Adhyaya 6
Prahlāda Instructs the Sons of Demons: Begin Bhakti from Childhood; Household Attachment as Bondage; Nārāyaṇa as the All-Pervading Supersoul
ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੁਚੱਜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਮਾਰ ਆਚਰੇਤ’—ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਗਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਵਾਓ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨੀਂਦ, ਬਾਲਪਨ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਜਰਾ-ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੁਢਾਪਾ ਅਧਿਕ ਸਮਾਂ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਵੀ ਅਸੰਯਮਿਤ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਘਰ-ਮੋਹ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੋਕੂਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੱਤਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਆਦਿ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਯ; ਤ੍ਰਿਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਵੀ; ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਸਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਗੌਣ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਾਲਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्राद उवाच कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह । दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
यथा हि पुरुषस्येह विष्णो: पादोपसर्पणम् । यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वर: सुहृत् ॥ २ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਨ।
Verse 3
सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् । सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दु:खमयत्नत: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮਿੱਤਰੋ! ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦੈਵ ਵਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵੀ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्यय: परम् । न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ਜੋ ਜਤਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਅਰਥ ਖਰਚ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਹੀ ਪਰਮ ਖੇਮ ਹਨ॥੪॥
Verse 5
ततो यतेत कुशल: क्षेमाय भवमाश्रित: । शरीरं पौरुषं यावन्न विपद्येत पुष्कलम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਖੇਮ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ॥੫॥
Verse 6
पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मन: । निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तम: ॥ ६ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਉਮਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੬॥
Verse 7
मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशति: । जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशति: ॥ ७ ॥
ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ, ਅਸਮਰਥ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥੭॥
Verse 8
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा । शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥ ८ ॥
ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਪ੍ਰਮੱਤ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ॥੮॥
Verse 9
को गृहेषु पुमान्सक्तमात्मानमजितेन्द्रिय: । स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम् ॥ ९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਚੰਬੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਨੇਹ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੁਡਾ ਸਕੇਗਾ?
Verse 10
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत्प्राणेभ्योऽपि य ईप्सित: । यं क्रीणात्यसुभि: प्रेष्ठैस्तस्कर: सेवको वणिक् ॥ १० ॥
ਜੋ ਧਨ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੌਣ ਛੱਡੇ? ਚੋਰ, ਨੌਕਰ-ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਪਿਆਰੀ ਜਾਨ ਜੋਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਧਨ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਮਮਤਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਗ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡੇ? ਦਇਆਵਾਨ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਪਰ ਮਧੁਰ ਬੋਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਚਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਵੇ?
Verse 12
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਦਿਲ-ਪਿਆਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ, ਭਰਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ, ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਮਨਮੋਹਕ ਘਰ ਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ, ਕੁਲ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡੇ?
Verse 13
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
ਲੋਭ ਨਾਲ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਕੂਨ ਬੁਣ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸਥ ਤੇ ਜੀਭ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਅੰਤਹੀਣ ਮੋਹ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਵੇ?
