
Pitṛgaṇa-Vibhāga (Classification of the Pitṛs) and the Śrāddha–Soma Nourishment Cycle
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤ (ਦੇਹਧਾਰੀ) ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ (ਅਦੇਹ) ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਢੰਗ (ਵਿਸਰਗ) ਅਤੇ ਧੀਆਂ‑ਪੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਸਮੇਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸੰਤਾਨਕ‑ਲੋਕ’ ਤੇਜਸਵੀ ਅਮੂਰਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਾਧ‑ਸੋਮ ਪੋਸ਼ਣ‑ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਪਿਤਰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੋਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਜੀਵਨ‑ਸ਼ਕਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੇਨਾ (ਮਨੋਜਾ ਧੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਹਿਮਵਤ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਪਹਾੜੀ ਸੰਤਾਨ (ਮੈਨਾਕ, ਕ੍ਰਾਂਚ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ—ਅਪਰਣਾ, ਏਕਪਰਣਾ, ਏਕਪਾਟਲਾ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ (ਇੱਕ ਪੱਤੇ/ਇੱਕ ਪਾਟਲਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਵਾਹ, ਉਪਵਾਸ) ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਅਪਰਣਾ ‘ਉਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਜਨ‑ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे पितृकल्पो नाम नवमो ऽध्यायः // ९// बृहस्पतिरुवाच सप्तैते जयतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः / चत्वारो मुर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਪਿਤ੍ਰਿਕਲਪ’ ਨਾਮ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣ ਜੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਮੂਰਤ।
Verse 2
तेषां लोकान्विसर्गं च कीर्त्तयिष्ये निबोधत / यावै दुहितरस्तेषां दौहित्राश्चेव ये स्मृताः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸਰਗ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः
‘ਸੰਤਾਨਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਮੂਰਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
Verse 4
विराजस्य द्विजश्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः / एते वै पितरस्तात योगानां योगवर्धनाः
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਇਹ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਤ! ਇਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 5
अप्याययन्ति ये नित्यं योगायोगबलेन तु / श्राद्धैराप्यायितास्ते वै सोममाप्याययन्ति च
ਜੋ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਿਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
आप्यायितस्ततः सोमो लोकानाप्याययत्युत / एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः
ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਕਨਿਆ ‘ਮੇਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਗਿਰਿ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।
Verse 7
पत्नी हिमवतः पुत्रो यस्या मैनाक उच्यते / पर्वतप्रवरः सो ऽथ क्रैञ्चश्चास्य गिरेः सुतः
ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ‘ਮੈਨਾਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ; ਉਸੇ ਗਿਰਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੈੰਚ ਵੀ ਸੀ।
Verse 8
तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलाराट् / अपर्णामेकपर्णां च तृतीयामेकपाटलाम्
ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਰਾਜ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ—ਅਪਰਨਾ, ਏਕਪਰਨਾ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਏਕਪਾਟਲਾ।
Verse 9
न्यग्रोधमे कपर्णा तु पाठलं त्वेकपाटला / आशिते द्वे अपर्णा तु ह्यनिकेता तपो ऽचरत्
ਏਕਪਰਨਾ ਨੇ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਏਕਪਾਟਲਾ ਨੇ ਪਾਟਲ ਨੂੰ; ਪਰ ਅਪਰਨਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 10
शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः / आहारमेकपर्णेन ह्येकपर्णा समाचरत्
ਏਕਪਰਨਾ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ, ਇਕ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 11
पाटलेनैव चैकेन व्यदधादेकपाटला / पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे चाहारं वै प्रजक्रतुः
ਏਕਪਾਟਲਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਾਟਲ ਨਾਲ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਹਾਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀਆਂ।
Verse 12
एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत / निषेधयन्ती सोमेति मातृस्रेहेन दुःखिता
ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਨਿਰਾਹਾਰ ਸੀ; ਤਦ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਕਦਿਆਂ, “ਸੋਮੇ!”।
Verse 13
सा तथोक्ता तदापर्णा देवी दुश्चरचारिणी / उमेति हि महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ, ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਦ ‘ਅਪਰਨਾਂ’ ਕਹਲਾਈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਉਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 14
तथैव नाम्ना तेनासौ निरुक्तोक्तेन कर्मणा / एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्थावरजङ्ग मम्
ਨਿਰੁਕਤ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਉਹੀ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਇਹ ‘ਤ੍ਰਿਕੁਮਾਰੀ’ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 15
एतासां तपसा सृष्टं यावद्भूमिर्द्धरिष्यति / तपःशरीरास्ताः सर्वास्थिस्रो योगबलान्विताः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਜਦ ਤੱਕ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗੀ ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਟਿਕੇਗਾ। ਉਹ ਸਭ ਤਪ ਹੀ ਦੇਹ ਵਾਲੀਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।
Verse 16
सर्वास्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः / सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोर्ध्वरेतसः
ਉਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਮਹਾਭਾਗੀਆਂ ਸਨ, ਸਭ ਦਾ ਯੌਵਨ ਅਟੱਲ ਸੀ; ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਹੀ ਊਰਧਵਰੇਤਸ (ਸੰਯਮੀ) ਸਨ।
Verse 17
उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी / महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਮਹਾਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੀ।
Verse 18
