Adhyaya 12
Brahmacarya and Vānaprastha Duties; Gradual Dissolution of Bodily Identity
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੀ ਘੜਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਸੇਵਾ, ਨਿੱਤ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਨਿਯਮਿਤ ਵੇਸ਼-ਆਚਾਰ, ਗੁਰੂ ਲਈ ਭਿੱਖਿਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਦੂਰੀ। ਫਿਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਰਮ—ਵਨਵਾਸ ਤਪੱਸਿਆ, ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਥਾਲਾਭ ਆਹਾਰ, ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ ਆਦਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੰਯਮਿਤ ਤਪ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ—ਦੇਹ ਦੇ ਤੱਤ ਪੰਚਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ, ਉਪਾਧੀਆਂ ਮਿਟਣ ਤੇ ਬਚਿਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣਾ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਨਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੱਕ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਗਲੇ ਸੰਨਿਆਸ-ਮੋਖਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन्दान्तो गुरोर्हितम् । आचरन्दासवन्नीचो गुरौ सुदृढसौहृद: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਨਿਮਰ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨੇਹ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् । सन्ध्ये उभे च यतवाग्जपन्ब्रह्म समाहित: ॥ २ ॥
ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ—ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿ-ਵੇਲਿਆਂ—ਉਹ ਗੁਰੂ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੋਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ (ਬ੍ਰਹਮ) ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 3
छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत् सुयन्त्रित: । उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत् ॥ ३ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 4
मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् । बिभृयादुपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम् ॥ ४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਹਰਣ-ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਟਾ, ਡੰਡਾ, ਕਮੰਡਲੂ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਵੀ ਧਾਰੇ।
Verse 5
सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् । भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित् ॥ ५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਭਿੱਖਿਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਸਭ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਖਾਏ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇ।
Verse 6
सुशीलो मितभुग्दक्ष: श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च ॥ ६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਮਿਤਭੋਜੀ ਅਤੇ ਦੱਖ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇ।
Verse 7
वर्जयेत्प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्व्रत: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मन: ॥ ७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੜਾਈ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 8
केशप्रसाधनोन्मर्दस्नपनाभ्यञ्जनादिकम् । गुरुस्त्रीभिर्युवतिभि: कारयेन्नात्मनो युवा ॥ ८ ॥
ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਵਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਲ ਵਾਹੁਣ, ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 9
नन्वग्नि: प्रमदा नाम घृतकुम्भसम: पुमान् । सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत् ॥ ९ ॥
ਇਸਤਰੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਘਿਓ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वर: । द्वैतं तावन्न विरमेत्ततो ह्यस्य विपर्यय: ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਵੈਤ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
एतत्सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि । गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिन: ॥ ११ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्दस्त्र्यवलेखामिषं मधु । स्रग्गन्धलेपालङ्कारांस्त्यजेयुर्ये बृहद्व्रता: ॥ १२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣਾ, ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼, ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਹੇਠ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ, ਵੇਦਾਂਗ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 14
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च । त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरो: कामं यदीश्वर: । गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਹੇਠ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ, ਵੇਦਾਂਗ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 15
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् । भूतै: स्वधामभि: पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥
ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸ੍ਵਧਾਮ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਵੀ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।
Verse 16
एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही । चरन्विदितविज्ञान: परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਹੋਵੇ—ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान्मुनिसम्मतान् । यानास्थाय मुनिर्गच्छेदृषिलोकमुहाञ्जसा ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਲਈ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਕਠੋਰ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮੁਨੀ ਸੌਖੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਿਲੋਕ (ਮਹਰਲੋਕ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
न कृष्टपच्यमश्नीयादकृष्टं चाप्यकालत: । अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत् ॥ १८ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਖੇਤ ਜੋਤ ਕੇ ਉਗਾਇਆ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਿਨਾਂ ਜੋਤੇ ਉਗਿਆ ਪਰ ਅਧਪੱਕਾ ਅਨਾਜ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ। ਅੱਗ ‘ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂ ਕੱਚਾ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਫਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 19
वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत् कालचोदितान् । लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत् ॥ १९ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਗੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ्ञ ਲਈ ਚਰੂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਅਨਾਜ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਟਾਕ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 20
अग्न्यर्थमेव शरणमुटजं वाद्रिकन्दरम् । श्रयेत हिमवाय्वग्निवर्षार्कातपषाट्स्वयम् ॥ २० ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਲਈ ਹੀ ਝੋਂਪੜੀ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
केशरोमनखश्मश्रुमलानि जटिलो दधत् । कमण्डल्वजिने दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान् ॥ २१ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ, ਵਾਲ-ਰੋਮ-ਨਖ ਅਤੇ ਮੁੱਛ ਵਧਣ ਦੇਣੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾ ਉਤਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਮੰਡਲੂ, ਹਿਰਣ-ਚਮੜਾ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਰੱਖੇ, ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦਾ ਆਵਰਨ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ।
Verse 22
चरेद्वने द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो मुनि: । द्वावेकं वा यथा बुद्धिर्न विपद्येत कृच्छ्रत: ॥ २२ ॥
ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ, ਅੱਠ, ਚਾਰ, ਦੋ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ ਕਿ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜੇ ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 23