Verse 14
कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्त: । सर्वत्र तापत्रयदु:खितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बराम: ॥ १४ ॥
ਜੋ ਕੁਟੰਬ-ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤੀ ਉਮਰ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ-ਰਤੀ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 15
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तु: । प्रेत्येह वाथाप्यजितेन्द्रियस्त- दशान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥ १५ ॥
ਕੁਟੰਬ-ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੁੱਟਣ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਮ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਧਨ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
विद्वानपीत्थं दनुजा: कुटुम्बं पुष्णन्स्वलोकाय न कल्पते वै । य: स्वीयपारक्यविभिन्नभाव- स्तम: प्रपद्येत यथा विमूढ: ॥ १६ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵ-ਪੁੱਤਰੋ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਵੀ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ, ਉਹ ਪਰਾਇਆ’ ਦੀ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿੱਲੀ-ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸੀਮਿਤ ਘਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਇਸਤਰੀ-ਲੋਲੁਪ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣ ਕੇ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਾਨਵ-ਪੁੱਤਰੋ, ਵਿਸ਼ਯਾਤਮਕ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੂਰੋਂ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ; ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਅਪਵਰਗ—ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 18
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਇਸਤਰੀ-ਲੋਲੁਪ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣ ਕੇ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਾਨਵ-ਪੁੱਤਰੋ, ਵਿਸ਼ਯਾਤਮਕ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੂਰੋਂ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ; ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਅਪਵਰਗ—ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 19
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजा: । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वत: ॥ १९ ॥
ਹੇ ਦੈਤ ਪੁੱਤਰੋ! ਅਚ੍ਯੁਤ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸੁਖਾਲੀ ਹੈ।
Verse 20
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ਸਥਾਵਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ, ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮ੍ਯ-ਵ੍ਯਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਇਕ ਅਵ੍ਯਯ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 21
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ਉਹੀ ਇਕ ਅਵ੍ਯਯ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ—ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਵ੍ਯਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਬਹੁਤਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ਉਹ ਆਪ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੈ; ‘ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ’ ਤੇ ‘ਵ੍ਯਾਪਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ।
Verse 23
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵਮਯ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਣ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਅਸਤਿਤ੍ਵਹੀਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षज: ॥ २४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੈਤ-ਕੁਮਾਰੋ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖੋ। ਆਸੁਰੀ ਸੁਭਾਉ ਛੱਡ ਕੇ ਵੈਰ-ਦੁਇਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਧੋક્ષਜ ਸ੍ਰੀਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Verse 25
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धा: । धर्मादय: किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां न: ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਕੀ ਅਲਭ ਹੈ? ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 26
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता । मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृद: परमस्य पुंस: ॥ २६ ॥
ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ—ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਤ੍ਰਿਵਰਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਿਆ, ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਤਰਕ, ਨੀਤੀ-ਦੰਡ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਵੇਦ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसख: किल नारदाय । एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात् ॥ २७ ॥
ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ—ਇਉਂ ਨਰ-ਸਖਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਦੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਏਕਾਂਤ ਭਗਵਦ-ਭਗਤ, ਅਕਿੰਚਨ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 28
श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात् ॥ २८ ॥
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ-ਸਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 29
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
ਦੈਤ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸੀਂ ਤੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹਨ।
Verse 30
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ—ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣੀ?
Frequently Asked Questions
Because human birth is rare and uniquely suited for God-realization, yet it is quickly consumed by sleep, play, and later infirmity. Prahlāda’s argument is that waiting for “later” is structurally irrational: the senses strengthen habits early, and uncontrolled senses convert the prime years into gṛha-vrata (family-obsession). Beginning bhakti early safeguards the mind and redirects life’s momentum toward Viṣṇu, where even small sincere practice yields complete perfection.
Prahlāda teaches that sense-based happiness arises by bodily contact with objects and is allotted by prior karma, appearing automatically just like distress. Therefore, extraordinary striving for artha and kāma mainly wastes the scarce human opportunity for self-realization. The recommended endeavor is for Kṛṣṇa consciousness, which yields a qualitatively different result—awakening one’s relationship with the Supreme.
Nārāyaṇa is described as the original Supersoul (Paramātmā), father of all beings, and the infallible controller. He pervades all life forms—from plants to Brahmā—and is present within the material elements, the total energy, the guṇas, the unmanifest, and even the false ego, while remaining one, changeless, and undivided. He is realized as sac-cid-ānanda, yet appears “nonexistent” to the atheist because māyā veils perception.
The silkworm spins a cocoon from its own secretion and becomes trapped inside; similarly, the conditioned soul weaves bondage through self-generated attachment—especially to tongue and genitals—creating a network of affection, possessions, and obligations that feels like shelter but functions as imprisonment. Prahlāda uses this to show that bondage is not merely imposed externally; it is constructed internally by desire and misdirected love.