋਠ ਤੇ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌਮ੍ਯ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਮਲ-ਮੁਖ।
Verse 62
आस्थितं काञ्चने पट्टे गीर्वाणसमितौ नृप / उपासर्पत्तु देवेशं भृगुवर्यः कृताञ्जलिः
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਕੋਲ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।
Verse 63
श्रीकण्ठदर्शनोद्वत्तरोमाञ्चाञ्चितविग्रहः / बाष्पत्तु सिक्तकायेन स तु गत्वा हरान्तिकम्
ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਉਹ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਹਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।
Verse 64
भक्त्या ससंभ्रमं वाचा हर्षगद्गदयासकृत् / नमस्ते देवदेवेति व्यालपन्नाकुलाक्षरम्
ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੰਭ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਕਰਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਦੇਵਦੇਵ! ਨਮਸਤੇ’ ਆਖਦਾ, ਅੱਖਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 65
पपात संस्पृशन्मूर्ध्ना चरणौ पुरविद्विषः / पश्यतां देववृन्दानां मध्ये भृगुकुलोद्वहम्
ਭ੍ਰਿਗੁਕੁਲ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿੰਦਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਪੁਰ-ਵੈਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 66
तमुत्थाप्य शिवः प्रीतः प्रसन्नमुखपङ्कजम् / रामं मधुरया वाचा प्रहसन्नाह सादरम्
ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖਿੜੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ।
Verse 67
इमे दैत्यगणैः क्रान्ताः स्वाधिष्ठानात्परिच्युताः / अशक्रुवन्तस्तान्हन्तुं गीर्वाणा मामुपागताः
ਇਹ ਦੇਵ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ।
Verse 68
तस्मान्ममाज्ञया राम देवानां च प्रियेप्सया / जहि दैत्यगणान्सर्वान्समर्थस्त्वं हि मे मतः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਰ; ਤੂੰ ਸਮਰਥ ਹੈਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 69
ततो रामो ऽब्रवीच्छर्वं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सप्रश्रयमिदं वचः
ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ; ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 70
स्वामिन्न विदितं किं ते सर्वज्ञस्याखिलात्मनः / तथापि विज्ञापयतो वचनं मे ऽवधारय
ਸੁਆਮੀ! ਸਰਬਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਖਿਲ-ਆਤਮਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ।
Verse 71
यदि शक्रादिभिर्देवैरखिलैरमरारयः / न शक्या हन्तुमेकस्य शक्याः स्यस्ते कथं मम
ਜੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਅਮਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਾਂਗਾ?
Verse 72
अनस्त्रज्ञो ऽस्मि देवेश युद्धानामप्यकोविदः / कथं हनिष्ये सकलान्सुरशत्रूननायुधः
ਦੇਵੇਸ਼! ਮੈਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਹਾਂ; ਬਿਨਾ ਹਥਿਆਰ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਾਂ?
Verse 73
इत्युक्तस्तेन देवेशः सितं कालाग्निसप्रभम् / शैवमस्त्रमयं तेजो ददौ तस्मै महात्मने
ਇਉਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ, ਸ਼ੈਵ ਅਸਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 74
आत्मीयं परशुं दत्वा सर्वशस्त्राभिभावकम् / रामपाह प्रसन्नात्मा गीर्वाणानां तु शृण्वतम्
ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਪਰਸ਼ੂ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਕਿਹਾ—“ਰਾਮ, ਰੱਖਿਆ ਕਰ!”
Verse 75
मत्प्रसादेन सकलान्सुरशत्रून्विनिघ्नतः / शक्तिर्भवतु ते सौम्य समस्तारिदुरासदा
ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ; ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਤੈਨੂੰ ਐਸੀ ਅਜੇਯ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੇ ਜੋ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।
Verse 76
अनेनैवायुधेन त्वं गच्छ युध्यस्व शत्रुभिः / स्वयमेव च वेत्सि त्वं यथावद्युद्धकौशलम्
ਇਸੇ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਠੀਕ ਯੁੱਧ-ਕੌਸ਼ਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 77
वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततो रामः शंभुना तं प्रणम्य च / जग्राह परशुं शैव विबुधारिवधोद्यतः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 78
ततः स शुशुभे रामो विष्णुतेर्ञ्जो ऽशसंभवः / रुद्रभक्त्या समायुक्तो द्युत्येव सवितुर्महः
ਤਦ ਰਾਮ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਇਆ— ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।
Verse 79
सो ऽनुज्ञातस्त्रिनेत्रेण देवैः सर्वैः समन्वितः / जगाम हन्तुमसुरान्युद्धाय कृतनिश्चयः
ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 80
ततो ऽभवत्पुनर्युद्धं देवानामसुरैः सह / त्रैलोक्यविजयोद्युक्तै राजन्नतिभयङ्करम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 81
अथ रामो महाबाहुस्तस्मिन्युद्धे सुदारुणे / कुद्धः परशुना तेन निजघान महासुरान्
ਫਿਰ ਉਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਾਰੁਣ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਰਸ਼ੂ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 82
प्रहारैरशनिप्रख्यैर्निघ्नन्दैत्यान्सहस्रशः / चचार समरे रामः क्रुद्धः काल इवापरः
ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਰਣ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਫਿਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਕਾਲ ਹੋਵੇ।
Verse 83
हत्वा तु सकलान्दैत्यान्देवान्सर्वानहर्षयत् / क्षणेन नाशयामास रामः प्रहरतां वरः
ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 84
रामेण हन्यमा नास्तु समस्ता दैत्यदानवाः / ददृशुः सर्वतो रामं हतशेषा भयान्विताः
ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਾਰੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 85
हतेष्वसुरसंघेषु विद्रुतेषु च कृत्स्नशः / राममामन्त्र्य विबुधाः प्रययुस्त्रिदिवं पुनः
ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਭੱਜ ਗਏ; ਤਦ ਦੇਵਗਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸੁਰਗ) ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 86
रामो ऽपि हत्वा दितिजानभ्यनुज्ञाप्य चामरान् / स्वमाश्रमं समापेदे तपस्यासक्तमानसः
ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਦਿਤਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 87
मृगव्याधप्रतिकृतिं कृत्वा शम्भोर्महामतिः / भक्त्या संपूजयामास स तस्मिन्नाश्रमेवशी
ਮਹਾਮਤੀ (ਰਾਮ) ਨੇ ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 88
गन्धैः पुष्पैस्तथा हृद्यैर्नैवेद्यैरभिवन्दनैः / स्तोत्रैश्च विधिवद्भक्त्या परां प्रीतिमुपानयत्
ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਮਨੋਹਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਵੰਦਨਾ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਵਿਧੀਵਤ ਭਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ—ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
It serves as a dialogic ‘identity-resolution’ node: Rāma uses observable signs (radiance, speech qualities) to classify possible divine identities, then requests direct revelation to remove doubt—an archetypal Purāṇic method of authentication.
The chapter names major cosmic regulators (Indra, Agni, Yama, Dhātā, Varuṇa, Kubera), plus higher principles/figures (Brahmā, Vāyu, Soma, Guru/Bṛhaspati, Guha) and culminates in Viṣṇu and Śiva. The list functions as a hierarchy/map of divine possibilities, useful for entity-graphing and for understanding how Purāṇas encode cosmic administration.
In the sampled portion, it is primarily theological and epistemic rather than genealogical or cosmographic: it catalogs divine identities and titles, models recognition through lakṣaṇas, and frames a movement toward revelation and meditation rather than listing lineages or measurements.