दत्तकश्चोशान्स्तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः / असितस्यैकपर्णा तु पत्नी साध्वी पतिव्रता
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਉਸ਼ਾਨ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ‘ਦੱਤਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਅਸਿਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਏਕਪਰਨਾਂ ਸਾਧਵੀ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀ।
Verse 19
दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते / देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं ज्ञानसंयुता
ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੋਗਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਦੇਵਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
या वै तासां कुमारीणां तृतीया चैकपाटला / पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਏਕਪਾਟਲਾ ਸੀ; ਉਹ ਸ਼ਤਸ਼ਲਾਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੀ।
Verse 21
तस्यापि शङ्खलिशितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ / इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः
ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ੰਖਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਤ—ਇਹ ਦੋ ਅਯੋਨਿਜ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਧੀਆਂ ਸਨ।
Verse 22
रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वैर्गुणैरतिरिच्यते / अन्योन्यप्रीतमनसोरुमाशङ्करयोरथ
ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਤਦ ਉਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਮਨ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 23
श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा / ताभ्यां मैथुनशक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗਾਢੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ (ਇੰਦਰ) ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਹਿਮ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਭੈਭੀਤ ਸੀ।
Verse 24
तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः / अनायो रतिविघ्नं च त्वमाचर हुताशन
ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ) ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। (ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ:) ਹੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ! ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ।
Verse 25
सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तव / इत्येवमुक्ते तु तदा वह्निना च तथा कृतम्
ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਹਨੀ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ।
Verse 26
उमां देवः समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ व्यसर्जयत् / ततो रुषितया सद्यः शप्तो ऽग्निरुमया तया
ਦੇਵ (ਸ਼ੰਕਰ) ਨੇ ਉਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਉਮਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्गदया गिरा / यस्मान्नाववितृप्ताभ्यां रतिविघ्नं हुताशन
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ! ਅਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ।”
Verse 28
कृतवानस्य कर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः / यदेवं विगतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्
ਤੂੰ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁੁਰਮਤੀ ਹੈਂ— ਐਸਾ ਰੌਦ੍ਰ, ਮਹਾਪ੍ਰਭ, ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਗਰਭ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 29
गर्भे त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा / स शापदोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਾਰਣ ਕਰ—ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੰਡ-ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਅੰਦਰੋਂ ਗਰਭਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
बहून्वर्षगणान्गर्भं धारयामास वै द्विज / स गङ्गामभिगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਸਰਿਤੋਤਮੇ, ਸੁਣੋ।”
Verse 31
सुमहान्परिखेदो मे जायते गर्भधारणात् / मद्धितार्थ मथो गर्भमिमं धारय निम्नगे
ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਮਨਗੇ, ਤੂੰ ਇਹ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਕਰ।
Verse 32
मत्प्रसादाच्च तनयो वरदस्ते भविष्यति / तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संप्रत्दृष्टा महानदी
ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ। ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੰਨ ਗਈ; ਤਦ ਮਹਾਨਦੀ (ਗੰਗਾ) ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਪਈ।
Verse 33
तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा / सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी
ਸੜਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ; ਮਹਾਨਦੀ ਵੀ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਲਾਂਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 34
प्रकृष्टं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमान मिवानलम् / रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातो ऽरुणप्रभः
ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਗਰਭ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਅਗਨੀ-ਗੰਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰੁਣਪ੍ਰਭ ਜਨਮਿਆ।
Verse 35
आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् / तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते
ਉਹ ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਮਹਾਤੇਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਸੀ। ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗੀ ਕੁਮਾਰ ਜਦ ਜਨਮਿਆ,
Verse 36
विमानयानैराकाशं पतत्र्रिभिरिवावृतम् / देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वनाः
ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਯਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ।
Verse 37
मुमुचुः पुष्पवर्षं च खेचराः सिद्धचारणाः / जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह
ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਸਿੱਧ-ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮੁਖੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 38
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किन्नराश्चैव सर्वशः / महानागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्र्रिणः
