Adhyaya 6
Ṛṣabhadeva’s Indifference to Siddhis, Vigilance Toward the Mind, and the Kali-yuga Rise of Anti-Vedic धर्म
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਾਲੀ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ-ਚਰਿਤ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਰīkਸ਼ਿਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ? ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮਨ ਦੀ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ; ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸੌਭਰੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵੀ ਡੋਲ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਅਵਧੂਤ ਵਾਂਗ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮੂਰਖ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣਾ, ਨਗਨ ਭਟਕਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣਾ—ਤਾਂ ਜੋ ਯੋਗੀ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਵਦ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮਤਾ ਸਮਝਣ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂਤ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ—ਅਰਹਤ ਰਾਜਾ ਬਾਹਰੀ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਮਤ (ਇੱਥੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਸ਼ੰਡ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੀ ਮੰਗਲ ਮਹਿਮਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮੁਕੁੰਦ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਤੱਛ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਚੰਚਲ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਲਾਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ऋषिरुवाच सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਲਾਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਫੜ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਭੱਜ ਨਾ ਜਾਣ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਸਾਧਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तथा चोक्तम्— न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । यद्विश्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਦੋਸਤੀ ਨਾ ਕਰ। ਮਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
नित्यं ददाति कामस्यच्छिद्रं तमनु येऽरय: । योगिन: कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥
ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਵਰਗੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੇਵਫ਼ਾ ਇਸਤਰੀ ਪਰਾਏ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿ ਕੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਵਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
कामो मन्युर्मदो लोभ: शोकमोहभयादय: । कर्मबन्धश्च यन्मूल: स्वीकुर्यात्को नु तद् बुध: ॥ ५ ॥
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਦ, ਲੋਭ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਡਰ ਆਦਿ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗਾ?
Verse 6
अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणैर्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਪਰ ਅਵਧੂਤ ਦਾ ਭੇਸ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।
Verse 7
तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्क्रममाण: कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यदृच्छयोपगत: कुटकाचलोपवन आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ। ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਕੋੰਕ, ਵੇਂਕ ਅਤੇ ਕੁਟਕ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਟਕਾਚਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਲਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਨੰਗੇ ਅਤੇ ਖਿੱਲਰੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ।
Verse 8
अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहान: सह तेन ददाह ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਹ ਅੱਗ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਗੜਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੁਟਕਾਚਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहित: स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्द: सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੋੰਕ, ਵੇਂਕ ਅਤੇ ਕੁਟਕ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਰਹਤ ਨੇ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਅਰਹਤ ਨੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਦਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜੋਖਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਘੜੀ। ਉਹ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਸਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।
Verse 10
येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिता: स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषका: प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬੇਤੁਕੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ। ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾ ਧੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟ ਲੈਣਗੇ। ਇੱਕ ਮਨਘੜਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਦੌਰਾਨ, ਲੋਕ ਅਧਰਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਅਨੁਯਾਈਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਗੇ।
Verse 11
ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयाऽऽश्वस्तास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ११ ॥
ਨੀਚ ਲੋਕ ਘੋਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵੇਦਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਮਨ-ਘੜੰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਘਨੇਰੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थ: ॥ १२ ॥
ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੈਵਲ੍ਯ-ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਹੈ।
Verse 13
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति— अहो भुव: सप्तसमुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् । गायन्ति यत्रत्यजना मुरारे: कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३ ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਂਦੇ ਹਨ— “ਅਹੋ! ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੀਪਾਂ ਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਗਾਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 14
अहो नु वंशो यशसावदात: प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराण: । कृतावतार: पुरुष: स आद्य- श्चचार धर्मं यदकर्महेतुम् ॥ १४ ॥
“ਅਹੋ! ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਉਜਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਐਸਾ ਧਰਮ ਆਚਰਿਆ ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 15
को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे- न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी । यो योगमाया: स्पृहयत्युदस्ता ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्ना: ॥ १५ ॥
“ਕਿਹੜਾ ਯੋਗੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੌਣ ਕਰੇ?”
Verse 16
इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चरिताभिहरणं परममहामङ्गलायनमिदमनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्याश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवर्तते ॥ १६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਸਮੂਹ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪਕਰਮ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੀਲਾ-ਕਥਾ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਚਾਰ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਏਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोपतप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था: ॥ १७ ॥
ਜਿਸ ਪਰਾਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਜਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪਮਈ ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਆਪ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रिय: कुलपति: क्व च किङ्करो व: । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਯਾਦਵਾਂ (ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ) ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਹੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਗੁਰੂ, ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਲਪਤੀ ਹਨ; ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਦੂਤ ਜਾਂ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਸੌਖੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੇਵਾ—ਭਕਤੀਯੋਗ—ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
Verse 19
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्ण: श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धे: । लोकस्य य: करुणयाभयमात्मलोक- माख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मै ॥ १९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਆਪਣੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਵਰੂਪ-ਲਾਭ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾਰਾਮ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਦੇਹਾਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਆਤਮਲੋਕ—ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼—ਸਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Because siddhis are incidental and potentially distracting; they are not the prayojana (ultimate goal). Śukadeva emphasizes that the mind remains a risk-factor even for advanced practitioners, and siddhis can empower subtle ego, sense-enjoyment, or complacency. Ṛṣabhadeva’s neglect teaches that the mature bhakta seeks only Vāsudeva’s service, not secondary attainments, and that true perfection is freedom from identification with the subtle body (liṅga-śarīra), not the acquisition of extraordinary abilities.
It presents the mind as inherently restless and capable of cheating at any moment. The text uses exemplars (Śiva’s agitation upon Mohinī and Saubhari’s fall) to show that mere attainment of yogic maturity does not grant immunity from mental turbulence. If the yogī gives the mind an opening, it allies with enemies like lust, anger, and greed—leading to spiritual “death,” i.e., renewed bondage through karma and desire.
Arhat is described as a ruler of Koṅka, Veṅka, and Kuṭaka who hears of Ṛṣabhadeva and imitates externals while abandoning Vedic principles, thereby introducing a Veda-opposed system identified here as the beginning of Jain dharma. The warning is that in Kali-yuga, people—overwhelmed by rajas and tamas—tend to reject varṇāśrama, purity disciplines, and devotion, adopting concocted doctrines that deride Vedic authority, brāhmaṇas, the Lord, and devotees, resulting in further degradation.
The narrative frames these acts as didactic līlā: Ṛṣabhadeva adopts avadhūta behavior to demonstrate radical detachment and the method of giving up bodily identification, especially with the subtle body that carries karma and desires. The forest fire episode signals the conclusion of His manifest pastimes and reinforces that His ‘end’ is not a karmic death but a teaching device—encouraging practitioners to transcend fear, lamentation, and attachment by steady bhakti and vigilance over the mind.
Mukti is portrayed as insignificant for pure devotees because loving service to Mukunda is itself the complete fulfillment of life. Even if liberation personified offers service, devotees do not prioritize it; bhakti is higher than liberation because it is relational, positive, and centered on the Lord’s pleasure rather than the self’s relief.