Adhyaya 19
Nakṣatra-Śrāddha (Ancestral Rites Connected with Asterisms) — नक्षत्रश्राद्धम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮ੍ਯੁ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਿਹੜੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਦਾਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਆਨੰਤ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਹਵਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤਿਲ, ਵ੍ਰੀਹੀ, ਯਵ, ਮਾਸ਼, ਜਲ-ਫਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਸ ਤੱਕ, ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼/ਸਥਾਈ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤ੍ਰਗੀਤਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੋੜ, ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬਲਦ ਛੱਡਣਾ) ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः // १८// शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर / किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਨਾਮ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼ੰਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਚਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਚਿਰਕਾਲ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਅਨੰਤ ਫਲ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ?
Verse 2
बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः / तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਵੀਆਂ (ਅਰਪਣਯੋਗ ਭੋਗ) ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ।
Verse 3
तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा / दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः
ਤਿਲ, ਚੌਲ, ਜੌ, ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु / शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः
ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਹਰਣ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਸ਼ਸ਼ (ਖਰਗੋਸ਼) ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् / अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्
ਵਰਾਹ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਰਵਤਕ (ਪਹਾੜੀ) ਮਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः / गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी
ਰੌਰਵ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਵਯ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु / श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः
ਔਰਭ੍ਰ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤਿਕਾਰਕ ਹੈ।
Verse 8
आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये / पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च
ਪਿਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਡਗ (ਗੈਂਡਾ) ਦਾ ਮਾਸ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਾਇਸ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ (ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ) ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤਿਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती / अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਛਾਗ (ਕਾਲੇ ਬੱਕਰੇ) ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਹੋਏ ਗਾਥੇ ਪੁਰਾਵਿਦ ਲੋਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे / अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्
ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਯਥਾਵਤ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦਾ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 11
आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च / एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्
ਬੱਕਰੇ ਅਤੇ ਸਰਵਲੋਹ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ—ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਗਿਆ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਗੌਰੀ-ਸਰੂਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ, ਜਾਂ ‘ਨਾਲੰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
Verse 12
शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः / दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे
ਸ਼ੰਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ! ਗਯਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਦਾਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।
Verse 13
बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च / पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਤਪ—ਇਹ ਸਭ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ‘ਅਕਸ਼ਯ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः / महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् / फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत
ਪੂਰਣਾ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ‘ਮਹਾਮਹ’ ਆਦਿ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹੋਮ ਕਰੇ—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 15
वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਦਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले / वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्
ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਪਾਣੀ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅਖੰਡ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः / सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः
ਪੂੰਛ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਛੂਹੇ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਖੰਡ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 18
शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः / मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਦਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ‘ਮਧੁਕੁਲਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः / तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਲਵ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि / मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्
ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁੜ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਤਿਲ, ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਅਥਵਾ ਸ਼ਹਿਦ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः / दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਰਖ ਨਾ ਕਰੋ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਖ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः / ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
ਜੋ ਸਭ ਵੇਦ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜ ਹਨ; ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਦ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ।
Verse 23
अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च / त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्
ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਣਾਚਿਕੇਤ, ਪੰਚਾਗਨੀ, ਸੌਪਰਨ ਅਤੇ ਛਡੰਗ-ਵਿਦ ਹੈ।
Verse 24
ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः / पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਛੰਦੋਗ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਸਾਮਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਪਾਲੇ ਹਨ।
Verse 25
मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः / ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये
ਜੋ ਸਭ ਯਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् / एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः
ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਸੱਦਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੰਕਤੀ-ਪਾਵਨ ਹਨ।
Verse 27
श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः / त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ-ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः / पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते / अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत
ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਪਾਂਕਤੇਯ (ਅਯੋਗ) ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 30
कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः / ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा
ਜੂਆਰੀ, ਮਦਿਰਾਪੀ, ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੂਤ, ਸੂਦਖੋਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵੀ।
Verse 31
अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः / काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी
ਘਰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਨੀਚ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਯਾਜਕ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਘਾਵ ਵਾਲਾ, ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਮਧੁਪੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ।
Verse 32
समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः / पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨੌਕਰ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਝੂਠਾ ਗਵਾਹ, ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਝਗੜਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰ-ਪੁਰਖ (ਉਪਪਤੀ) ਹੋਵੇ।
Verse 33
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति / स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति
ਅਭਿਸ਼ਸਤ/ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਿਤ, ਚੋਰ, ਹُنਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚਾਪਲੂਸ, ਰਸੋਈਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ।
Verse 34
काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः / उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः
ਕਾਣਾ ਅਤੇ ਲੰਗੜਾ, ਵੇਦ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਨਾਸਤਿਕ, ਉਨਮੱਤ, ਸ਼ਣਢ, ਭ੍ਰੂਣਹੰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀਗਾਮੀ।
Verse 35
भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते / विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा
ਜੋ ਹਕੀਮੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਦਾ ਹੈ।
Verse 36
नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् / यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्
ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵ੍ਰਤ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਨਾ ਇੱਥੇ ਫਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।
Verse 37
निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते / तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते
ਅਮਾਨਤ ਹੜਪਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਜੂਆਰੀ ਤੇ ਧਰਮਹੀਨ ਕਾਰੀਗਰ ਨੂੰ (ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
Verse 38