ਯਕਸ਼, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨਾਗ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੰਛੀ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 39
उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम् / प्रभावेण हतास्तेन दैत्यवानरराक्षसाः
ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਅਗਨਿਜ, ਸ਼ੰਕਰ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੈਤ, ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।
Verse 40
स हि सप्तर्षिभार्याभिरारादेवाग्निसंभवः / अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम्
ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ—ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
Verse 41
ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः / स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकभिरिव मातृभिः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਲ-ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਮਾਵਾਂ।
Verse 42
युगपत्सर्वदेवीभिर्दिधित्सुर्जाह्नवीं सुतः / षण्मुखान्यसृजच्छ्रीमांस्तेनायं षण्मुखः स्मृतः
ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਧਾਰਿਆ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛੇ ਮੁਖ ਰਚੇ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੇਵ ‘ਛਣਮੁਖ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तेन जातेन महाता देवानामसहिष्णवः / स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान्
ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਾਨਵ-ਦਲ ਘਬਰਾਕੇ ਛਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ‘ਸਕੰਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 44
कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्द्धितो हि पुरातनः / कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੇਵ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕਾਰਤਿਕੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ।
Verse 45
जृंभतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वाला मालाकुला तदा / मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता
ਉਹ ਦੈਤ-ਵੈਰੀ ਜਦੋਂ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 46
क्रीडार्थं चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना / गरुडादतिसृष्टौ हि पक्षिणौ द्वौ प्रभद्रकौ
ਸਕੰਦ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ‘ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੰਛੀ ਰਚੇ।
Verse 47
मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना / यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना
ਮੋਰ, ਕੁੱਕੜ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਧੁਜਾ; ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਮਹਾਨਾਦ ਵਾਲੀ ਮਹਾਵੀਣਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ।
Verse 48
अजः स्वयंभुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शंभुना / मायाविहरणे विप्र गिरौ क्रैञ्चे निपातिते
ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਅਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਮੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮਾਇਆ-ਵਿਹਾਰ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੈੰਚ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ (ਉਹ) ਡਿੱਗਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 49
तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते / सेंद्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः
ਅਸੁਰ-ਵਰ ਤਾਰਕ ਜਦ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਤਦ ਇੰਦਰ-ਉਪੇਂਦਰ ਸਮੇਤ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿਸੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ (ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ)।
Verse 50
सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् / देवसेनापतिस्त्वेष पठ्यते सुरनायकः
ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪੀ (ਸਕੰਦ) ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਹੀ ਦੇਵ-ਸੈਨਾਪਤੀ, ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः / प्रमथैर्विधैर्देवस्तथा भूतगणैरपि
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਕੰਦ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਹ ਘਿਰਿਆ ਤੇ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।
Verse 52
मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्ततः / लोकाः सोमपदा नाम मरीचेर्यत्र वै सुताः
ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ‘ਸੋਮਪਦਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 53
तत्र ते दिवि वर्त्तन्ते देवास्तान्पूजयन्त्युत / श्रुता बर्हिषदो नाम पितरः सोमपास्तु ते
ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਉਹ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 54
एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा / अच्छौदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थिता
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੋਂ ਜੰਮੀ ਧੀ ‘ਅੱਛੋਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅੱਛੌਦ’ ਹੈ।
Verse 55
तथा न दृष्टपूर्वास्तु वितरस्ते कदाचन / संभूता मानसी तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਤਰ ਪਿਤਰ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ ਸਨ; ਮਨੋਂ ਜੰਮੀ ਉਹ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ ਸੀ।
Verse 56
सा त्वन्यं पितरं वव्रे तानतिक्रम्य वै पितॄन् / अमावसुमिति ख्यातमैलपुत्रं नभश्चरम्
ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਹੋਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਰਿਆ—‘ਅਮਾਵਸੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਐਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 57
अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानाधिष्ठितं दिवि / सा तेन व्यभिचारेण गगने नाप्रजारिणी
ਅਦ੍ਰਿਕਾ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਵਿ ਵਿੱਚ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸੰਤਾਨਵਤੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ।
Verse 58
पितरं प्रार्थयित्वान्यं योगभ्रष्टा पपात ह / त्रीण्यवश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता
