Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः / शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया / तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਨਵੰਤਰ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪੂਰਵਭਾਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮਹ। ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੱਧਭਾਗ ਦਾ ਆਰੰਭ। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸੂਤ, ਤੂੰ ਅਨੁਸ਼ੰਗ ਸਮੇਤ ਦੂਜਾ ਪਾਦ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਉਪੋਦਘਾਤ ਸਮੇਤ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਰਤ ਕਰ।

Verse 2

सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् / पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत

ਸੂਤ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੈਂ ਉਪੋਦਘਾਤ ਸਮੇਤ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਸੰਖੇਪ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 3

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਹੁਣ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 4

चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु / मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह

ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕਹੱਤਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋਂ, ਦੇਵਗਣਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

Verse 5

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः / मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह

ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਮਹੋਰਗਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 6

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् / वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते

ਮਨ੍ਵਾਦਿ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਅਨੇਕ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੈਵਸਵਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 7

आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः

ਆਦਿ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੋ ਕੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸੱਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।

Verse 8

चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः / दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਿਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 9

शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् / भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸੱਤ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 10

पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा / प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः

ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 11

पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् / तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्

ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਪਈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 12

समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः / येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः / पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः

ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ—ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਇਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਮੁੜ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਫਿਰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 13

ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः / पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤ ‘ਮਨਸ’ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 14

सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे / मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਸਨ, ਮਨਵੰਤਰ ਬਦਲਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹੀ ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 15

भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः / उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त

ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਤਪਸਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ; ਉਹ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ।

Verse 16

ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः / एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे

ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ—ਇਹੀ ਮਹਾਭਾਗ ਹਨ ਜੋ ਵਰੁਣ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਵਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ (ਉਪਸਥਿਤ) ਹਨ।

Verse 17

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति

ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਭ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਈਏ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 18

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 19

जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः / देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਉਹ ਫਿਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਦੇਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ-ਸਰੂਪ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਹੇ।

Verse 20

ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया / ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्

ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ—ਇਹ ਦੂਜਾ ਕ੍ਰਮ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 21

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚਿ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਅੱਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 22

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः / यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्

ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 23

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः / ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः

ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਅਤੇ ਯਜੁਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਰਿਗਵੇਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 24

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः / स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्

ਯਜੁਰਵੇਦ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਓੰਕਾਰ-ਮਯ ਮੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਯੱਗ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ—ਸੂਕਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 25

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः / विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्

ਸਾਮਵੇਦ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਸਭ ਗੇਯ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਜਿਹਾ; ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਆਦਿ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 26

ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः / प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्

ਬ੍ਰਹਮਵੇਦ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗਿਰਸ ਯੋਗਾਂ ਨਾਲ, ਦੋ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 27

लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः / आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि

ਲੱਛਣ, ਵਿਸਤਾਰ, ਸਤੋਭ, ਨਿਰੁਕਤ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਭਕਤੀ; ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਰੂਪ ਵਸ਼ਟਕਾਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਗ੍ਰਹ-ਪ੍ਰਗ੍ਰਹ ਵੀ।

Verse 28

दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः / देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च

ਦੀਪਤਿਮੂਰਤੀ ਇਲਾ ਦੇਵੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲ, ਦੇਵਕਨਿਆਵਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 29

आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे / मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः

ਦੇਵ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਮਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਆਏ—ਮੂਰਤਿਮਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਵਰੁਣ ਦਾ ਵਪੁ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 30

स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि / ब्रह्मर्षिभाविनोर्ऽथस्य विधानाच्च न संशयः

ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਵੀਰਯ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 31

धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च / आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः

ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 32

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः / तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਤੇਜ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਜਸ ਤੱਤ ਵੀ ਜਨਮਿਆ।

Verse 33

तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः / आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह

ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੋ ਖ਼ਸਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਤਦ ਹुतਵਾਹ ਅਗਨੀ ਨੇ ਘਿਉਂ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 34

शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः / ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸੇ ਵਿਚੋਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਦੀਪਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ।

Verse 35

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः / हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्

ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਜਵਾਲਾ ਵਿਚੋਂ ‘ਕਵੀ’ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਪਟਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 36

भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः / महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹੈਂ”; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਕਹਲਾਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 37

ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो / विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਦੀਖ਼ਿਤ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।