क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति / अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति
ਜੋ ਅਯੋਗ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦਾ, ਵੇਚਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯੋਚਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।
Verse 39
भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः / षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਪੌਨਰਭਵ (ਪੁਨਰ-ਵਿਵਾਹਿਤ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਕਾਣਾ ਸੱਠ, ਛਣਢ ਸੌ, ਅਤੇ ਸ਼ਵਿਤਰੀ ਪੰਜ ਸੌ (ਗੁਣਾ) ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् / भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः
ਹਜ਼ਾਰ ਪਾਪ-ਰੋਗੀ ਦਾਤੇ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦਾਤਾ ਬਾਲਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਫਲ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः / सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्
ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਖਾਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ, ਜੁੱਤੇ ਪਾ ਕੇ ਖਾਣਾ, ਅਤੇ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 42
सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् / श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन
ਉਸ ਸਭ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਸੁਰੇੰਦਰ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆਰੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਵੇਖੋ।
Verse 43
तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च / राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा
ਇਸ ਲਈ (ਦਾਨ) ਘੇਰਾ ਕਰਕੇ ਦਿਓ ਅਤੇ ਤਿਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅੰਨ ਵੰਡੋ; ਤਿਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ (ਦਾਨ) ਕੁੱਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।
Verse 44
दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः / रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति
ਸੂਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ (ਪੁੰਨ) ਹਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੁਰਗਾ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ; ਰਜਸਵਲਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਵੀ (ਫਲ) ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च / विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः
ਸੁਹਣੇ ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ (ਪਿਤਰ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् / तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना
ਖੱਬਾ ਘੁੱਟਣਾ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਟਿਕਾਏ, ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਨਾ ਕੱਢੇ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦર્ભ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 47
पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् / अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 48
पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे / शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि
ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦર્ભ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਨਿਵਾਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ।
Verse 49
कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् / एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ ‘ਰੌਹਿਣ’ (ਨਕਸ਼ਤਰ/ਕਾਲ) ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਅਤੇ ਮਹੌਜਸਵੀ ਹਨ।
Verse 50
सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः / पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्
ਦੇਸ-ਕਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਤੇ ਪਿਤਰ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਲਭ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् / यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਉਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना / अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः
ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਿਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਯੋਗ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੱਢ ਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾਈ।
Verse 53
प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् / देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਹ ਪਦ ਉਚਾਰਿਆ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ।
Verse 54
पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः / पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः
ਉਹ (ਪਦ) ਪਿਤ੍ਰ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਭਗਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਤੇ ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।
Verse 55
अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः
ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 56
बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् / येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 57
येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् / श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ; ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧਾਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 58
स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते / परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः
ਉਹ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇਗਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 59
परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते / योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः
ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਿਆਨੀ, ਮੋਖ਼ਸ਼-ਕਾਮੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः / आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् / योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः
ਜੋ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਰਕ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 61
योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् / सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः / कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः
ਜੋ ਸੰਜਮੀ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 62
समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः / मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् / प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਯੋਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 63
न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः / ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति
ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਵੀ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः / यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः
ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲੀ 'ਪਾਰਗ' (ਮਾਹਰ) ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਾਹਰ।
Verse 65
कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः / प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः
ਜੋ ਦਵਿਜ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਰਵਪਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮਪਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
Verse 66
वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् / तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्
ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਵੇਦ ਦੇ ‘ਜਾਣਨ ਯੋਗ’ ਅਤੇ ‘ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ’ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੇਦਵੇਤਾ ‘ਵੇਦਵਿਦ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਵੇਦਪਾਰਗ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 67
वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः / एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्
ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦਵੇਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵੇਦਪਾਰਗ’ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 68
यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च / प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः
ਯੱਗ, ਵੇਦ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਫਲ ਪਿਤਰ-ਭਕਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 69
श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् / सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च
ਜੋ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਇਸ ਸ਼ਰਾਧ-ਕਲਪ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् / आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्
ਉਹ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः / अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः
ਜੋ ਦਵਿਜ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 72
तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः / मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः / इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः
ਉਹ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਾਯ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 73
इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु / अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्
ਜੋ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੁਰਬ-ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤਾਨ-ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे / महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्
ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਲਪ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਸਵਯੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਤੇ ਮਹਾਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
A graded list of śrāddha offerings (havis) and their stated durations of Pitṛ-satisfaction—moving from grains/tila and water to fish and meats—culminating in items described as yielding exceptionally long or ‘endless’ (ānanta/akṣaya) results.
Gayā is presented as an akṣaya-field: śrāddha, japa, homa, and tapas performed there are said to become ‘imperishable’ because they are linked to ‘pitṛ-kṣaya’ (decisive ancestral fulfillment), hence the designation akṣaya.
It is primarily ritualistic (śrāddha-kalpa). For cosmological mapping, it supplies the ‘human-scale’ interface to cosmic time: nakṣatra awareness, tithi observance, and akṣaya-merit logic connect celestial order to household dharma and intergenerational continuity.