ਹੋਰ ਪਿਤਰ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯੋਗ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ; ਦਿਵ ਤੋਂ ਚੁੱਤੀ ਹੋਈ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 59
त्रसरेणुप्रमाणानि तेषु चावस्थितान्पितॄन् / सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानग्नीनग्निष्विवाहितान्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਪਿਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ—ਅਤਿ ਸੂਖਮ, ਅਪ੍ਰਗਟ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਾਈ ਹੋਈ ਅੱਗ।
Verse 60
त्रायध्वमित्युवाचार्ता पतती चाप्यवाक्शिराः / तैरुका सा तु मा भैषी रित्यतो ऽधिष्ठिताभवत्
ਡਿੱਗਦਿਆਂ, ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੀ—“ਬਚਾਓ”; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਡਰ ਨਾ”, ਤਦੋਂ ਉਹ ਸੰਭਲ ਗਈ।
Verse 61
ततः प्रसादयत्सा वै सीदन्ती त्वनया गिरा / ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात्
ਫਿਰ ਇਸ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਹ ਢਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਤਦ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 62
भ्रष्टैश्वर्यां स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते / यैराचरन्ति कर्मणि शरीरैरिह देवताः
ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
तैरेव तत्कर्मभलं प्राप्नुवन्ति सदा स्म ह / सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे
ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲਦੇ ਹਨ।
Verse 64
तस्मात्स्वतपसः पुत्रि प्रेत्य संप्राप्स्यसे फलम् / इत्युक्तया तु पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੀ ਧੀ! ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 65
ध्यात्वा प्रसादं ते चक्रुस्तस्यास्तदनुकंपया / अवश्यं भाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचुस्तदा तु ताम्
ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ; ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੋ ਕੇ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਰਥ ਕਿਹਾ।
Verse 66
सोमपाः पितरः कन्यां रज्ञो ऽस्यैव त्वमावसोः / उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषेषु महात्मनः
ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁੜੀਏ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਮੇਗਾ, ਉਸੇ ਰਾਜਾ ਆਵਸੋ ਦੀ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂਗੀ।
Verse 67
कन्या भूत्वा त्विमांल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि भामिनि / अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਕੁੜੀ ਬਣ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਇਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ। ਅਠਾਈਵੇਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੱਛੀ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇਗੀ।
Verse 68
अस्यैव राज्ञो दुहिता ह्यद्रिकायाममावसोः / पराशरस्य दायादमृषिं त्वं जनयिष्यसि
ਤੂੰ ਇਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਬਣੇਂਗੀ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਿਨ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਵਾਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ।
Verse 69
स वेदमेकं ब्रह्मर्षि श्चतुर्द्धा विभजिष्यति / महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शन्तनोः कीर्त्तिवर्द्धनौ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇਗਾ। ਮਹਾਭਿਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ੰਤਨੂ—ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 70
विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि / चित्राङ्गदं च राजानं सर्वसत्त्वबलान्वितम्
ਤੂੰ ਹੀ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਸੱਤਵ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 71
एतानुत्पादयित्वाथ पुनर्लोकानवा प्स्यसि / व्यभिचारात्पितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ; ਪਰ ਪਿਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਨਿੰਦਿਤ ਜਨਮ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ।
Verse 72
तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि / कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमांल्लोकानवाप्स्यसि
ਤੂੰ ਉਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗੀ। ਕੁਆਰੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।
Verse 73
एवमुकत्वा तु दाशेयी जाता सत्यवती तु सा / अद्रिकायाः सुता मत्स्या सुता जाता ह्यमावसोः
ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਸ਼ੇਈ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ। ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਧੀ ‘ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ’ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਜਨਮੀ।
Verse 74
अदिकामत्स्यसंभूता गङ्गायमुनसंगमे / तस्या राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैव हि
ਅਦ੍ਰਿਕਾ-ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਹੀ।
Verse 77
विरजानाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः / अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्करप्रभाः पुलहस्य प्रजापतेः / एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता
‘ਵਿਰਜਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਗਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਉੱਥੇ ‘ਅਗ્નਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ’ ਪਿਤਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੁਲਹ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ‘ਪੀਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 78
योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च / भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशतिमेव तु
ਉਹ ਯੋਗਿਨੀ, ਯੋਗਪਤਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗਮਾਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਠਾਈਂਵੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 79
श्रीमान्व्यासो महायोगी योगस्तस्मिन्द्विजोत्तमाः / व्यासादरण्यां संभूतो विधूम इव पावकः
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਹਾਯੋਗੀ ਵਿਆਸ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ। ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 80
पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः / स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्यां जनयद्विभुः
