Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
ਅਧਿਆਇ 244 ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਵਿਦਿਆ’–‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਤੱਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪੱਚੀਸਵੇਂ ਤੱਤ (ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਕ) ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ-ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਅਵ੍ਯਕਤ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ–ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਦਾ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਚਿੰਤਕ ਜੋੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਖੇਤਰ–ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਗੁਣ-ਪਰਿਵਰਤਨ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਨਿਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀ–ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਅਵਿਦਿਆਜਨਿਤ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦੇ ਉਦੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਉੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨਾਲ ਪੱਚੀਸਵਾਂ ਤੱਤ ਕ੍ਸ਼ਰਤ੍ਵ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੱਚੀਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕ ਤੱਤ ਦੀ ਗਣਨਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾਣ 244.1 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾਣ 244.2 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾਣ 244.3 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾਣ 244.4 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ‘5’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਬਚਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
ਛੇਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ‘6’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਬਚਨ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
ਸੱਤਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ‘7’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
ਅੱਠਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ‘8’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਬਚਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
ਨੌਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ‘9’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਬਚਨ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇਹ ਦਸਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਧਾ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
ਚੌਦ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
ਪੰਦਰਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ।
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ-ਅਨੁਵਾਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
ਸਤਾਰਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
ਅਠਾਰਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਪੱਕਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
ਉੱਨੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਭੇਜੋ।
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
ਇੱਥੇ ਵੀਹਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਮਾਂਕ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
ਇੱਥੇ ਇਕੀਹਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਮਾਂਕ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
ਇੱਥੇ ਬਾਈਂਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਰਥ-ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਮਾਂਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
ਇੱਥੇ ਤੇਈਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਮਾਂਕ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
ਇੱਥੇ ਚੌਵੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਮਾਂਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
ਇਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
ਇਹ ਛੱਬੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
ਇਹ ਸਤਾਈਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਪੱਕਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
ਇਹ ਅਠਾਈਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
ਇਹ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ।
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ “35” ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ “36” ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ “37” ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ “38” ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ “39” ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਭੇਜੋ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠਯੋਗ ਹੈ।
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
ਸੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.