यदाकल्प: स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा । आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम् ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਜਾਂ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਨ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् । कारणेषु न्यसेत् सम्यक्सङ्घातं तु यथार्हत: ॥ २४ ॥
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਦੇਹਾਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ-ਸੰਘਾਤ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇ।
Verse 25
खे खानि वायौ निश्वासांस्तेज:सूष्माणमात्मवान् । अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम् ॥ २५ ॥
ਜਾਣਕਾਰ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੰਧਰ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਸਾਹ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਮਾ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ-ਰਕਤ-ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ-ਪੂਯ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ-ਮਾਸ-ਹੱਡੀ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਅੰਸ਼।
Verse 26
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਇੰਦ੍ਰੀ (ਜੀਭ) ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪੈਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ; ਰਤੀ ਸਮੇਤ ਉਪਸਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ; ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ। ਸੁਣਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ; ਸਪਰਸ਼ ਸਮੇਤ ਚਮੜੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ; ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮੇਤ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਨੂੰ; ਵਰੁਣ ਸਮੇਤ ਜੀਭ ਜਲ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗੰਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 27
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਇੰਦ੍ਰੀ (ਜੀਭ) ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪੈਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ; ਰਤੀ ਸਮੇਤ ਉਪਸਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ; ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ। ਸੁਣਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ; ਸਪਰਸ਼ ਸਮੇਤ ਚਮੜੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ; ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮੇਤ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਨੂੰ; ਵਰੁਣ ਸਮੇਤ ਜੀਭ ਜਲ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗੰਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 28
वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि । पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥ मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् । दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥ रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् । अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੈਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਰਤੀ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਯਥਾਸਥਾਨ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਦ ਸਮੇਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ; ਸਪਰਸ਼-ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਸਮੇਤ ਵਾਯੂ ਨੂੰ; ਰੂਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ; ਜੀਭ ਵਰੁਣ ਸਮੇਤ ਜਲ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ ਗੰਧ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 29
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਚੰਦਰਦੇਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ; ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੋਧਯ ਵਿਸ਼ੇ ਪਰਮ ਕਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ ਜਾਣ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੈਕਾਰਿਕ ਤੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤੇਜ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵਿੱਚ, ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ।
Verse 30
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यै: कवौ परे । कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया । सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥ अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् । कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਚੰਦਰਦੇਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ; ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੋਧਯ ਵਿਸ਼ੇ ਪਰਮ ਕਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ ਜਾਣ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੈਕਾਰਿਕ ਤੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤੇਜ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵਿੱਚ, ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ।
Verse 31
इत्यक्षरतयात्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् । ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानल: ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਉਪਾਧੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਰ—ਕੇਵਲ ਚੈਤਨ੍ਯ-ਸਰੂਪ—ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਨਾਲ ਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ ਵਾਲਾ ਅਦ੍ਵੈ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਅਸਤੀਤਵ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਸੜ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s logic is psychological and soteriological: until one is fully self-realized and free from bodily identification, the mind remains vulnerable to duality (especially man–woman polarity), which can bewilder intelligence and cause spiritual fall-down. Therefore, the brahmacārī adopts protective boundaries—not as hatred or denial of personhood, but as disciplined conservation of attention and vitality for Vedic study, guru-sevā, and Viṣṇu-smaraṇa.
SB 7.12 states that core rules of sense-restraint apply across āśramas, but the gṛhastha is specifically permitted sexual life under guru authorization and only during periods favorable for procreation. The principle is that household life is not license for indulgence; it is a regulated concession meant to integrate dharma with responsibility and gradual purification.
The text specifies the twice-born (dvija)—brāhmaṇa, kṣatriya, and vaiśya—residing under the spiritual master’s care to study the Vedas along with supplementary literatures (vedāṅgas) and Upaniṣads, according to capacity. Completion includes guru-dakṣiṇā (as requested) and then transition, by the guru’s order, into gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa.
It is a contemplative dissolution (nirodha-oriented practice) meant to dismantle bodily possessiveness. The practitioner recognizes each bodily component as arising from and belonging to its elemental source (earth, water, fire, air, sky), and similarly returns sensory powers to their presiding deities. This reverses the false ego’s claim—“I am the body, and everything related is mine”—so that, when material designations cease, the spiritual self remains.
The chapter teaches a non-sectarian but distinctly Vaiṣṇava theism: Viṣṇu is simultaneously ‘entered and not entered’—present within and without as the controller. Therefore worship at sandhyā includes guru, agni, sūrya, and Viṣṇu, not as competing absolutes but as loci through which the same Supreme Lord is recognized and served, cultivating constant awareness of His all-pervading presence.