ਪਰਾਸ਼ਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ‘ਸ਼ੁਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਸਰਵਸਮਰਥ ਵਿਭੂ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਨਿਆ ਪੀਵਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 81
पुत्रान्पञ्च योगचर्यापरिबुर्णान्परिश्रुतान् / कृष्णा गौरं प्रभुं शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै
ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਯੋਗ-ਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗੌਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰੁਤ।
Verse 82
कन्यां कीर्तिमतीं चैव योगिनीं योगमातरम् / ब्रह्मदत्तस्य चननी महिषी त्वणुहस्य सा
ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਸੀ—ਕੀਰਤਿਮਤੀ—ਜੋ ਯੋਗਿਨੀ ਅਤੇ ‘ਯੋਗ-ਮਾਤਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਅਤੇ ਅਣੁਹ ਦੀ ਮਹਿਸ਼ੀ ਸੀ।
Verse 83
आदित्यकिरणोपेतमपुनर्मार्गमास्थितः / सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਪੁਨਰ-ਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 84
त्रय एते गाणाः प्रोक्ताश्चतुः शेषान्निबोधत / तान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठाः प्रभामूर्त्तिमतो गणान्
ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਭਾ-ਮੂਰਤੀ ਗਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 85
उत्पन्नास्तु स्वधायां ते काव्या ह्यग्नेः कवेः सुताः / पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः
ਉਹ ਸ੍ਵਧਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਕਾਵ੍ਯ ਹਨ, ਕਵੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ। ਪਿਤਰ ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿ-ਮਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਪਤ ਹਨ।
Verse 86
सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास्तान्भावयन्त्युत / एतेषां मानसी कन्या योगोत्पत्तिरितिश्रुता
ਸਰਵਕਾਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ‘ਯੋਗੋਤਪੱਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 87
दत्ता सनत्कुमारेण शुक्रस्य महिषी तु या / एकशृङ्गेति विख्याता भृगूणां कीर्तिवर्द्धिनी
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ‘ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 88
मरीचि गर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः / एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः संवर्द्धिताः पुरा
ਉਹ ਲੋਕ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ।
Verse 89
उपहूताः स्मृतास्ते वै पितरो भास्वरा दिवि / तान्क्षत्रियगणाः सप्त भावयन्ति फलार्थिनः
ਦਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ‘ਉਪਹੂਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੱਤ ਖ਼ਤਰੀ ਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 90
एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता / मता या जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ‘ਯਸ਼ੋਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਸੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਖਟਵਾਂਗ ਦੀ ਜਨਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 91
यज्ञे यस्य पुरा गीता गाथागीतैर्महर्षिभिः / अग्नेर्जन्म तदा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः
ਜਿਸ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਥਾ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਗਾਈ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਨੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਿਆ।
Verse 92
यजमानं दिलीपं ये पश्यन्त्यत्र समाहिताः / सत्यव्रतं महात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः
ਇੱਥੇ ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਦਿਲੀਪ—ਸੱਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਮਹਾਤਮਾ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 93
आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजा पतेः / समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य ते सुताः
‘ਆਜ੍ਯਪਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੁਲਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 94
लकिषु तेषु वैवर्ताः कामगोषु विहङ्गमाः / एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भाव यन्ति फलार्थिनः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਵਰਤ ਅਤੇ ਕਾਮਗੋਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹੰਗਮ ਹਨ; ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਣੇ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 95
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता / ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य च
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ‘ਵਿਰਜਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਹੈ।
Verse 96
सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य महात्मनः / हैरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तां भावयन्त्युत
ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪਿਤਰ ‘ਸੁਕਾਲਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 97
मानसा नाम ते लोका वर्तन्ते यत्र ते दिवि / एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा
ਦਿਵਿ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 98
सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी / जननी सात्रसद्दस्योः पुरुकुत्सपरिग्रहः
ਦੱਖਣਾਪਥ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਉਹ (ਨਰਮਦਾ) ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਤ੍ਰਸੱਦਸ੍ਯੁ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।
Verse 99
एतेषामभ्युपगमान्मनुर्मन्वन्तरेश्वरः / मन्वन्तरादौ श्राद्धानि प्रवर्तयति सर्वशः
ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁ, ਜੋ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਹੈ, ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 100
पितॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः / तस्मादेतत्स्वधर्मेण देयं श्राद्धं च श्रद्धया
ਹੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜੋ! ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਲਈ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 101
सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः / दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्