Verse 38

तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा / पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्

‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਆਖ ਕੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 39

वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः / द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः

ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਰੁਣ ਸੰਬੰਧੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ-ਸਵਾਮੀ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 40

अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः / संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्

ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਅੰਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਉਤਪੱਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਗ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 41

रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति / एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः

ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੇਤੋਧਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਦੂਜਾ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ।’ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।’

Verse 42

जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् / षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਲੋਕ-ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਾਰ ਮੁੜ ਇਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 43

हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः / मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः

ਉਸ ਹਵਨ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀਚਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਮਰੀਚੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

Verse 44

क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः / अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते

ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਤੁ ਜੰਮਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਤੁ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ‘ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਹਾਂ’ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤ੍ਰਿ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਤ੍ਰਿ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 45

केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः / केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः

ਘਣੇ/ਸੰਚਿਤ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਲਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् / वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः

ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਆਪ ਹੀ ਵਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਸੁਮਾਨ—ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਸਿਸ਼ਠ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 47

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः / लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ—ਛੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ—ਲੋਕ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਫੈਲੀ।

Verse 48

प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः / अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ‘ਪਿਤਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 49

उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः / अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः

ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਦੇਵ-ਗਣ ਸੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਜੇਯ ਗਣ ਵੀ ਸੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਸਪਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹਨ।

Verse 50

मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे / पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः

ਮਾਰੀਯ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਂਗਿਰਸ; ਅਤੇ ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਪੌਲਹ ਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 51

आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः / एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः

ਆਤ੍ਰੇਯ ਗਣ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਗਣ ਹਨ।

Verse 52

अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः / तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः

ਅਮਰਤ, ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯਮਦੇਵ ਹੈ, ਜੋ ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਕਲਮਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 53

अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः / कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा

ਹੁਣ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਯਤੀ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਅਲਸਤਾ ਰਹਿਤੋ। ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਰ੍ਦਮ, ਸ਼ੇਸ਼, ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰਵਾ ਵੀ ਸਨ।

Verse 54

बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः / प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः

ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ, ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ—ਉਹ ਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤ ਸੀ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਬਹੁਲ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਨ।

Verse 55

इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः / कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਵਰ ਸਨ। ਕੁਸ਼ੋੱਚਯ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ—ਇਹ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।

Verse 56

मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् / जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः

ਉਹ ਮਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਭਸਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ।

Verse 57

वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः / नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ

ਵੈਖਾਨਸ ਮੁਨੀ-ਗਣ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸਨ। ਨਸਤੋ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ।

Verse 58

विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् / अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਰਜ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ; ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।

Verse 59

ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः / अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः

ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਮਲ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜਣੇ ਉਪਜੇ; ਅਯਨ, ਰਿਤੂ, ਮਹੀਨੇ, ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 60

वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् / रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्

ਜੋ ਸੰਵਤਸਰ ਅਤੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੋਤਿ ਹਨ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਤੇ ‘ਲੋਹਿਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ ਨੂੰ ‘ਕਨਕ’ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः / ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤੈਜਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਮੰਨ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 62

अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः / आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः

ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਦਿਵ੍ਯ-ਮਾਨਵ ਬਣੀਆਂ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਆਦਿ-ਭੂਤ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਸੰਭਵ ਹੈਂ।

Verse 63

सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् / ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः

ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਕਾਮਦ’ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਸਾ ਹੀ ਬਚਨ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਗੁਰੂ ਬਣਿਆ।

Verse 64

इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः / सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः

ਇਹੀ ਪ੍ਰਚੇਸ਼ਵਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਗੇ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਤੀ (ਅਧਿਪਤੀ) ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 65

त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः / त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ। ਇਹ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

Verse 66

भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा / वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः

ਉਹ ਸਭ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋਣ। ਉਹ ਸਭ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ।

Verse 67

श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि / सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਤਪ ਕਰਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਵ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਹਾਂ।

Verse 68

ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः / मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह

ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਗਣ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਲੋਕ—ਦੇਵਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 69

अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे / तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये

‘ਸੰਤਾਨ ਹੋਵੇ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ, ‘ਅਸੀਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’ ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 70

एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः / तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः

ਇਹ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹਨ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।

Verse 71

युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः / ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्

ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ ਉਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।’ ਤਦ ਲੋਕਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਸਚੇ ਮੰਨ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।’

Verse 72

एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः / भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः

ਇਸੇ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।

Verse 73

तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 74

भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे / हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता

ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੁਲ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਸੀ; ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ‘ਦਿਵਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 75

पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी / भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्

ਪੁਲੋਮਨ ਦੀ ਧੀ ਪੌਲੋਮੀ ਉੱਤਮ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਉਸ ਦਿਵਿਆ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 76

देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् / शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः

ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹਨ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੀ ਸਦਾ ਉਸ਼ਨਾ ਕਹਲਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਕਾਵ੍ਯ’ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी / शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्

ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ, ਸੋਮਪਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਵੰਤੀ ‘ਗੌ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।

Verse 78

त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ / तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः

ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਵਰਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਡਾਮਕਾਰ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਕਲਪ ਸਮਾਨ ਸਨ।

Verse 79

रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः / वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः

ਰਜਤ, ਪૃਥੁਰਸ਼ਮੀ, ਵਿਦਵਾਨ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹੰਗਿਰਾ—ਇਹ ਵਰਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਯਾਜਕ ਸਨ।

Verse 80

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् / निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्

ਯਜ੍ਞ-ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਮਨੂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਯਾਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 81

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् / श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्

‘ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਜਨ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਵਾਂਗਾ।’ ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ।

Verse 82

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् / ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਮਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹ (ਰਾਹੂ) ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 83

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु

ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਮੁੜ ਆਏ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਇੰਦਰ ਹੱਸ ਪਿਆ।

Verse 84

ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः / तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह

ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਾਲਾਵ੍ਰਕਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ।

Verse 85

शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः / एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 86

जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् / त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्

ਜਯੰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਜਨਮੀ; ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਵੀ ਹੋਇਆ।

Verse 87

यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः / विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः

ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਤੋਂ, ਵੈਰੋਚਨੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਜਨਮਿਆ—ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦਾ ਅਨੁਜ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 88

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः / दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः

ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੋਂ ‘ਭ੍ਰਿਗਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਅਨੁਜਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕੰਨਿਆ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 89

भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा / क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः

ਭੁਵਨੋਭਾਵਨ, ਅੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਾਯਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ, ਸ਼ੁਚਿ, ਸ੍ਵਮੂਰਧਾ, ਵ੍ਯਾਜ, ਵਸੁਦ—ਇਹ ਵੀ ਸਨ।

Verse 90

प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः / इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः

ਪ੍ਰਭਵ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ‘ਅਧਿਪਤੀ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ੍ਞਯੋਗ੍ਯ ਭ੍ਰਿਗਵ ਦੇਵ ਬਾਰਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 91

पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् / व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा

ਪੌਲੋਮੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ, ਸੰਯਮੀ ਦ੍ਵਿਜ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਗਰਭ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 92

च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः / प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्

ਚ੍ਯਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਚ੍ਯਵਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ‘ਪ੍ਰਚੇਤਨ’। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 93

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः / आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ

ਉਸ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਸੁਕਨਿਆ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਆਪ੍ਰਵਾਨ ਅਤੇ ਦਧੀਚ; ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 94

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत / ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी

ਦਧੀਚ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸਵਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਆਪ੍ਰਵਾਨ ਦੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਪਤਨੀ ਰਿਚੀ ਨਾਹੁਸ਼ੀ ਸੀ।

Verse 95

तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः / और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा

ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਔਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਘਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਔਰਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਚੀਕ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 96

जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत / भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा

ਰਿਚੀਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨੀ ਜੰਮੇ; ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਚਰੂ-ਵਿਪਰਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਾਗ ਬਦਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋਇਆ।

Verse 97

जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत / रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्

ਵੈਸ਼ਣਵ ਅੱਗ ਦੇ ‘ਜਮਨ’ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨੀ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ।

Verse 98

ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् / ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्

ਊਰਵਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਖੱਤਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਅਪਾਰ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਊਰਵਾ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਜਮਦਗਨੀ ਸੀ।

Verse 99

तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् / ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਗਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ‘ਰਿਸ਼੍ਯਤਰ’ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਭਾਰਗਵ ‘ਬਾਹ੍ਯ’ (ਹੋਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 100

वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः / मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः

ਵਤ্স, ਵਿਦਾ, ਆਰਸ਼ਟਿਸੇਣ, ਯਸਕ, ਵੈਨ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ; ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯੁ ਸੱਤਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਰਗਵਾਂ ਦੇ ‘ਪੱਖ’ (ਸ਼ਾਖਾ-ਸਮੂਹ) ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 101

शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः / यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः

ਅਗਨੀ ਦੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਸਮੇਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 102

देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः / सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्

ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਓਜ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸੁਰੂਪਾ, ਮਾਰੀਚੀ, ਕਾਰਦਮੀ ਤੇ ਸ੍ਵਰਾਟ ਵੀ (ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ)।

Verse 103

पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः / अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः

ਪਥਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਕੁੜੀ—ਅਥਰਵਣ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਥਰਵਣ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਕੁਲ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ।

Verse 104

उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਵਰਾਟ ਤੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸੁਰੂਪਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਜੰਮੇ।

Verse 105

अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा / धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः

ਅਯਾਸ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ਼ਿਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਹੋਏ। ਪਥਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਤੋਂ ਸੰਵਰੱਤ ਜੰਮਿਆ।

Verse 106

कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः / अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः

ਅਯਾਸ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਤਵ ਸੀ ਅਤੇ ਉਤਥ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਜੰਮਿਆ। ਅਥੋਸ਼ਿਜ ਤੋਂ ਦੀਰਘਤਮਾ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 107

धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः / रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः

ਧ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਧਨ੍ਵਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਧਨ੍ਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭ। ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਭੂ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਰਥਕਾਰ—ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰੀਗਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 108

बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਦਵਾਜ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਸਵਰਾਟ ਨੇ ਸੁਰੂਪਾ ਤੋਂ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 109

औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे / आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च

ਸੁਰੂਪਾ ਤੋਂ ਆੰਗਿਰਸ ਦੇ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਆਧਾਰ੍ਯਾਯੁ, ਦਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਦਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ।

Verse 110

हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश / अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः

ਉਹ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਿਸ਼ਿਆਂਸ਼, ਹਵਿਸ਼ਣੂ, ਰਿਤ, ਸਤ੍ਯ; ਅਤੇ ਅਯਾਸ੍ਯ, ਉਤਥ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ ਤੇ ਔਸ਼ਿਜ ਵੀ ਸਨ।

Verse 111

भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः / मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा

ਭਾਰਦਵਾਜ, ਸਾਂਕ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗਰਗ, ਕਣ੍ਵ, ਰਥੀਤਰ; ਮੁਦਗਲ, ਵਿਸ਼੍ਣੁਵ੍ਰਿਧ, ਹਰਿਤ ਅਤੇ ਕਪੀ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ।

Verse 112

तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा / एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਕ੍ਸ਼ਭਾਰਦਵਾਜ, ਆਰ੍ਸ਼ਭ ਅਤੇ ਕਿਤਵ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਆੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ—ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਕੁੱਲ ਪੰਦਰਾਂ।

Verse 113

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः / मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्

ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਆੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰੀਚੀ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹ ਭੇਦ, ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 114

यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् / मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया

ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਚਾਹਿਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 115

पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति / संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः

‘ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ’—ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਪਰਿਪੱਕ ਕੀਤਾ।

Verse 116

आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा / तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 117

पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् / पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्

ਮਰੀਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਪ੍ਰਤਿਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 118

प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः / सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्

ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 119

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते

ਕਸ਼੍ਯਪ ਸਵਿਤਾ ਵਰਗਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ; ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः / अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते

ਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ‘ਕਸ਼੍ਯ’ ਪੀਤਾ—ਇੱਥੇ ‘ਕਸ਼੍ਯ’ ਨੂੰ ਮਦਿਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 121

हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते / कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः

ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ‘ਕਸ਼ਿ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ‘ਕਸ਼੍ਯਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਕਸ਼੍ਯ’ ਨੂੰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਮਦਿਰਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 122

कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् / दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्

ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਕਸ਼’ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਉਗਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਸ਼੍ਯਪ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 123

तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना / तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्

ਇਸ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਧੀਆਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 124

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः / इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्

ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਹੀ ਲੋਕ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਜੋ ਇਸ ਵਾਰੁਣ ਪੁੰਨ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ ਹੈ।

Verse 125

आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् / धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਾਰਣ ਜਾਂ ਸ੍ਰਵਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।