ਸਭ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ-ਯੁਕਤ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 102
सौम्यायने वाग्रयणे ह्यश्वमेधं तदप्नुयात् / सोमश्चाप्यायनं कृत्वा ह्यगनेर्वेवस्वतस्य च
ਸੌਮ੍ਯਾਯਨ ਜਾਂ ਵਾਗ੍ਰਯਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਮ ਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਅਗਨੀ ਦਾ ਵੀ ਪੋਸ਼ਣ (ਆਪ੍ਯਾਯਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 103
पितॄन्प्रीणाति यो वंश्यः पितरः प्रीणयन्ति तम् / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
ਜੋ ਵੰਸ਼ਜ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪੁਸ਼ਟੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 104
पुष्टिं प्रजास्तथा स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः / देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 105
देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् / न हि योग गतिः सूक्ष्मा पितॄणां न पितृक्षयः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਨੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰ-ਛੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 106
तपसा विप्रसिद्धेन दृश्यते मासचक्षुषा / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै
ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ‘ਮਾਸ-ਚੱਖੂ’ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ।
Verse 107
दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति यान् / चत्वारो मूर्तिमन्तस्तु त्रयस्तेषाममूर्तयः
ਦੌਹਿਤਰ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ—ਜੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਮੂਰਤ।
Verse 108
तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः / भक्त्या प्राञ्जलयः सर्वेसेंद्रास्तद्गतमानसाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 109
विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिणस्तथा / कृष्णाः श्वेतांबुजाश्चैव विधिव त्पूजयन्त्युत
ਵਿਸ਼ਵੇ, ਸਿਕਤਾ, ਪૃਸ਼ਨਿਜ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬੁਜ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 110
प्रशस्ता वातरसना दिवाकृत्यास्तथैव च / मेघाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः
ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ, ਵਾਤਰਸਨਾ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕ੍ਰਿਤ੍ਯ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਘ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦਿਵੌਕਸ ਵੀ (ਉੱਥੇ ਹਨ)।
Verse 111
अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव ते / यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह
ਅਤ੍ਰਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਸੁਪਰਨ, ਕਿੰਨਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ (ਸਭ ਉੱਥੇ ਹਨ)।
Verse 112
पितॄंस्ते ऽपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः / एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः
ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਨਿੱਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 113
सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः / हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युमयं तथा
ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਰਾ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਭਰੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 114
मोक्षं योगमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहमदेहिनाम् / कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः
ਪਿਤਾਮਹ (ਪਿਤਰ-ਗਣ) ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼, ਯੋਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 115
एश्वर्यं विहितं योगमेश्वर्यं योग उच्यते / योगैश्वर्यमृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते
ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਵਿਧਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
Verse 116
अपक्षस्येव गमनं गगने पक्षिणो यथा / वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः
ਜਿਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਛੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 117
पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते स महात्मनाम् / मुक्तावैडूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च
ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਉਹ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਵੈਡੂਰਯ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਅਯੁਤ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ।
Verse 119
किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च / विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः
ਕਿੰਕਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਮਾਨ ਹਨ।
Verse 120
सर्वकामसमृद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः / प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च / प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः
ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਿਤਾਮਹ (ਪਿਤਰ) ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸਿਮਰਤੀ, ਮੇਧਾ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 1118
कोटिशश्चापि रत्नानिप्रयच्छन्ति पितामहाः / हंसबर्हिणयुक्तनि मुक्तावैढूर्यवन्ति च
ਪਿਤਾਮਹ (ਪਿਤਰ) ਕਰੋੜਾਂ ਰਤਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਹੰਸ ਦੇ ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਤੇ ਵੈਢੂਰਯ (ਲਹਸੁਨੀਆ) ਵਾਲੇ ਵੀ।
A Pitṛ-centered genealogy: amūrta Pitṛs are described as sons of Prajāpati (Vairājāḥ, linked to Virāj), and a downstream mythic lineage is introduced via Menā and Himavat, including their mountainous progeny and the three daughters Aparṇā/Ekaparṇā/Ekapāṭalā.
A ritual-cosmic supply chain: śrāddha offerings nourish the Pitṛs; nourished Pitṛs empower Soma; Soma then nourishes and revitalizes the lokas—presenting cosmic stability as dependent on ritual and ancestral mediation.
Through nirukti-style etymology: the mother’s prohibitive address (“u mā”—do not, dear) to the fasting ascetic is linked to Aparṇā’s identity, making ‘Umā’ a name grounded in tapas, maternal speech, and narrative causality.